Charakterystyka epok literackich

ŚREDNIOWIECZE - OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA EPOKI
Terminem tym określa się epokę historii i kultury europejskiej między czasami starożytnymi a nowożytnymi. Początek średniowiecza wiąże się z 476 r.n.e., tj. upadkiem cesarstwa zachodnio-rzymskiego, schyłek zaś z wydarzeniami historycznymi XV w. (1453 rok, tj. upadkiem cesarstwa bizantyjskiego oraz 1492 r. - odkryciem Ameryki). Ówczesna feudalna Europa tworzyła swoistą jedność, wspólnotę spojoną religią chrześcijańską i nadrzędną władzą Kościoła, reprezentującego powszechną, łacińską, ponadczasową kulturę. Wszyscy władcy europejscy, z wyjątkiem cesarzy niemieckich, podporządkowali się papieżowi i uznali hegemonię kościoła. Powszechnie panował światopogląd religijny, który ukształtował myślenie, odczuwanie, postępowanie i twórczość ludzką. Znaczną rolę w formowaniu ówczesnego światopoglądu odegrały poglądy św. Augustyna i św. Tomasza z Akwinu. O ile w Europie epoka trwała około 1100 lat, to w Polsce tylko 500 (X-XV w.). Przyjęte określenie "średniowiecze" było wyrazem pewnego lekceważenia żywionego dla tej "pośredniej" epoki, okresu jakoby "bezpłodnego, mrocznego i ciemnego". Zarzucano odejście od ducha wielkiej kultury antyku, jej zniekształcenie, a ponadto sprzeniewierzenie się ideałom pierwotnego chrystianizmu; rewizja ujemnych sądów rozpoczęła się dopiero w XVIII w., kiedy to zauważono wielkość i potęgę jej sztuki, zwłaszcza późnośredniowiecznej.

Główne prądy umysłowe Średniowiecza

teocentryzm - pogląd sprowadzający całokształt spraw ludzkich do Boga, jako jedynej, najwyższej wartości, podporządkowujący celom pozaziemskim wszystkie dziedziny życia i działalności człowieka;
scholastyka - wyjaśnianie i uzasadnianie drogą poszukiwań rozumowych dogmatów, orzeczeń, prawd uznawanych przez Kościół za objawione i niepodległe krytyce; wybitni przedstawiciele scholastyki to Albert Wielki (XII/XIII w.) i jego uczeń św. Tomasz z Akwinu (XIII w.), którego filozofia do dziś przyjmowana jest przez Kościół; złoty okres rozwoju tej nauki przypadł na XIII w.; sytuację człowieka w świecie zakreślonym horyzontem wiary widziano jako dramatyczną (p. augustynizm) albo harmonijną (p. tomizm);
asceza - wyrzekanie się wszelkich przyjemności, umartwianie się; surowy tryb życia mający wg. niektórych religii zapewnić doskonałość i zbawienie; abnegacja - odmawianie sobie czegoś; wyrzekanie się czegoś; niedbanie o własne wygody, o swój wygląd; zaniedbanie się; "memento moris" - (memento - pamiętaj; rodzaj ostrzeżenia, przestrogi) pamiętaj o śmierci; przestroga, że jedynym celem ostatecznym człowieka na ziemi jest śmierć;
tomizm - św. Tomasz z Akwinu uznał, że przeznaczony człowiekowi szczebel hierarchii jest właściwy, celowo dlań przewidziany i naturalny; twierdził, że człowiek właściwie pojmujący swe przeznaczenie musi się starać wznieść wyżej, walcząc z pokusami upadku, który prowadzi do wynaturzenia jego istoty i powołania; tomizm kładł nacisk na problemy etyki, która stabilizowała życie ludzkie, normowała je wskazaniami cnoty; augustynizm - św. Augustyn (żył 800 lat przed św. Tomaszem) uznał, że człowiek jest istotą filozofującą, która rozważa swą obecność w świecie i czasie, swe dramatyczne, niejasne miejsce na granicy bytów między aniołami, a zwierzętami. To umieszczenie człowieka między bytami wyższymi, a niższymi powodowało poczucie wewnętrznego rozdarcia, rodziło nieustający konflikt między cielesnością, a duchowością, pożądaniem dobra i zła;

Cechy literatury średniowiecznej

Książka średniowieczna krążyła jako kodeks rękopiśmienny, do którego można było dopisywać na pozostałych pustych kartach inne teksty, i to w różnym czasie, nie zawsze oznaczonym. Jej społeczny zasięg, z uwagi na jednoegzemplarzowość, był ograniczony; zarazem koszt związany z nakładem pracy przy jej sporządzaniu był niezmiernie wysoki (np. równowartość kilku wsi). "Dlaczego świat walczy o próżną chwałę ?" - zapytywano w średniowieczu. Wszakże sytuacja ówczesnych twórców, iż pojęcie owej "próżnej chwały" było im raczej obce, jako, że dzieła swe tworzyli zazwyczaj anonimowo; nieliczne znane nam nazwiska, zwłaszcza późno średniowiecznych autorów, dowodzą raczej powszechności ukrywania się poza dziełem, nieujawniania swej podmiotowej obecności. Poczucie godności twórcy, jego wyjątkowości i sławy, a nawet nieśmiertelności, wykształcił dopiero renesans. Średniowiecze natomiast ceniło chwałę samego dzieła wartościowanego głównie z punktu widzenia jego moralnej, religijnej, wychowawczej użyteczności. Stąd też wynikał brak ochrony praw autorskich. Średniowieczna praktyka twórcza nie tylko dopuszczała, ale wręcz doradzała korzystanie z nie swoich dzieł, wplatanie ich fragmentów do swoich utworów. Składanie (kompilację) porównywano do składania bukietu kwiatów, wznoszenia budowli z różnych cennych materiałów. W epoce średniowiecza tworzono w uniwersalnym języku Kościoła, łacinie, oraz w dopiero formujących się językach narodowych, które mozolnie dopracowywały się poziomu odpowiedniego do wyrażania rozmaitych, nieraz bardzo skomplikowanych treści. Formowanie się własnego języka umacniało poczucie tożsamości narodowej. Jednakże średniowieczna twórczość łacińska mogła trafić poza granice kraju. Średniowiecze wypracowało dla swej twórczości pewne reguły pisarskie. Dotyczyły one zasad budowy wierszy, konstruowania dobrej prozy. Pojawiły się nowe gatunki (oprócz starożytnych): misterium, dramat liturgiczny.
Misterium - przeznaczone było do wystawienia na scenie. Prezentowało jakiś fragment historii biblijnej, konstruowane były z myślą o ukazaniu akcji jako wielkiego dramatu chrześcijańskich dziejów ludzkości. Początek tego dramatu to upadek człowieka, punkt kulminacyjny to odkupienie, a koniec - mający nadejść sąd ostateczny. Na scenie wszystkie elementy, które miały wystąpić w późniejszych scenach były od razu umieszczane i stały obok siebie. Często następowało mieszanie się scen poważnych z komicznymi, bo zakładano bosko-ludzką naturę Chrystusa i pozwalało to na ścisłe połączenie ziemskości i świętości.
Dramaty liturgiczne - wystawiane w kościołach w święto wielkanocne; były to wplecione w obrzęd nabożeństwa sceny prezentujące przybycie trzech Marii do grobu już zmartwychwstałego Jezusa.
Moralitety - zadaniem ich było skierowanie człowieka na właściwą drogę; pierwotnym bohaterem moralitetu był człowiek (ktoś) usytuowany między niebem, a piekłem, dokonujący odpowiedniej linii życia, toczący wewnętrzną walkę między siłami dobra i zła; walka wyrażana była za pomocą alegorii, tj. uosobionych cnót i grzechów, a jej zakończenie wieńczone było nagrodą (karą); Średniowieczna literatura służyła wyraźnie określonym celom.

Dorobek polskiego piśmiennictwa średniowiecznego

Chronologicznie pierwszym zabytkiem jest geograficzno-historyczny opis anonimowego autora, sporządzony w Bawarii i dlatego skrótowo nazwany Geografem Bawarskim. Rękopis ten pochodzi z IX w. Zawiera nazwy plemion polskich. Drugi zabytek to najdawniejszy polski dokument, tzw. Dagome iudex, w którym Mieszko I oddawał państwo pod opiekę papieża. Dokument ten został sporządzony najprawdopodobniej ok. 990 r. Trzeci chronologicznie zabytek to Kronika merseburskiego biskupa Thietmara, zawierająca m. in. opis walk niemiecko - polskich w latach 1000, 1010, 1015. Thietmar wymienia nazwy niektórych plemion polskich, grodów i rzek, wymienia także imię Bolesława Chrobrego. Kolejnym i o wiele obszerniejszym jest zabytek z XII wieku. Bulla gnieźnieńska pochodzi z 1136 roku i została sporządzona w kancelarii papieskiej. Rękopis zawiera rejestr dóbr arcybiskupa gnieźnieńskiego zatwierdzonych przez papieża. W treść zostało wplecionych 410 wyrazów polskich, tzw. nazw miejscowych i osobowych. Księga henrykowska zawiera dzieje klasztoru cystersów, a także wśród zapisków z 1270 r. znajduje się pierwsze polskie zdanie po polsku:

"daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj"
(daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj).
Poezja

Najstarszym drukowanym polskim tekstem poetyckim jest "Bogurodzica" (otwiera "Statut polski" z 1506 roku Jana Łaskiego). Czas jej powstania do dziś budzi żywe dyskusje badaczy; jak pozwalają sądzić najnowsze ustalenia językoznawcze, narodziny tekstu związane są z początkami panowania Władysława Jagiełły, a więc z wiekiem XIV. Z kręgiem kultury kościelnej związane są także wiersze o śmierci "Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią" (XV wiek) napisana została w typowym dla średniowiecza gatunku dialogu. W utworze tym uwidacznia się proces przechodzenia od wiersza asylabicznego, nie liczącego się z rachunkiem sylab w wersie, do sylabizmu względnego, który wprowadza zdecydowaną przewagę określonego rozmiaru zgłoskowego wersów. Rytmika zostaje wzbogacona poprzez wprowadzenie nie tylko rymów parzystych (aa, bb), lecz także ogarniających szereg sąsiadujących wersów. Literacką wartość "Rozmowy..." pogłębia naturalistyczne przedstawienie Śmierci oraz realistyczno-satyryczne obrazki z życia różnych stanów i zawodów: duchowieństwa, zakonników, sędziów, kupców. Z problematyką śmierci związana jest także "Skarga umierającego" (powstała wkrótce po 1424 roku). Utwór ten jako pierwszy w literaturze polskiej, posiada gatunkowe cechy testamentu poetyckiego. Liryczne wyznanie umierającego dające świadectwo znikomości dóbr doczesnych skierowane jest do tych, którzy pozostają - do żywych. Ważne wydaje się również egzystencjalne tło utworu: poczucie samotności człowieka, dramatyzm życia ludzkiego, nieuchronność śmierci. Motywy ascezy dominują w "Legendzie o świętym Aleksym" (druga połowa XV w.). O artystycznych walorach utworu decyduje między innymi jego epicki charakter z wyraziście naznaczonym narratorem. Pełne niezwykłości życie bohatera służy budującemu opowiadaniu o osiągnięciu świętości na drodze umartwień i rezygnacji z uroków materialnego świata. Do zabytków języka polskiego inspirowanych kulturą świecką należy wiersz Słoty "O zachowaniu się przy stole" (połowa XV w.) oraz "Satyra na leniwych chłopów" (II połowa XV w.). Utwór satyryczny posiada istotne znaczenie dla rozwoju wiersza polskiego: reprezentuje bowiem w pełni już wykrystalizowaną formę sylabizmu względnego, (wersy ośmiozgłoskowe z odstępstwami dziewięciozgłoskowymi). Treścią "Satyry na leniwych chłopów", pisanej z pozycji szlacheckiej, staje się satyryczne przedstawienie pozorowania przez chłopów pracy pańszczyźnianej. Utwór wykorzystuje poetykę kontrastu: prostota, szczerość, prawość wyglądu chłopskiego kłóci się z obłudnością i fałszywością jego natury.

Proza

Zabytki polskiej prozy średniowiecznej związane są z kulturą religijną i wynikają na ogół z inspiracji biblijnych, z chęci przyswojenia piśmiennictwu polskiemu fragmentów Starego i Nowego Testamentu. Taki cel posiadają "Psałterz floriański" (przełom XIV/XV wieku); tłumaczenia "Księgi psalmów" - kanonicznych tekstów Starego Testamentu oraz "Biblia królowej Zofii" (przeznaczona dla ostatniej żony Władysława Jagiełły); tłumaczenia różnych ksiąg Starego Testamentu. Do najstarszych zabytków prozy należą także teksty kazań kościelnych: "Kazania świętokrzyskie" (przełom XIII/XIV w.) oraz "Kazania gnieźnieńskie" (XV w.). Polskie średniowiecze, podobnie jak cała kultura europejska w tym czasie jest dwujęzyczne. Obok pierwszych prób w języku ojczystym, rozwija się także piśmiennictwo (zwłaszcza proza) łacińskie. Na czoło wysunęły się dzieła historyczne i polityczne. Początki państwa piastowskiego opisał Gall Anonim. Z dworem Kazimierza Sprawiedliwego z kolei związany był Wincenty Kadłubek (dzieło swe pisał na początku XIII wieku). Jego kronika rezygnując z rzeczowego ujęcia historii na rzecz traktatu moralnego. Kadłubek realizuje znane w średniowieczu zalecenie Cycerona, że minione dzieje należy nie tylko opowiadać, ale i upiększać. Historia musi być nauczycielką życia. U schyłku średniowiecza, w drugiej połowie XV wieku, działał Jan Długosz, który dzieje Polski w swych "Rocznikach" doprowadził do roku 1480. Długosz w sposób świadomy i konsekwentny korzystał z tekstów źródłowych oraz niezliczonej ilości dokumentów nie tylko polskich, ale i krzyżackich, węgierskich, czeskich, litewskich i innych. Jego "Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego", zachowując układ kronikarski (chronologiczny), przedstawiały zarazem całokształt badanych procesów historycznych.

Epopeje średniowieczne

- "O Karolu Wielkim i jego 12 palladynach" - epopeja francuska;
- "O królu Arturze i rycerzach okrągłego stołu" - epopeja angielska;
- "O karłach i Nibelungach strzegących skarbu w Repcie" - epopeja niemiecka

- "Słowo o wyprawie Igora" - epopeja rosyjska.

Nowe gatunki wprowadzone przez literaturę średniowieczną

Kronika - gatunek prozy historiograficznej, opowieść o przeszłości, najczęściej z pozycji świadka lub na podstawie bezpośredniej relacji, podająca wypadki w sposób chronologiczny, łącząca relację o wydarzeniach z rozważaniami moralnymi, sięgająca po legendy i wiedzę historyczną; w kronice pojawiają się pewne cechy literackie: pierwiastki fikcji, narracyjność, niektóre obiegowe wątki epiki rycerskiej; Żywot, legenda - opowieść narracyjna o przeszłości, wierszem lub prozą, wprowadzająca elementy fantastyki i cudowności, zwłaszcza w rozpowszechnionych w średniowieczu legendach o życiu świętych;
Kazanie - (homilia) przemówienie o treści religijnej, wygłaszane podczas nabożeństwa, objaśniające teksty religijne i zawierające pouczenia moralne; kazania średniowieczne (np. Kazania gnieźnieńskie) wprowadzały realia życia codziennego w celu ilustrowania nauk moralnych; w okresie reformacji kazania przybrały charakter utworów literackich niekoniecznie pełniących funkcje użytkowe; w okresie baroku najsłynniejsze stały się "Kazania sejmowe" P. Skargi, który w profetycznym (proroczym) tonie przeciwstawił ideały heroizmu i patriotyzmu wzorom życia ziemiańskiego;
Modlitewnik - zbiór modlitw w formie książki;
Psałterz - zbiór pieśni religijnych (psalmów);
Psalm - pieśń biblijna przeznaczona do śpiewania z towarzyszeniem instrumentów strunowych, opiewająca wielkość i dobroć Boga, wyrażająca podziękowanie, prośbę, błaganie, niekiedy sięgająca w przeszłość i wyciągająca z niej nauki (psalmy historyczne) lub mówiąca o przyszłości aż po koniec świata (psalmy mesjańskie), często o treści pouczającej lub pokutnej, zwrócona do Boga lub do zbiorowości, którą wzywa do wspólnej modlitwy, często również sławiąca Boga w formie trzecioosobowej;
Dialog - w literaturze staropolskiej gatunek stanowiący rozmowę dwóch lub więcej osób, przeznaczony dla teatru.

BOGURODZICA

"Bogurodzica" jest to najstarsza polska pieśń religijna. Jej najdawniejszy przekaz pochodzi z 1407 r., ale czas powstania jest sporny. Analiza tekstu, budowy stroficznej i języka pozwala stwierdzić, że pochodzi ona z XIII w. Treścią pierwszej strofy jest modlitwa do Matki Boskiej o wstawiennictwo do Jej Syna. W drugiej natomiast strofie podmiot zbiorowy zwraca się do Chrystusa, aby przez wzgląd na Jana Chrzciciela zapewnił ludziom pobożne (dostatnie) życie na ziemi i zbawienie wieczne po śmierci: "A na świecie zbożny popyt / Po żywocie rajski przebyt". Obok treści, historyka literatury może interesować interpretacja pieśni, poznajemy bowiem światopogląd człowieka średniowiecza, który charakteryzują: postawa teocentryzmu i ascetyzmu. Interesująca jest również kompozycja pieśni, nacechowana symbolicznie. Główną postacią i adresatką utworu jest Matka Boska - Oblubienica, Pośredniczka. Występują też w tekście inne osoby: Chrystus, Bóg i Jan Chrzciciel. Wszystkie te postacie tworzą symboliczną w średniowieczu liczbę cztery, odnoszącą się do kwadratu cnót: męstwa, sprawiedliwości, umiarkowania i roztropności. Obie zwrotki kończy pełniący funkcję refrenu zwrot "Kyrie eleison - Kyrie eleison", tzn. Panie, zmiłuj się. To wezwanie jest przyjęte z liturgii łacińskiej (ale pochodzi z greckiego). "Bogurodzica" zdumiewa kunsztowną budową, wysokim poziomem artystycznym tekstu literackiego i melodii wiersza. W pieśni są stosowane rymy wewnętrzne i końcowe, które cechuje powtarzalność formy gramatycznej, np. "popyt - przebyt". Zastosowano wiersz średniowieczny, nazywany zdaniowo - rymowy, ponieważ w każdym wersie zamyka się zdanie pojedyncze lub jednorodny człon zdaniowy. Każdy wiersz jest wypowiedziany z intonacją wznoszącą się lub opadającą. "Bogurodzica" jest zabytkiem języka staropolskiego, językoznawców interesują więc archaiczne formy gramatyczne i leksykalne.

Archaizmy leksykalne:

"zwolena" - wybrana, "dziela" - dla, "jąż" - którą,
"jegoż" - o co, "zbożny" - dostatni lub pobożny,
"przebyt" - bytowanie, przebywanie.

Archaizmy fleksyjne:

"Bogurodzica Dziewica Maryja" - forma mianownika l.p. w funkcji wołacza, który współcześnie brzmi: Bogurodzico Dziewico Maryjo! "Bogurodzica" dziś Bogarodzica - w staropolskim języku celownik zamiast dzisiejszego dopełniacza.
"Bożyc" - wołacz od wyrazu Bożyc - syn Boga.
"Bożycze" - forma wołacza, Bożycu.
"Zyszczy, spuści "- 2 osoba l.p. trybu rozkazującego z końcówką -y, -i.

Te formy rozkaźnika zaniknęły w XIII w. Obok nich występują dzisiejsze, nowsze formy zakończone na spółgłoskę, np. usłysz.

"Bogiem sławiena" - przez Boga sławiona. Staropolska struktura gramatyczna bezspójnikowa
"sławiena" kim? Bogiem, dzisiejsza forma spójnikowa - wsławiona przez kogo?
"Gospodzina" - biernik od gospodzin, jest to forma nowsza.

Archaizmy fonetyczne:

"Krzciciela" - dzisiejsze Chrzciciela, a więc "K" przeszło w "Ch". Ta oboczność spółgłoskowa zachowała się w gwarze góralskiej do naszych czasów.
"Sławiena" - dzisiejsze sławiona. W wyrazie tym obserwujemy brak przegłosu (oboczności "e" - "o"). Niektórzy językoznawcy widzą tu wpływ języka czeskiego

Archaizmy słowotwórcze:

W wyrazie "bożycze" wyróżnić można wyraz zasadniczy - podstawowy Bóg i cząstkę słowotwórczą -ycz, -ic, a więc "bożyc" - syn Boga. Cząstkę tę dodawano w języku ruskim do imienia ojca na określenie syna, tzw. otczestwo. Wyraz "Gospodzina" mówi również o wpływach Rusi na język staropolski, pochodzi on bowiem od słowa "gospod" - pan.

Archaizm składniowy:

"Twego dziela" - dla Twego. "Dziela", podobnie jak znany dzisiaj przyimek "dla", w języku staropolskim stało zawsze po wyrazie rządzonym.
"Bogurodzica" jest nie tylko najstarszą polską pieśnią religijną, ale także pierwszą pieśnią Maryjną. W dawnych wiekach była pieśnią bojową i hymnem narodowym. Jan Długosz mówi, że jako pieśń bojowa rozbrzmiewała na polach Grunwaldu przed bitwą. Śpiewało ją także rycerstwo polskie przed bitwą pod Warną.

Święty i rycerz jako bohaterowie charakterystyczni dla literatury średniowiecza

Celem literatury średniowiecza było pouczenie, wychowanie, tworzenie odpowiednich postaw moralnych, stąd częstym motywem jest afirmacja dobra i potępienie zła. Literatura średniowieczna utworzyła dwa wzorce - świętego i idealnego rycerza. Pierwszy z nich był kreowany w utworach hagiograficznych, tzn. żywotach świętych, np. św. Wojciecha, św. Stanisława, św. Kingi. "Legenda o świętym Aleksym", której wersja staropolska oparta jest prawdopodobnie na wzorze włoskim lub francuskim, prezentuje wzór świętego. Treścią jej są dzieje bogatego rzymskiego księcia, który bezpośrednio po ślubie opuścił żonę i dom rodzinny, wyrzekł się majątku (rozdał go ubogim i Kościołowi) oraz radości życia. Żył z jałmużny, czas spędzał na modlitwie, umartwiał się. Przez postawę ascezy chciał osiągnąć świętość i zbawienie. W życiu Aleksego pojawiają się typowe dla hagiografii cudowne zjawiska: oto Matka Boska, gdy spostrzegła Aleksego modlącego się na mrozie, schodzi z obrazu i poleca kościelnemu otworzyć drzwi i wpuścić Aleksego do świątyni. W momencie śmierci świętego również pojawia się cudowność, bowiem dzwony w całym Rzymie same dzwonią. Nad ciałem Aleksego mają miejsce cudowne uzdrowienia. W postawie Aleksego są wyeksponowane wszystkie cechy typowe dla ascety, a więc ubóstwo, umartwiania, modlitwa i uwielbienie Boga, skromność i pokora oraz wyrzeczenie się wszystkiego, co ziemskie. Aleksy swoje życie podporządkowuje średniowiecznym hasłom: "Ora et labora" (Módl się i pracuj) oraz "Memento mori" (Pamiętaj o śmierci). Drugi wzorzec osobowy - to średniowieczny, nieskazitelny rycerz, którego dewizą życiową są słowa "Bóg, Ojczyzna, Honor". Jest on bohaterem "Pieśni o Rolandzie" - fragmentu ze słynnego eposu rycerskiego poświęconego Karolowi Wielkiemu - władcy Franków i jego wyprawie do Hiszpanii zajętej przez niewiernych Saracenów. Treścią pieśni jest bitwa oddziału Rolanda, który pełni tylną straż dla wojsk króla. Saraceni, mający znaczną przewagę liczebną, z zasadzki atakują oddział Rolanda. Oliwier - przyjaciel Rolanda, radzi mu zadąć w róg, by dać znać królowi. Jednak Roland nie robi tego, uważa, że wezwanie pomocy pohańbiłoby jego ród i splamiło jego dobre imię w "słodkiej Francji". Francuzi odparli wiele ataków, jednak ulegli przeważającym siłom wroga. Roland, czując zbliżającą się śmierć, dmie w róg, by król wrócił i pomścił poległych rycerzy. Przed śmiercią Roland próbuje wyszczerbić swój miecz - Durendal, w którego rękojeści znajdują się relikwie. Chce go zniszczyć, by nie dostał się w ręce pogan. Następnie poleca Bogu swych towarzyszy walki, prosi Boga o przebaczenie win i czeka na śmierć. Do rannego i umierającego rycerza Bóg zsyła anioła Cherubina, archanioła Michała i św. Gabriela, którzy niosą duszę Rolanda do nieba. Wizerunek Rolanda stanowi wzór osobowy średniowiecznego rycerza, który służy wiernie ojczyźnie, królowi i Bogu. Dla chwały Boga i Kościoła walczy z poganami, w boju jest szaleńczo odważny, bohaterskimi czynami rozsławia imię swoje, króla i Francji, wysoko ceni honor i prezentuje wiele cnót rycerskich. Zobowiązują go one nie tylko do bohaterstwa, ale także do opieki nad słabszymi, do godnego i szlachetnego postępowania i szacunku dla każdego człowieka. "Pieśń o Rolandzie" jest arcydziełem swego gatunku - średniowiecznej chanson de geste (pieśni o czynach bohaterskich), śpiewanej przez truwerów już przed XI wiekiem. Tworzy ona na Zachodzie etos rycerza.

zrodlo: [republika.pl/pawloos102]


Czytelnik Uczniowskiego Forum Dyskusyjnego

ODRODZENIE ( RENESANS ) - CHARAKTERYSTYKA EPOKI

Epoka, w dziejach kultury zwana renesansem, rodowodowo związana z Włochami, nosi nie wło-skie, lecz francuskie miano renaissance, co oznacza dokładnie odrodzenie. Nazwą tą, jako terminem historyczno-literackim, posłużyli się świadomie dopiero uczeni XIX w., określając nią zjawisko odro-dzenia literatury antycznej i odnowienia studiów starożytnych w czasach panowania francuskiego władcy Franciszka I (1515-1547). Później zakres terminu "renesans" poszerzył się; obejmuje się nim odnowienie, odrodzenie się ludzkości (renovatio hominis), podnoszenie się jej na wyższy po-ziom; także odnowienie starożytności (renovatio antiquitais), odrodzenie przeszłości, dawnej wiedzy, kultury i sztuki antyku, programowo zapoczątkowane w XIV w. Na rozwój renesansu, jako epoki w dziejach kultury europejskiej, złożyło się wiele czynników historycznych. Do głównych należy kryzys papiestwa i rozwój reformacji, rozbicie jedności cesarsko - papieskiej Europy oraz powstawanie, po okresie rozbicia feudalnego, zjednoczonych państw (m.in. Hiszpania, Francja, Szwajcaria, Polska). Odrodzenie (renesans) rozpoczęło się w XIV w. we Włoszech, a w krajach północnoeuropejskich w końcu XV w.; trwało - we Włoszech do początku XVI w., a na północy Europy do końca tego wieku (po lata trzydzieste XVII w.). Na ostatnie dwa dziesięciolecia XV wieku przypada w Polsce świt idei rene-sansowych (już "Kronika" Długosza realizuje myśl humanistyczną). W końcu wieku przybywają do Polski wędrowni humaniści - poeci: Filip Buoanaccorsi, Konrad Celtis. Kształtuje się także w opi-sywanym okresie mecenat związany z dworem arcybiskupa lwowskiego. Późna faza średniowiecza (II połowa XV wieku) stopniowo ustępuje czasom przełomu renesansowego, w których rozwija się łaciń-ska poezja humanistyczna tworzona przez polskich artystów (Mikołaj Hussowski, Jan Dantyszek, Andrzej Krzycki, Klemens Janicki). W okresie przełomu renesansowego nastąpił także rozwój sztuki drukarskiej. Pierwszy, wędrowny jeszcze warsztat drukarski pojawił się w Polsce w 1473 roku. Od 1503 roku drukarstwo na stałe już wrasta w dzieje kultury polskiej (Haller, Hochfeder, Ungler). Ol-brzymie znaczenie dla rozwoju renesansu miała także działalność Akademii Krakowskiej. W XV wieku w jej kręgu rozwijały się żywe zainteresowania kulturą humanistyczną Włoch i kulturą antyczną. Wprowa-dzono do programu nauczania autorów klasycznych Wergiliusza, Owidiusza, Horacego, Terencjusza.
Renesans nie "odkrył" antyku, tak, jak odkrywa się nowe, nie znane dotąd lądy; w tym sensie humaniści nie byli Kolumbami obszarów starożytnej kultury. Wiadomo bowiem, że i uczone łaciń-skie średniowiecze miało rozległą orientację w zakresie grecko-rzymskich osiągnięć nauki, lite-ratury, a zwłaszcza filozofii (scholastyka Arystotelesa). Jednakże średniowieczna wiedza o antyku była mniej kompletna, w pewnym sensie chaotyczna, bo operująca poszczególnymi fragmentami, a nadto nacechowana niejaką ostrożnością, mającą źródło w określonym stosunku do "pogańskiej" epo-ki. Natomiast renesansowe odkrycie antyku polegało na wspomnianym już wskrzeszaniu jego du-szy, czyli na próbie zrozumienia i pojęcia starożytności jako sensownej całości, w której każdy element ma określone miejsce i znaczenie tłumaczące się właśnie w związku z ową całością. Takie ujęcie przyczyniło się do innego, bardziej wszechstronnego naświetlenia starożytnej wiedzy i kultury, do nadania jej zabytkom nowego, właściwego sensu. Wszechstronne, kierowane, harmonijne formo-wanie osobowości oraz twórczych zdolności człowieka (humanitas) było niejako powtórzeniem greckie-go ideału wychowawczego (starożytna nazwa paideia). Humanistyczne przejęcie się antykiem nie miało znamion amatorszczyzny; było dogłębne; chciano poznać możliwie najwięcej i najdokładniej. Tak zrodziły się nauki humanistyczne uprawiane na wielu uniwersytetach europejskich, w tym na liczącej się Akademii Krakowskiej.
Gatunki literackie charakterystyczne dla Odrodzenia

sielanka - utwór poetycki, przedstawiający życie ludu na tle natury, zawierający elementy reali-styczne, podkreślający wdzięk prostego, wiejskiego życia; akcja sielanki jest słabo rozwinięta, przeważają opisy i piosenki (patrz: Szymon Szymonowic "Żeńcy"); sielanka to gatunek poetycki wy-wodzący się z antycznej Grecji (idylla Teokryta III w. p.n.e.), obejmujący utwory utrzymane w pogodnym tonie, opowiadające o życiu pasterzy lub wieśniaków. W starożytnym Rzymie rozwinął ten gatunek Wergiliusz;
fraszka (wł. frasca = bagatela, drobnostka) - krótki utwór poetycki będący odmianą epigramatu, naj-częściej żartobliwy i na błahy temat, dotyczący jakiegoś zdarzenia lub osoby, o charakterze aneg-dotycznym, zamknięty wyrazistą pointą stanowiącą wyostrzenie myśli lub konkluzję; nazwę wpro-wadził Kochanowski, w okresie renesansu pisał podobne utwory M. Rej (figliki), później Potocki, Morsztyn, Krasicki, Trembecki, Mickiewicz, Tuwim, Gałczyński.
pieśń - gatunek liryczny, którego pochodzenie wyprowadza się ze starożytnych pieśni obrzę-dowych, śpiewanych przy akompaniamencie muzyki; pieśń cechuje uproszczenie budowy, prosta składnia, układ stroficzny, występowanie refrenów i paralelizmów (powtórzenie jakiegoś elementu); charakter pieśni wynika z jej związków z muzyką; ułatwia ukształtowanie melodii; do tradycji pieśni Horacego nawiązał w Polsce Jan Kochanowski; obok najczęściej uprawianej pieśni jako wiersza lirycznego, często o tematyce miłosnej, wykształciły się różne jej odmiany, związane z ramą sytu-acyjną - np. pieśń powitalna i pożegnalna, pieśń pochwalna, pieśń biesiadna (Kochanowski "Dzbanie mój pisany, dzbanie polewany"), pieśń poranna, pieśń wieczorna; obok pieśni jako ga-tunku istnieją pieśni popularne - ludowe, żołnierskie, powstańcze, legionowe; tren - (threnos = lament, pieśń żałobna, opłakiwanie), utwór poetycki o tonie elegijnym i charakterze żałobnym, poświęcony wspomnieniu osoby zmarłej, rozpamiętywaniu jej zalet i uczynków. Gatunek ten ukształtowany już w antyku (m.in. Pindar, Owidiusz) wprowadził do poezji polskiej Jan Kocha-nowski, tworząc zarazem cykl trenologiczny. Wśród kontynuatorów Kochanowskiego był Klonowic, Kniaźin. Nawiązywali do niego Słowacki (W Szwajcarii), Broniewski (Anka).
elegia - utwór poetycki wyrażający nastroje smutku i melancholii, wywołane rozstaniem z osobą, miej-scem lub przedmiotem albo ich utratą; elegia ma często charakter wspomnieniowo-refleksyjny; mówi o śmierci, miłości;
emblemat - utwór liryczny, także gatunek literacki o charakterze dydaktyczno-moralizatorskim, łączący alegoryczny obraz lub rysunek ze słowem; składa się zwykle z trzech części: inskrypcji (sentencji), obrazu, subskrypcji (niewielki wiersz);
tragedia , sonet .

Główne prądy umysłowe związane z epoką

- pesymizm
- humanizm - (łac. humanitas "człowieczeństwo", "ludzkość"), prąd umysłowy renesansu, poprzedził jakby całą epokę, był jej zwiastunem, "świtem" - jak zwykło się mówić. Waga tego pierwszego ob-jawienia polegała przede wszystkim na uzmysłowieniu sobie wartości własnej, jedynej, ludzkiej osobowości (humanus "ludzki"). Hasłem humanistów było hasło Terencjusza "człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce" (Homo sum et nihil humani a me alienum esse puto). Stawiało ono nieograniczone możliwości poszukiwaniom wszechstronnej wiedzy o człowieku. Średniowieczne "zanurzenie" jednostki w uniwersum świata, przypisanie jej ściśle określonego miejsca w po-wszechnie obowiązującej hierarchii bytów i ról odbierało poczucie indywidualności, czyniło człowieka anonimowym, choć niezbędnym trybem machiny, od którego wymagano idealnej, lecz typowej dla spełnianej funkcji doskonałości. W ten sposób "ustawiony", świadomy swej roli i przeznaczenia człowiek zyskiwał poczucie bezpieczeństwa i nie wchodził w konflikt ze światem, ani tym bardziej z samym sobą, wiedząc, kim jest i jak ma postępować. Tymczasem to, kim i jakim jest człowiek, sta-nowiło centrum zainteresowania humanistów. Jest zdumiewająca prawidłowość w tym, że je-den z pierwszych, Francesco Petrarca, czytał ze średniowiecznych autorów nie św. Tomasza, lecz św. Augustyna, a zwłaszcza jego porażające wyznanie:


"I ludzie chodzą podziwiać szczyty gór i wzdęte fale morza, i szerokie
nurty rzek, i przestwór oceanu, i kręgi gwiezdne, a siebie zaniedbują".

Potrzeba poznania i formowania indywidualnej osobowości poddała program zarówno studiowania siebie, swych wewnętrznych przeżyć, jak i kształcenia się na świetnych zdobyczach i wzorach ludz-kiego ducha, najpełniej objawionych w starożytnej wiedzy o człowieku, czyli w antycznej filozofii, litera-turze i sztuce.
reformacja - drugi z głównych prądów renesansu - była także efektem jego odwagi, nie cofającej się nawet przed kwestionowaniem dogmatów religijnych. Reformacja stworzyła wizerunek człowieka jako istoty o całkowicie skażonej naturze, w której Bóg widzi tylko "smród i plugastwo". Renesansowa harmonia i równowaga zaczęły chwiać się wobec zagrożenia samotnością, wobec rozterek du-chowych. Podobnie jak cała epoka, reformacja nie wyrosła "z niczego", nagle, lecz przygoto-wywały ją stopniowo wcześniejsze (od XIV w.) kryzysy w Kościele oraz piętnastowieczne dążenia do podporządkowania soborowi absolutnej dotąd władzy papieża. Bezpośrednią przyczynę wybuchu reformacji upatruje się w wystąpieniu Marcina Lutra (1483 - 1546), który w 1517 r. w Witten-berdze ogłosił swe słynne tezy o odpustach; choć atakowały one tylko pewne praktyki, negując możliwość uzyskania zbawienia za cenę dobrych uczynków i świadczeń, zwłaszcza pieniężnych, to jednak rozjątrzyły kurię rzymską. Powód bowiem krył się w ostatecznej konkluzji rozumowania Lutra, z której wynikało, że Kościół na ziemi nie jest w stanie udzielić odpustu i rozgrzeszyć człowieka, a tym samym uwolnić go od przyszłych mąk czyśćcowych. Potępiająca reformatora bulla papieska (spalona przez Lutra publicznie) stała się zaczynem ostrych walk religijnych, które ostatecznie rozbiły uprzednią wyznaniową wspólnotę europejską. Siła wybuchu reformacji istotnie przypominała potężną detonację. Ogarniętą gorączką sporów Europą wstrząsały niepokoje, męczyły ją prawie przez cały XVI w. Wojny religijne. Reakcja Kościoła katolickiego (sobór Trydencie 1545-1563), jakkolwiek później, w końcu stulecia, dość skuteczna, nie przywróciła jednak nigdy w pełni dawnego układu. Niepokoje wyznaniowe. Państwa europejskie (luterańskie Niemcy, Francja, kalwińska Szwajcaria i Niderlandy, Anglia - oderwana od papieskiej zwierzchności, z własnym narodowym Kościołem, Czechy - z silnie rozwiniętą Jednotą Bracką, tzw. braćmi czeskimi, Polska) podlegały dramatyczne-mu ciśnieniu reformacji przede wszystkim w tym sensie, że utraciły poczucie stabilizacji świato-poglądowej. Istota problemu sprowadzała się do pytania: jak wierzyć ?, pytania istotnego dla ówczesnych ludzi, bo rozstrzygającego o ich pośmiertnych losach (zbawieniu lub potępieniu). Niepokój w tej mierze wyrażano wielokrotnie, np. Mikołaj Rej, wspominając w "Żywocie..." o różnych wyzna-niach, z których każde "inaczej" wierzy, dodawał bezradną (mimo swego zdeklarowanego kalwini-zmu) uwagę: "a tak nie wiedzieć, czego się dzierżeć". Doktryna Lutra konkurowała z doktryną Kalwina, a najbardziej jątrzące wydawały się propozycje antytrynitarzy (anti "przeciw"; trinitas "trójca"), atakujących dogmat Trójcy Świętej. Luteranizm propagował teorię ufnej wiary w zba-wienie, jedynej szansy pozyskania nieba przez człowieka - posiadacza tak skażonej natury, że nie-zdolnego do samodzielnego zdobycia zbawienia przez jakiekolwiek, nic nie znaczące działania i dobre uczynki. Zarazem przekonanie o tym, że wszystkie prawdy wiary można samemu znaleźć w Biblii, zwłaszcza w Ewangelii ("ewangelicy"), zwalniało od autorytatywnych orzeczeń i wymagań insty-tucji kościelnej, dając człowiekowi samodzielność, ale i ryzyko dociekań. Kalwinizm znów, najsilniej chyba ze wszystkich wyznań, obarczał jednostkę poczuciem niepewności i zagrożenia; teoria tzw. Predestynacji (przeznaczenia) głosiła bowiem, że Bóg z góry przeznacza człowieka do zbawienia lub potępienia, niezależnie od jakichkolwiek jego osobistych starań.
REFORMACJA A SZTUKA

Obyczajowa surowość reformacji i postulowana cnota pracy, szczególnie w jej kalwińskim wydaniu, zaważyły na obliczu kultury, którą chciano skutecznie pozbawić uroków śmiechu i zabawy. Dosłow-nie zaś przestrzeganie starotestamentowego zakazu czynienia wizerunków Boga i wszelkich istot żyjących pozbawiło sztukę reformacyjną malarstwa sakralnego (walki przeciw świętym wizerunkom znane już były dawniejszym sektom) i prowokowało liczne polemiki z katolikami "o obraziech i bałwa-niech". Ponieważ jednak sztuka nie lubi próżni, to niedobór z jednej strony (malarstwa) równoważono czym innym, to jest muzyką, która w krajach protestanckich doszła do znakomitego rozkwitu, a jego ostatecznym ukoronowaniem stały się genialne dzieła Jana Sebastiana Bacha. Reformacja w Polsce. Liczba polemiczno - wyznaniowych pism wzrastała tak szybko, że w Polsce jeszcze w 1520 r. wyszły dwa zakazy (edykty) królewskie zabraniające przywożenia ich do Rzeczypospolitej, zwłaszcza dzieł Lutra. Jak się jednak okazuje z dalszych u nas postępów reformacji (od śmierci Zyg-munta Starego), rozporządzenia takie niewiele pomogły. Prąd ten, jakkolwiek bujnie rozkwitły w Pol-sce, wydał wszakże - w odróżnieniu od innych krajów europejskich - piękną, choć nie do końca zreali-zowaną, ideę tolerancji religijnej. Rzeczpospolita stała się schronieniem prześladowanych antytryni-tarzy włoskich i braci czeskich. Rozdział zaś na katolików, luteranów (głownie mieszczaństwo) i kalwi-nów (głownie szlachciców), acz dość wyraźnie zaznaczony, nie przekreślał podstawowych zasad współżycia. W 1570 r. doszło do tzw. Zgody sandomierskiej między poszczególnymi odłamami re-formacji, jednak z wykluczeniem arian. Bracia polscy (arianie, antytrynitarze). Najbardziej radykalne i postępowe polskie skrzydło reformacji, zapisali w dziejach naszego kraju chlubną kartę. Ojczyzna odpłaciła im czarną niewdzięcznością i krzywdą wygnania (na mocy uchwały sejmowej z 1658 r. naka-zującej zmianę wyznania bądź uchodźstwo z kraju). Bracia Polscy ukonstytuowali się w latach 1562-1565 jako tzw. Zbór Mniejszy, wyłoniony rozłamem z kościoła kalwińskiego. Nazwę arian nadali im ich przeciwnicy, którzy braciom polskim zarzucali kontynuację dawnej herezji Ariusza (III/IV w.), a więc bluźniercze naruszenie dogmatu Trójcy św. przez traktowanie Jezusa jako człowieka podnie-sionego do boskości dopiero po zmartwychwstaniu (chrystianie, antytrynitarze). Owo pierwotne człowieczeństwo Chrystusa obowiązywało (wg. arian) do szczególnego przestrzegania etyki międzyludzkiej, ewangelicznej cnoty ubóstwa, braterstwa, wyrzeczenia się dóbr na rzecz biednych, do sprawiedliwości i pokoju. Ostrą nienawiść do braci polskich pogłębiała podjęta przez nich krytyka dawnej tradycji kościelnej, zarzuconej na rzecz nawrotu do Biblii - "szczyrego słowa bożego", źró-dła nieskażonej nauki i wiary, z którego dosłownie wyprowadzono pewne praktyki religijne (chrzest - dorośli ludzie zanurzani w wodzie). Hasła społeczne braci polskich (Marcina Czechowicza, Jana Niemojewskiego, Piotra z Goniądza, Jana Pawła z Brzezin) ostatecznie rozjątrzyły powszech-ność szlachecką, która nie mogła się pogodzić z potępieniem poddaństwa, z postulatem wyrze-czeń majątkowych, zakazem obejmowania urzędów, ze sprzeciwem wobec kary śmierci, z odmową służby wojskowej i ideą pełnej tolerancji wyznaniowej. Osiągnięcia arian: rozwój szkolnictwa (Pińczów, Lubartów, Lublin, Raków), twórczość literacka i piśmiennicza (przekłady Biblii, katechizmy, nabożne wiersze i pieśni, dzieła teologiczno-polemiczne) oraz naukowa (arianin Piotr Statorius-Stojeński stworzył pierwszą gramatykę polską; Jan Mączyński - znakomity słownik łacińsko - polski).

ANDRZEJ FRYCZ-MODRZEWSKI (1503-1572)

Andrzej Frycz-Modrzewski należy niewątpliwie do najwybitniejszych publicystów renesansowych, porusza bowiem sprawy najbardziej istotne, aktualne i skomplikowane. Andrzej Frycz-Modrzewski otrzymał wszechstronne wykształcenie, studiował najpierw w Akademii Krakowskiej, potem zaś dzięki pomocy rodziny Ła-skich w Wittenberdze, która była w tym czasie żywym ośrodkiem ruchu luterańskiego. Spędził około 10 lat za granicą, utrzymując kontakty z największymi uczonymi europejskimi, między innymi z Erazmem z Rot-terdamu. Modrzewski był typem uczonego myśliciela i teoretyka, interesowały go kwestie społeczne, a także zagadnienia z dziedziny prawa, teologii i filozofii. Pisał wyłącznie po łacinie, gdyż przeznaczał swe dzieła dla wykształconych warstw całej Europy. Szlachetnością serca i odwagą poglądów zabłysnął w rozprawie "Łaski albo o karze za mężobójstwo". Broszura ta została napisana po powrocie do kraju i dotyczy sprawy, w której nie było możliwe znalezienie wspólnego języka ani ze szlacheckim obozem reform, ani tym bardziej całą ówczesną szlachtą. W utworze tym Modrzewski protestuje przeciwko niesprawiedliwości prawa karnego, które za za-bójstwo szlachcica karze bardzo wysoką grzywną (120 grzywien), dożywotnim więzieniem lub śmiercią, nato-miast za zabicie chłopa tylko niewielką karą pieniężną w wysokości 10 grzywien. Przeciwko temu nieludzkiemu prawu wystąpił Modrzewski, błagając najpierw Zygmunta Augusta, a potem w kolejnych dwóch broszurach senatorów, szlachtę, duchowieństwo, w końcu cały naród polski, by zniesiono to prawo okrutne, by za zabój-stwo karano śmiercią, bez względu na osobę zabójcy i zabitego. W warunkach wzrastającego ucisku chłopów ustawa ta prowadziła do całkowitej bezkarności szlachty wobec chłopów. Przeciwstawiając się tej średnio-wiecznej ustawie Modrzewski wyprzedził reformę sądownictwa europejskiego o dwa wieki. Swoje poglądy na państwo przedstawił publicysta w wielkim dziele pt. "De Republica emendanda" - "O poprawie Rzeczypo-spolitej", składającym się z pięciu ksiąg: "O obyczajach", "O prawach", "O wojnie", "O kościele", "O szkole". Poprzez wprowadzenie elekcji króla zrywa ze średniowieczną teorią o boskim pochodzeniu władzy, przyczy-niając się w ten sposób do zeświecczenia instytucji państwowych. Dzięki dziełu "O poprawie Rzeczypospoli-tej" Modrzewski stał się jednym z najsławniejszych pisarzy politycznych wieku XVI w Europie. Liczne po-stulaty autora zawarte w tym dziele są bardzo nowatorskie, toteż zostały wprowadzone dopiero w następnych epokach. Postulat podporządkowania szkolnictwa instytucji państwowej został zrealizowany w czasach Oświecenia, poprzez powołanie Komisji Edukacji Narodowej, w czasach współczesnych zrealizowano projekty szerzej zorganizowanej opieki społecznej. Postawa autora przy omawianiu tych problemów jest pełna zaangażowania i publicystycznej pasji. Potomni nadali Andrzejowi Fryczowi-Modrzewskiemu za-szczytny tytuł - ojca polskiej myśli demokratycznej.

JAN KOCHANOWSKI (1530-1584)

Urodził się w Sycynie, w województwie sandomierskim. Pochodził ze średnio zamożnej rodziny szlacheckiej. W wieku 14 lat rozpoczął naukę w Akademii Krakowskiej. Dokładny czas pobytu Kochanowskiego w Krakowie nie jest znany. Wiadomo natomiast, że w latach 1551-1552 przebywał w Królewcu, korzystając z protekcji księcia Albrechta i studiując na tamtejszym uniwersytecie. W roku 1552 wyjechał poeta do Włoch i przebywał tam 5 lat, studiując na sławnym uniwersytecie w Padwie. Zdobył tam gruntowne wykształcenie filozoficzne, ukoronowane doskonała znajomością łaciny, greki oraz literatury starożytnej. W ten sposób wyrósł Kochanowski w Padwie na jednego z najznakomitszych humanistów, znawcę autorów starożytnych, który sam z zapałem ćwiczył się w pisaniu elegii miłosnych, na początku po łacinie. Młody poeta czytał także Petrarkę i Dantego, coraz bardziej utwierdzając się w przekonaniu, że poezja powinna być tworzona w języku ojczystym. Wracając z Włoch do ojczyzny zatrzymał się Kochanowski we Francji, gdzie również zaobserwował rozwój poezji w języku narodowym, której propagatorem był znany poeta francuski Ronsard. W roku 1557 Kochanowski na wieść o śmierci matki powraca do kraju i otrzymuje w spadku Czarnolas. Początkowo po przyjeździe do kraju przebywa na dworach możnych magnatów, potem zostaje sekretarzem króla Zygmunta Augusta, już jako znany i słynny autor pięknych pieśni, fraszek oraz utworów poetyckich. Pobyt na dworze króla stwarzał możliwości spo-tkań z najwybitniejszymi ludźmi epoki, obfitował w rozrywki i zabawy, w których Kochanowski był zawsze do-brym kompanem. Pomimo to życie dworskie sprzykrzyło mu się, usunął się więc z Krakowa w roku 1571 do rodzinnego Czarnolasu, gdzie wkrótce ożenił się. Żyjąc na wsi realizował swoiście pojmowany humanistyczny ideał szczęścia, który dostrzegł w możliwości oddawania się ulubionym zajęciom, w życzliwości wobec innych ludzi, w możliwości osiągnięcia wewnętrznej harmonii, która została brutalnie zakończona śmiercią ukochanej córki Urszulki. W okresie czarnoleskim wcale nie zrezygnował poeta z uczestnictwa w życiu społecznym, brał udział w zjeździe szlachty w Stężycy, wzywającej króla Walezego do powrotu, wypowiadał się także w sprawie elekcji następnego króla. Pozostawał również w kontakcie z Janem Zamojskim. Poeta umiera nagle w Lublinie w 1584 roku.

MIKOŁAJ REJ (1505-1569)

Mikołaj Rej urodził się w Żurawnie pod Haliczem, jako syn zamożnej rodziny ziemiańskiej. W dzieciństwie i mło-dości uczęszczał do różnych szkół, ale niewiele się w nich nauczył, gdyż bardziej niż nauka pociągały go zabawy i wesołe towarzystwo. Dopiero jako młodzieniec na dworze Andrzeja Tęczyńskiego, zawstydzony wła-snym nieuctwem zaczął się dokształcać, przejmując humanistyczne zamiłowanie do nauki. Po opuszczeniu dworu Tęczyńskiego osiadł Rej na wsi, ale brał aktywny udział w życiu publicznym, obserwując przy tym bacznie otaczający go świat i ludzi. Doskonale zarządzał swymi licznymi majątkami, był gospodarzem z zamiłowania. Wiele podróżował po Polsce, natomiast za granicę nigdy nie wyjeżdżał. Zyskał sobie dużą po-pularność wśród szlachty, dzięki swemu sposobowi bycia - zawsze dowcipny, wesoły a nawet rubaszny, pełen mądrości życiowej. Około 1541 roku Rej przeszedł na protestantyzm, stał się gorliwym pisarzem i działaczem kalwińskim. Mikołaja Reja nazwano "ojcem literatury polskiej", ponieważ był pierwszym pisarzem, tworzącym wyłącznie po polsku. Pisał dzieła w pełni oryginalne, nie zaś przeróbki obcych tekstów, toteż w jego utworach znalazło odbicie współczesne życie narodu. On pierwszy dowiódł, że literatura może rozwijać się w języku naro-dowym, przyczyniając się w ten sposób do zwycięstwa języka ojczystego nad panującą wówczas łaciną. Działania jego w tym zakresie były całkowicie świadome, był bowiem prawdziwie przywiązany do swojej ojczy-zny i narodu. Napełniało go ustawiczną troską to, że Polacy gardzą swoim językiem i nie mają literatury naro-dowej. Z tej obywatelskiej troski zrodziło się hasło, które było myślą przewodnią całej jego twórczości: "A niechaj narodowie wżdy postronni znają, Iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają".

JAN BOCCACIO (1313-1375)

Jan Boccacio jest twórcą włoskiej prozy artystycznej, autorem słynnego "Dekamerona", zbioru stu nowel, opowiadanych przez dziesięć dni w grupie siedmiu dam i trzech kawalerów, którzy schronili się na wsi, uciekając z miasta przed zarazą.

DANTE ALIGHIERI (1265-1321)

Dante Alighieri zasłynął przede wszystkim jako autor "Boskiej komedii", obszernego poematu w stu pieśniach, podzielonego na trzy części: Piekło, Czyściec, Raj. Dante odbywa wędrówkę, prowadzony przez poetę rzymskiego Wergiliusza, potem przez Beatrycze. W piekle spotyka przestępców, między innymi wła-snych przeciwników politycznych, w czyśćcu skruszonych pokutników, wśród których znajdują się przyjaciele Dantego. W raju przebywają zjawy, zażywając wiekuistego szczęścia. Wędrówka ta ma charakter alegoryczny, przedstawia podniesienie się człowieka z grzechu i upadku poprzez poznanie swych win i pokutę ku świętości. Pomysł wędrówki po zaświatach, wymowa moralizatorska utworu są zgodne z programem poezji średniowiecz-nej. Jednocześnie jednak w utworze przejawia się humanistyczna wiara w człowieka, troska o jego ludzkie po-trzeby i prawo do szczęścia. Charakterystyczny dla nowych, renesansowych tendencji jest także fakt, że utwór został napisany po włosku, a nie po łacinie.

Związki poezji Kochanowskiego z Antykiem

Widzimy u Kochanowskiego poetycką realizację słów greckiego poety Terencjusza: "Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce". Za Horacym powtarza "Carpe diem" (chwytaj dzień) i wyraża fascynację światem, radość życia i podziw dla uroków natury. We fraszce "O doktorze Hiszpanie" opi-suje spontaniczne, niemal hedonistyczne upojenie ucztą dworską. W pieśniach "Miło szaleć, kiedy czas po temu", "Chcemy być sobie radzi" nawiązuje do poglądów Epikura, który za największe dobro uznał brak cierpienia, przyjemność duchową i intelektualną. Kochanowski wzywa więc towa-rzyszy siedzących przy biesiadnym stole do zabawy przy dźwiękach muzyki, w atmosferze tańca, dowcipu, radości. Dowodzi też, że nawet podczas zabawy należy zachować, tak ceniony przez Greków, umiar. Od starożytnych przejmuje także ideał wychowawczy i wiarę w twórcze możliwo-ści człowieka. Częstym motywem jego utworów jest cnota, którą uznaje za najwyższą wartość - "Pieśń o cnocie". Wyraża refleksje o człowieku we fraszkach "O żywocie ludzkim" (nawiązanie do koncepcji człowieka wyrażanej przez Platona - wyłącznie pierwiastek duchowy u człowieka). Także "Na zdrowie", "Na dom w Czarnolesie", "Na lipę". Skłania się ku odrzuceniu wartości materialnych i opowiada się za wartościami wyższymi. Z Antyku też czerpie humanistyczne przekonanie o wyjątko-wości jednostki obdarzonej talentem poetyckim. Jak Horacy uważa poetę za wybrańca o niemal boskiej mocy tworzenia. Motyw ten pojawia się w pieśni "Niezwykłym i nie lada piórem opatrzony". Po-wtarza za Horacym, że jego wiers zapewnią mu sławę wśród narodów europejskich. Nawiązuje też do mitologii, wprowadza bogów, tradycje. W pieśni "O spustoszeniu Podola" pojawia się "żelazny Mars", we fraszce "Do gór i lasów" - Proteusz (bożek leśny), w utworze "Do fraszek" - nić Ariadny. "Na lipę", "Treny" - są nawiązanie do greckiego epitafium. Zachowuje w nich pochwałę cnót i zalet zmarłego, ukazanie wielkości poniesionej straty, wyrażenie żalu, pocieszeniu, pouczeniu, że należy zapa-nować nad rozpaczą. Także "Pieśni" mają rodowód antyczny. Najczęściej poeta sięga do Horacego, lecz przekształca je, łączy różne motywy w jednym tekście.

Modrzewski, Kołłątaj, Staszic co łączy ich poglądy. Na wybranych przykładach przedstaw myśli społeczne jednego z nich

Poglądy wszystkich trzech łączy troska o poprawę losu ojczyzny, zajmują się problemami państwa i społeczeństwa. Stanisław Staszic publikował w okresie Oświecenia, w czasach Sejmu Czterolet-niego. Rozumiał jak wielką rolę propagandową może spełniać literatura. Często utwory stanowiły apele do społeczeństwa. "Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego" - ukazały się tuż przed rozpoczę-ciem Sejmu Czteroletniego, miały na celu poparcie i wzmocnienie w oczach społeczeństwa stronnictwa reform. Tytuły rozdziałów jasno określają tematykę poruszaną przez autora: "Edukacja", "Prawodawstwo", "Władza wykonująca", "Władza sądownicza", "Wolne obieranie kró-lów", wreszcie "Polska". Zgodnie z poglądami epoki na plan pierwszy wysunął sprawę edukacji. Wychowanie jego zdaniem powinno służyć nadrzędnym interesom narodowym. Zwraca uwagę na konieczność rozszerzenia przedmiotów praktycznych i przygotowanie młodzieży do obrony kra-ju. Staszic krytykuje polskie sejmy, które ustanowiły prawa nie mają na względzie osobistego dobra obywateli. Wysunął wiele postulatów w dziedzinie prawa i organizacji władz państwowych: żądał znie-sienia liberum veto, domagał się przyznania sejmowi władzy wykonawczej, mówił o konieczności utwo-rzenia stałej armii, którą miałaby utrzymywać szlachta. "Przestrogi dla Polski" - wzywa w nich do za-przestania kłótni i podjęcia skutecznych działań. Również tu tytuły rozdziałów określają ich proble-matykę: "Przedmowa do pierwszego w tym narodzie stanu", "Prawa narodów", "Do panów, czyli możnowładców", "Rolnictwo", "Miasto". Bardzo ostro oskarża szlachtę o doprowadzenie Polski do upadku. Z ich to przyczyny polscy chłopi cierpią straszliwą nędzę. Nie żądał uwłaszczenia chłopa, ale proponuje uwolnienie go od pańszczyzny, którą trzeba zamienić na czynsz, chce aby dziedzic nie miał prawa usunąć chłopa z ziemi bez wyroku sądu. Domagał się większych praw dla mieszczan, ustaw zabezpieczających swobodny rozwój miast, co byłoby drogą do uprzemysłowienia kraju. Hugo Kołłątaj - poglądy bliskie Staszicowi. Żądał poprawy warunków życia chłopa, danie mu wolno-ści osobistej (jednak nie uwłaszczenia). Mówi o zreformowanym i nowoczesnym prawie dbającym o interesy wszystkich obywateli. Podobnie jak Staszic żąda zniesienia liberum veto, dziedzicz-ności tronu, praw dla mieszczan. A.F. Modrzewski "O poprawie Rzeczypospolitej". Wyraził poglądy na kształt państwa.

Różne ujęcia tematyki wiejskiej w twórczości M. Reja i J. Kochanowskiego

"Pieśń świętojańska o Sobótce" Jana Kochanowskiego to utwór liryczny o charakterze wyraźnie sielankowym. Składa się z krótkiego wstępu, opisującego obchody Sobótki na wsi w wieczór świę-tojański; potem następują pieśni dwunastu panien. Obok nuty miłosnej, w pieśniach poszczególnych panien brzmi pochwała życia na wsi, tak dobrze znana nam z utworu Reja "Żywot człowieka poczci-wego". Panna VI. Pieśń opisuje okres lata: gorącego, gdy "mdłe bydło szuka cienia I cieknącego strumienia" oraz zbiorów, po których przychodzi czas odpoczynku; gdy będą już pełne stodoły to gospodarze w okresie zimy będą mieli czas na wzajemne odwiedziny;


Panna XII (ostatnia).
"Wsi spokojna, wsi wesoła!
Który głos twej chwale zdoła ?
Kto twe wczasy, kto pożytki ?
Może wspomnieć zaraz wszytki ?"


Nie zazdrości więc poeta tym, którzy wysługują się na pańskich dworach, szukają bogactwa w za-morskich podróżach, zarabiają w sądach jako obrońcy, lub co gorsza narażają życie dla zysku. Nato-miast oracz swą pracą na roli zapewni dostatek sobie, rodzinie i czeladzi, tym bardziej, że oprócz plonów z ziemi, dostarcza wełny. Po zebraniu plonów natomiast nadchodzi czas błogiego odpo-czynku przy ciepłym kominku, pora zabaw towarzyskich, polowań, łowienia ryb. Poeta przedstawia w wypowiedzi panny XII typowo sielankowe obrazy. "Żywot człowieka poczciwego" Mikołaja Reja - w dziele tym ukazany jest szlachecko- -ziemiański ideał życia ludzkiego. U źródeł humanistycznej re-fleksji Reja leży silne przekonanie o głębokim związku człowieka z naturą, z przyrodą. Życie ludz-kie w utworze renesansowego poety zostaje przedstawione adekwatnie do cyklu roku przyrodnicze-go: od wiosny - dzieciństwa po jesień - starość. Rejowy "człowiek poczciwy", to szlachcic, ziemianin, gospodarz, mąż i ojciec, to człowiek układający swe życie w zgodzie z prawami natury dyktowanymi przez rozum i sumienie. Rejowa humanistyczna wizja osoby ludzkiej żyjącej w zgodzie z naturą jej uniwersalnymi prawami, przyrodą, jej biologicznym cyklem będzie wielokrotnie w polskiej literaturze powracała.
Bóg w liryce Kochanowskiego i Sępa-Szarzyńskiego

W twórczości Szarzyńskiego doszła do głosu jego głęboka pobożność, poczucie nietrwałości do-czesnego życia oraz kult Matki Boskiej. Źycie ludzkie pojmował jako ustawiczny ból, ciągła walkę ducha z Szatanem. W jego sonetach pojawiły się także skłonności mistyczne (spotęgowane przez chorobę), wyrażające się w pragnieniu bezpośredniego obcowania z Bogiem. Tworzył w okresie póżnego Renesansu, lecz pewne cechy tych utworów są zwiastunami Baroku: m.in. zwrot ku potę-dze Boga (tu Barok nawiązuje do Średniowiecza). Szarzyński pokazuje, że jedynym celem życia ludz-kiego na ziemi jest zmierzanie ku Bogu, że jest on jedyną nieprzemijalną wartością w odróżnieniu od ludzkiego ciała i dóbr doczesnych. Ciało ludzkie pojmuje zgodnie ze średniowiecznymi poglądami jako siedlisko grzechu - pragnie ono dóbr doczesnych. Natomiast celem duszy jest zjednoczenie się z Bo-giem.
Kochanowski: "Treny", "Czego chcesz od nas Panie". Bóg pojawia się również w "Pieśniach" Kochanowskiego w postaci "Boskiej Opatrzności", czy też "Opiekuńczej Mocy". "Jest kto, by wzgar-dziwszy te doczesne rzeczy" - tu Bóg jako stwórca wyróżnił człowieka spośród innych stworzeń, obdarzył rozumem oraz ustanowił dla niego drogę życiową i tylko Bóg zna przyszłość człowieka - takie widzenie rodzi postawę pełną ufności i zawierzenia Bogu.


zrodlo: [republika.pl/pawloos102]



Czytelnik Uczniowskiego Forum Dyskusyjnego

BAROK - OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA EPOKI

Barok to epoka literacka między odrodzeniem a oświeceniem, obejmująca w zasadzie wiek XVII, choć także zjawiska z końca XVI i I połowy XVII wieku. Termin "barok" zapożyczono z historii sztuki, gdzie stosowany był dla określenia dziwactwa i nieregularności w sztuce. Przyjęcie go przez epokę literacką sugeruje, że będzie w niej mowa o twórczości niezwykłej i dziwnej. Owa niezwykłość wyniknie przede wszystkim z ograniczenia treści utworów i rozbudowania form jej wyrazu. Pragnienie olśnienia i zaskoczenia czytelnika widoczne jest w stoso-waniu przez poetów wyszukanych porównań, przenośni, omówień, epitetów, gry słów, czy mnożeniu określeń na ten sam temat. Mistrzem wykwintnej formy był włoski poeta Giambatista Marini, którego styl, nazwany marini-zmem, naśladowali poeci całej zachodniej Europy. W rozwoju sztuki barokowej Polska nie różniła się od innych krajów europejskich. I u nas widoczny jest kryzys ideałów renesansu - spokojna, klasyczna harmonia między treścią a formą ulega olśniewającemu bogactwu formy, logiczna konstrukcja całości (w literaturze czy architekturze) staje się mniej istotna niż dekoracyjność wyglądu. Krytyce podlegają założenia humanizmu renesansowego, a główne umiejętności godzenia ziemskich i wiecznych wartości, rozsądne poszukiwanie ziemskiego szczęścia i tolerancja religijna. Epoka baroku szuka własnej oceny spraw wiecznych i nowych odpo-wiedzi na pytanie "czym jest człowiek" ? Np. Sęp-Szarzyński proponował człowiekowi postawę aktywną w po-szukiwaniu istotnych wartości, wierząc, iż można je odnaleźć drogą intelektualnego skupienia. Sebastian Gra-bowiecki natomiast, widząc w człowieku przede wszystkim jego bezradność i samotność, proponował mu ucieczkę od świata i bezgraniczne oddanie się Bogu. W Polsce, objętej kontrreformacją, ponownie zaznacza się potęga Kościoła. Z tego też powodu niemałą rolę w kształtowaniu światopoglądu odegrał zakon jezuitów. Szeroko rozwinięta sieć szkół zakonnych spowodowała wprawdzie wzrost liczby osób wykształconych, ale jednocze-śnie obniżył się poziom tego wykształcenia. Wszelkie przejawy wolnej myśli, poglądy heretyckie i antykościelne podlegały surowej cenzurze. Niepożądane książki umieszczano na indeksie - pierwszy indeks w Polsce sporzą-dzono w Krakowie na początku XVII wieku. Wynikiem takiej polityki Kościoła było ogólne obniżenie poziomu literatury, w której pojawiać się zaczęły płytkie utwory o charakterze dewocyjnym i panegiryki (utwory po-chwalne, wysławiające z przesadą osobę lub wydarzenie), których autorzy liczyli na protekcję w zdobyciu stanowiska lub zaszczytów. Często były to utwory grafomanów, a więc osób nie posiadających talentu, a ulegających manii pisania utworów literackich. Dość częstym zjawiskiem było makaronizowanie języka literackiego (makaronizm - obcy wyraz, zwrot, obca forma wpleciona w tekst pisany w języku ojczystym). W końcu XVII wieku wychowanie w szkołach zakonnych nakazywało popisywanie się znajomością łaciny. Wtrącano więc wyrazy łacińskie do polskich zdań, nadawano im polskie końcówki, czy naginano polską budowę zdań do łacińskiej składni. Zwyrodnienie języka i stylu w literaturze polskiej było objawem obniżenia się poziomu kultury umysłowej i obyczajowej, któ-rej uległa szlachta, zapatrzona w swą rzekomą sarmacką wyższość nad innymi narodami. Jeszcze w XVI wieku pojęcie sarmatyzmu obejmowało pozytywne cechy szlacheckie - patriotyzm, pracowitość, uczci-wość, ale w XVII wieku miejsce dawnych cnót zajęły wady - obojętność wobec losów ojczyzny, warcholstwo, pi-jaństwo, rozluźnienie obyczajów, wyzysk chłopa. Powyższe sprawy powodują, że szczególnie II połowa XVII wieku jest dla Polski okresem wielkiego kryzysu. Sytuacja wewnętrzna i zewnętrzna Polski wikłała kraj w co-raz to nowe wojny. Bunty chłopskie przeciwko uciskowi feudalnemu, potop szwedzki i anarchia szlachecka osłabiały jej pozycję polityczną. W 1652 roku nastąpiło pierwsze zerwanie sejmu przez liberum veto jednego tylko posła, za Augusta II zerwano 17 sejmów, a za Augusta II, prócz koronacyjnego nie doszedł do skutku ani jeden.
Nazwa Barok pochodzi prawdopodobnie od portugalskiego słowa barocco oznaczającego rzadką i cenną perłę o nieregularnym kształcie. Miano epoki byłoby więc zarazem metaforą jej samej: niezwykłej i dziw-nej. Barok, w najszerszym tego pojęcia znaczeniu, to w historii kultury europejskiej epoka obejmująca zjawiska artystyczne końca XVI, XVII i pierwszej połowy XVIII wieku. W polskiej historii literatury termin "barok" ma co najmniej dwa znaczenia. Określa epokę literacką trwającą od schyłku lat osiemdziesiątych XVI wieku po lata trzydzieste wieku XVIII oraz jest pojęciem odnoszącym się do głównego w tym wieku prądu literackie-go. Wyróżnia się trzy fazy baroku:
Faza pierwsza - wczesny barok - trwa od lat osiemdziesiątych XVI wieku po lata dwudzieste wieku XVII; do-chodzi w niej do głosu między innymi twórczość mistyczno-metafizyczna (Mikołaj Sęp-Szarzyński) nawiązują-ca do średniowiecznej filozofii i starotestamentowych wizji Boga, świata, człowieka.
Faza druga - barok dojrzały - przypada na środkowe lata wieku XVII (do lat siedemdziesiątych). W dojrzałym baroku rozwija się twórczość między innymi Jana Andrzeja Morsztyna - mistrza paradoksu i konceptu.
Faza trzecia (ostatnia) - późny barok, przypada na czas kryzysu kultury i piśmiennictwa. Najwybitniejsi twórcy późnego baroku (Wacław Potocki, Wespazja, Kochowski, Jan Chryzostom Pasek) związani byli z ideologią sarmacką.
Nurty literackie Baroku

marinizm - nazwa ta pochodzi od nazwiska włoskiego pisarza Gimbattista Marino; marinizm to inaczej kwieci-sty barok; odrzucał renesansową harmonię między treścią a formą i kładł nacisk na formę; lubował się w olśniewających konceptach, wymyślnych epitetach i metaforach; stosowano następujące środki artystyczne: inwersję czyli szyk przestawny; paradoks, alegoria, anafora, gradacja, hiperbola,
antyteza - przeciwstawienie, koncept, oksymoron, parafraza - omówienie, pointa.
sarmatyzm - całą brać szlachecką jednoczyło poczucie narodowej potęgi, przekonanie o świetności polskie-go ustroju - monarchii ograniczonej prawami stanu szlacheckiego - nadto świadomość tradycji rodowej i starodawności sarmackiej, co wiązało się z ideą pochodzenia Polaków jakoby od starożytnych Sarmatów. Duma z tego potężnego sarmackiego dziedzictwa była też nieodłączną cechą barokowej mentalności. Dopiero z cza-sem, w XVIII w. ukształtowało się ujemnie nacechowane określenie sarmatyzm oznaczające całokształt siedemnastowiecznych obyczajów i kultury szlacheckiej, zwykle utożsamianych z samowolą, zacofaniem, pogardą, niechęcią do cudzoziemców, dewocją i ciasnym tradycjonalizmem.
Szlachcic - rycerz był obrońcą złotej wolności, systemu społeczno - państwowego, który gwarantował mu uprzywilejowane miejsce w Rzeczypospo-litej. Już w wieku XVII w ideologii sarmackiej ujawniły się również hasła mesjanistyczne, wspomagane i rozwi-jane przez Kościół. Polska, a więc rycerska szlachta miała odegrać szczególną rolę w całej wschodniej Europie poprzez krzewienie idei chrześcijańskich. Szlachcic - obrońca wiary, obrońca Najświętszej Marii Panny stawał na straży suwerenności chrześcijańskiej Europy, strzegł przed niebezpieczeństwem pogaństwa i innowierstwa. Polska pełniła w ideologii sarmackiej "przedmurza chrześcijaństwa", najdalej na Wschód wysu-niętego bastionu Rzymu. Pisarze późnego baroku (Potocki, Wespazjan Kochowski) podjęli zdecydowaną krytykę wielu przejawów życia szlacheckiego, akcentując zwłaszcza nierealizowanie przez nią podstawowych zasad ideologii sarmackiej. Krytyce podlegała nie sama ideologia, ale właśnie odstępstwa od niej.

Cechy poezji barokowej

kunsztowność poezji - Jan Andrzej Morsztyn inspirowany był przez nurt "marinizmu"; twierdzono,że poezja powinna przede wszystkim zadziwiać czytelnika, zaskakiwać go niezwykłością operacji językowych, metafor, szokujących paradoksów i zestawień antytetycznych (Cuda miłości), oryginalnych epitetów i śmiałych porównań; wiersze Morsztyna pośrednio informują, że twórczość poetycka nie zawsze jest nastawiona na wierne odzwierciedlenie rzeczywistości, że poeta nie musi mówić prawdy, że celem i istotą jego poszukiwań jest właśnie poezja ograniczona do siebie samej;
konceptyzm - świetny, wyszukany pomysł literacki, tzw. koncept był głównym celem dla wielu poetów europejskich (gongoryzm od Ludwika Gongora); konceptyzm uwydatniał zarówno harmonijne, jak i sprzecz-ne związki między różnymi zjawiskami; "Czym piękno dla oczu, dla uszu harmonia, tym koncept dla umysłu"; poezja ta była intelektualna, a zarazem zmysłowa; zmysły człowieka traktowano jako "informatorów duszy"; intelektualny charakter wynikał z jej warsztatowego rygoru: wiersze miały pozór żywiołowych, napisanych "od niechcenia" dzięki świadomemu użyciu odpowiednich środków; poezja będąca najwyższym kunsztem słowa właśnie na nie chciała być nakierowana; zagadka bytu ludzkiego - Daniel Naborowski reprezentował ten nurt; próba rozwiązania zagadki bytu ludzkie-go, odnalezienia miejsca człowieka w świecie podlegającym przemijaniu, poszukiwał wartości, które nadają sens ludzkim wysiłkom;

Gatunki charakterystyczne dla epoki Baroku

sonet - utwór poetycki składający się z 14 wersów podzielonych na dwie strofy czterowierszowe oraz dwie trójwierszowe (tercyny), o ścisłym rozkładzie rymów, przy czym 8 pierwszych wersów zawiera na ogół część opisową lub narracyjną, natomiast 6 końcowych stanowi część refleksyjno-uogólniającą. Sonet zrodził się w XII w. we Włoszech (nazwa), rozwinięty został przez A. Dantego i F. Petrarkę. Ustalił się wtedy typ tzw. sonet włoski o rozkładzie rymów abba abba oraz cdc dcd (cde cde). Sonet rozpowszechnił się w ciągu XV i XVI w. w literaturze europejskiej, m.in. sonety Wiliama Szekspira. Tak zwany sonet francuski miał zmody-fikowany układ rymów (w końcowych 6 wersach ccdeed lub cddcee). W Polsce sonet wprowadzili J. Kocha-nowski i M. Sęp-Szarzyński. W nowszych czasach ustaliła się włoska postać sonetu. Uprawiany w różnych okresach literatury uważany za formę szczególnie trudną, pojmowany był jako popis i sprawdzian kunsztu po-etyckiego (romantyzm - A. Mickiewicz i J. Słowacki, pozytywizm - A. Asnyk, Młoda Polska - J. Kasprowicz, K. Tetmajer, L. Staff, współcześnie - J. Iwaszkiewicz, A. Słonimski, S. Grochowiak, S. Swen-Czachorowski); epos rycerski - najstarszy gatunek epicki, wywodzący się z ludowych podań o legendarnych lub historycznych bohaterach z plemiennej przeszłości; są to dłuższe utwory, najczęściej wierszowane; źródłem eposów były mity, podania i baśnie; epos rycerski ukształtował się w średniowieczu;
pamiętnik - gatunek piśmiennictwa użytkowego oraz wzorowany na nim gatunek literatury
pięknej - pisane w pierwszej osobie wspomnienia z życia prywatnego i/lub publicznego. W odróżnieniu od dziennika pamiętnik pisany jest z perspektywy późniejszej od całości przedstawionych wydarzeń i w sposób bardziej sumaryczny. Wiele pamiętników rzeczywistych ze względu na ich wartość literacką zalicza się obecnie do literatury pięknej ("Pamiętniki" J. Ch. Paska). Powieści pisane w formie pamiętnika pozwalały usunąć pośrednictwo narratora, zbliżyć czytelnikowi perspektywę postaci. Pojawiły się zwłaszcza w prozie o zainteresowaniach psychologicznych (np. w okresie Młodej Polski);
list - gatunek wywodzący się ze starożytności (Horacy), uprawiany głównie w okresie klasycyzmu, związany z kulturą dworską, wprowadzający rozważania ogólne, elementy dydaktyczne, niekiedy satyryczne. Ramą utwo-ru była konwencja komunikacji listownej; list sięgał do epistolografii (sztuki pisania listów) użytkowej. Obowiązywała w nim "stosowność" stylu do treści oraz do rodzaju stosunków między dwiema stronami komunikacji (w liścia kierowanym do przyjaciela dopuszczane były tony bardziej osobiste). W liście możliwa była większa swoboda, obniżenie tonu, wprowadzenie formy swobodnej rozmowy. Nierzadko sięgano po formę listu z podróży. W liście okolicznościowym, częstym w okresie oświecenia, dopuszczalne były błahsze treści. Od ody list różnił się przed wszystkim powściągliwością tonu, refleksyjnością. List w Polsce był rozpowszechniony w okresie oświecenia (I. Krasicki, S. Trembecki), w okresie romantyzmu przybrał charakter mniej retoryczny, a bardziej intymny, np. u J. Słowackiego, C. Norwida ("Do obywatela Johna Brown").

DANIEL NABOROWSKI (1573-1640)

Daniel Naborowski reprezentował ten nurt poezji barokowej, który podejmował próby rozwiązania za-gadki bytu ludzkiego, odnalezienia miejsca człowieka w świecie podlegającym przemijaniu, poszukiwał wartości, które nadają sens ludzkim wysiłkom. Nietrwałość życia, przelotność człowieczego bytowania, odnajdziemy w wierszu "Krótkość żywota":


"Między śmiercią, rodzeniem byt nasz ledwie może
Nazwan być czwartą częścią mgnienia".

W wierszu "Cnota grunt wszystkiemu" odnajdziemy znaną nam myśl Jana Kochanowskiego z fraszki "O żywocie ludzkim" - "Zacność, uroda, moc, pieniądze, sława - wszystko to minie jako polna trawa". Nabo-rowski wymienia cały szereg dóbr materialnych i zaszczytów, za którymi goni człowiek, jakby nie zdawał sobie sprawy "iż to wszystko mija, za nic wszystko stanie". Podobnie jak Jan z Czarnolasu, sławi duchowe wartości człowieka, które przynoszą prawdziwe szczęście i dobrą sławę:

"Sama cnota i sława, która z cnoty płynie,
Nade wszystko ta wiecznie trwa i wiecznie płynie".
JAN ANDRZEJ MORSZTYN (1621-1693)

Jan Andrzej Morsztyn pochodził z rodziny związanej z arianizmem, ale po przejściu na katolicyzm zachował tylko powierzchowne cechy dawnej ideologii. Dzięki zręczności dworaka i sprzyjającym okolicznościom piął się szybko po szczeblach kariery politycznej. Dwór Królewski Jana Kazimierza, z którym był związany, stanowił ośrodek nie tyle życia umysłowego, co towarzyskiego. W atmosferze salonów i flirtów mógł po-wstać tylko taki styl, który wyrażał błyskotliwość, elegancję i kunszt artystyczny, a pomijał ważne zagadnienia życia. W twórczości Morsztyna przejawiło się to w błahości treści przy równoczesnym przeroście nagro-madzonych przenośni, porównań i innych figur poetyckich (wyliczenia, stopniowania, powtórzenia, kontrasty i paradoksy). Zebrał swe wiersze w zbiorach "Kanikuła albo psia gwiazda" i "Lutnia". Znaczna więk-szość utworów posiada tematykę miłosną. Nie chodzi w nich jednakże o proste wypowiedzenie uczuć do uko-chanej. Są to wiersze będące wyrazem flirtu, który odznacza się dworską elegancją i salonowym dowcipem. W "Bierzmowaniu" liczne, coraz ciekawsze wyliczenia wdzięków i czarów pięknej Jagnieszki prowadzą do konkluzji, że jest ona nie tyle dziewczyną, co raczej ogniskiem, które spala swym żarem zakochanego w niej mężczyznę. "Na kwiatki" - to urocze cacko poetyckie, gdzie autor zazdrości zerwanym kwiatom, gdyż uplecione we włosy jego ukochanej będą mogły być bliżej z nią niż on sam. "Do trupa" - najgłośniejszy sonet Morsztyna. Na zasadzie rozwiniętego porównania ukazuje najpierw poeta podobieństwo zakochanego do trupa. Następnie posługując się kontrastem zestawia spokój zmarłego z cierpieniami zakochanego, by ostatecznie wyciągnąć zaskakujący wniosek, że lepiej być trupem niż kochać bez wzajemności. W "Niedostatku" znajdziemy ironiczną uwagę na temat rozsądku i powagi kobiet. Poeta wylicza szereg zja-wisk, które nigdy nie miały miejsca, ale podejrzewa, że prędzej stać się one mogą rzeczywistością "niźli będzie stateczna która białogłowa". Inny charakter posiada "Pieśń w obozie pod Żwańcem". Widać w niej pewien przebłysk patriotyzmu, rzadko dochodzący do głosu pod piórem typowego poety dworskiego. Do ogółu szlacheckiego odnosił się poeta raczej z pogardą, wyraźnie dającą się tu od-czuć, bo do szlachty silniej przemawia "natocz albo nalej" niż głos wodza wzywającego do walki z wrogiem. Morsztyn tłumaczył także tragedie francuskie Piotra Corneille'a. J.A. Morsztyn, choć nie wniósł wielu warto-ści ideowych na miarę potrzeb ówczesnej Polski, dbał jednak o piękno form poetyckich, wzbogacał je, pod-nosił na wysoki poziom artyzmu i stąd jego wiersze są cenną zdobyczą literatury polskiej.

KONTRREFORMACJA

Kontrreformacja to prąd powstały w Kościele katolickim wobec zagrożenia reformacją. Zwołany w celu prze-ciwstawienia się postępom różnowierstwa sobór trydencki (1545 - 1563) wydał szereg dekretów, a Kościół uformował się wówczas jako organizm polityczny i wypracował na swój użytek ścisłą strategię działania. Dba-jąc o nieskażoność dogmatów, o prawomyślność wiary, wyraźnie określił, co należy uznać za katolickie w dziedzinie nauki, dyscypliny i zwyczajów kościelnych; wytyczył też jasno zasady sztuki, zwłaszcza sakralnej.

MARINIZM

Nazwa ta pochodzi od nazwiska włoskiego pisarza Gimbattista Marino; marinizm to inaczej kwiecisty barok; odrzucał renesansową harmonię między treścią a formą i kładł nacisk na formę; lubował się w olśniewających konceptach, wymyślnych epitetach i metaforach; stosowano następujące środki artystyczne:
- inwersja czyli szyk przestawny;
- paradoks - twierdzenie lub rozumowanie sprzeczne z przyjętym ujęte w błyskotliwą wypowiedź;
- alegoria - obrazowe przedstawienie pojęć oderwanych;
- anafora - rodzaj powtórzenia polegający na rozpoczynaniu kolejnych zdań i wersów od tych samych wyrazów;
- gradacja - (stopniowanie) figura będąca odmianą wyliczenia, polegająca na nagromadzeniu określeń, pojęć lub obrazów i uszeregowaniu ich wg. stopnia nasilenia lub osłabienia jakiejś cechy;
- hiperbola - przesadnia; metafora polegająca na wyolbrzymieniu i przesadnym uwypukleniu pewnych cech;
- antyteza - przeciwstawienie; zestawienie pojęć i sądów społecznych lub kontrastowych;
- koncept - wyszukane, niezwykłe i zaskakujące pomysły kompozycyjne, obrazowe lub słowne;
- oksymoron - związek frazeologiczny obejmujący dwa przeciwstawne znaczeniowo wyrazy;
- parafraza - omówienie; zastępowanie zwykłych określeń i nazw równoważnikami znaczeniowymi;
- pointa - nieoczekiwane i zaskakujące zakończenie.

SARMATYZM

Sarmatyzm głosił, że Polacy pochodzą od słowiańskiego plemienia Sarmatów. Ich potomkami miałaby być szlachta. Ideał szlachcica-sarmaty to człowiek prawy, uczciwy, dobroduszny, odważny, patriota. Powinien dbać o równość wewnętrzną stanu, być chrześcijaninem. Nie musi być wszechstronnie wykształcony, ale dbać o wolności szlacheckie, mówić o szkolnictwie. Polska była na pograniczu chrześcijaństwa i religii orientalnych. Polacy byli narodem wybranym do obrony chrześcijaństwa, z tego rodziła się nietolerancja religijna. Hasło obrony przed nawałnicą turecką - skutkiem tego była izolacja kulturowa, pojawia się niechęć do wszystkiego co nie było rdzennie polskie (przestano wysyłać młodzież na zagraniczne uniwersytety). Z idealnego wzorca sarmacja stała się pojęciem negatywnym, ze szlacheckiego umiłowania wolności rodzi się anarchia, niechęć do pracy. Następnie obniżenie kultury umysłowej i obyczajowej w wyniku przekonania szlachty o jej rzekomej wyższości nad innymi narodami. Miejsce cnót szlacheckich zajmują obojętność wobec losów ojczyzny, warcholstwo, pijaństwo, rozluźnienie obyczajów, wyzysk chłopa. To w dużym stopniu powoduje, że II połowa XVII w. jest dla Polski okresem wielkiego kryzysu. Typowym przykładem Sarmaty jest J.Ch. Pasek. Ten wzo-rzec opisał w "Pamiętnikach". Ich bohater realizuje ten ideał szlachcica, żołnierza, ziemianina. Wykształcenie bohater, narrator i autor jednocześnie zdobył u jezuitów. Nie jest ono więc zbyt gruntowne czy wielostronne. Takie wykształcenie wywierało wpływ na konserwatyzm myślowy, który przejawiał się w niechęci do wszyst-kiego co w jakikolwiek sposób mogłoby zmienić istniejący stan rzeczy. Według Paska nie potrzeba żadnych zmian ani reform, jedyne niebezpieczeństwo zagrażające ojczyźnie to najazdy nieprzyjacielskie i przed nimi należy się bronić. Walcząc w obronie kraju nigdy nie zapominał o własnym interesie - wielu ludzi bogaciło się na wojnie. W imię "złotej wolności" potępiał senatorów, którzy domagali się dziedziczności tronu polskiego i ukrócenia szlacheckiej anarchii. Nie dostrzegał nędzy ludu - naród utożsamiał ze szlachtą. Pasek wysoko ceni odwagę, męstwo i dzielność wyżej niż mądrość i rozwagę. Często mówi o honorze rycerskim dopuszczając się czynów zupełnie nierycerskich. Bicie czy torturowanie poddanych nie wykraczało jego zdaniem poza ramy honoru. Pasek pochwala ideały ziemiańskie, spokojne życie na wsi, bliskość natury - ale ich nie realizuje. Podobnie ustosunkowuje się do ideałów obywatelskich - dostosowuje je do własnych potrzeb. Wyśmiewa inne narody chwaląc kraj rodzinny. Chwali w nim to co najmniej zasługuje na poparcie - samowolę szlachecką, sła-bość władzy królewskiej, bezrząd, pusty skarb, całkowitą zależność poddanych od panów - to zgodnie z tym co pisze miałoby świadczyć o przewadze Polski nad innymi państwami. Mówi także o teorii, że Polska jest "przedmurzem chrześcijaństwa". Idee mesjanistyczne głosiły wiarę w opatrzność Boga, który Polaków obda-rzył szczególną miłością. Ideały katolickie uległy u Paska spłyceniu i prymitywizacji. Bohater "Pamiętników" często chodzi do kościoła, bierze udział w pielgrzymkach, a przy tym dokonuje najazdów na cudze domy, katuje poddanych. Taki katolicyzm usprawiedliwiał nietolerancję i przesądy, był powierzchowny - jego źródeł można dopatrywać się w jezuickim wychowaniu.

Styl barokowy

Barok w Europie: schyłek XVIw. do połowy XVIIIw. Termin prawdopodobnie z portugalskiego - oznacza perłę o nieregularnym kształcie. Kultura barokowa różniła się zasadniczo od Renesansu pod względem idei i for-my artystycznej. W miejsce harmonii i poszukiwania doczesnego szczęścia Barok traktuje życie człowieka jako etap przejściowy życia wiecznego. Często występuje tematyka religijna, poezja metafizyczna. Występowało dą-żenie do bogactwa i niezwykłości, które przeniosło się do literatury ze sztuk plastycznych. Literatura miała olśnić czytelnika, oszołomić go i zaszokować. J.A. Morsztyn - najwybitniejszy polski reprezentant nurtu dworskiego w poezji, pisał wiersze o tematyce towarzyskiej i miłosnej. Sonet "Do trupa"- w kunsztownej i wyszukanej formie wypowiada błahe treści. Już sam tytuł ma szokować czytelnika. Sonet jest zbudowany na zasadzie konceptu, który uwypuklał harmonijne i sprzeczne związki pomiędzy zjawiskami. Tak czyni też Morsztyn. W dwu pierwszych zwrotkach pokazuje analogie między trupem a człowiekiem zakochanym: trup zabity "strzałą śmierci", zakochany "strzałą miłości", trup ma "związane ręce" - również zakochany pozbawiony jest wolności. Obu ogarnia ciemność, u jednego spowodował ją brak promyka nadziei na odwzajemnioną miłość, u drugiego - grobowe mroki. Dwie następne zwrotki ukazują różnice pomiędzy człowiekiem zakochanym a martwym: trup milczy - zakochany "kwili", trup zimny jak lód - zakochany płonie ogniem miłości. Nagromadzone w wierszu porównania i kontrastowe zestawienie trupa i zakochanego prowadzą do wniosku, że lepiej być trupem niż być nieszczęśliwie zakochanym, bo ten nie może wyzwolić się z "wiecznych ogni miłości". Zestawia tu spo-kój umarłego z cierpieniem zakochanego. W tym sonecie Morsztyn stosuje typowe dla poetyki barokowej środki wyrazu. W pierwszej zwrotce wprowadza anaforę - powtórzenie tego samego wyrazu w każdym wersie. Ko-lejne zwrotki rozpoczyna tym samym słowem. Stosuje przestawny szyk wyrazów (inwersję) "rozum łańcu-chem powity", liczne epitety, metafory i metonimie (zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego będącego z nim w zależności). Pojawia się także typowa dla Baroku peryfraza (zastąpienie nazwy zjawi-ska przez jego opisanie). Używa wyszukanego stylu pełnego ozdobników, wprowadza niecodzienne metafory i oryginalne słownictwo np. "w Śrzożodze" tzn. w upale. Inne środki stylistyczne charakterystyczne dla Baroku występujące u Morsztyna:
- epifora - powtórzenie na końcu;
- oxymoron - epitet sprzeczny (suchy ocean, ciepły lód);
- paradoks;
- antyteza;
- pytanie retoryczne;
- gradacja (stopniowanie).

Podobieństwa i różnice między literaturą Baroku i Renesansu

Renesans - skupienie uwagi na sprawach doczesnych, społecznych, cywilizacyjnych. Wzrost zaintere-sowania świeckimi stronami życia, osłabienie dawnego nastawienia teocentrycznego. Dążność do wszech-stronnego rozwoju objawiło się na wzmożonym poczuciu radości życia. Dwa podstawowe prądy epoki: huma-nizm i reformacja. Humanizm: uzmysłowienie sobie wartości własnej, jedynej, ludzkiej osobowości. W ten sposób człowiek nie wchodził w konflikt ze światem ani z samym sobą. Potrzeba studiowania siebie, samych we-wnętrznych przeżyć, kształcenia się na wzorach zaczerpniętych z literatury, filozofii i sztuki Antyku. Próba zrozumienia i pojęcia starożytności jako całości. Twórcy humanistyczni: Klemens Janicki, Francesco Pe-trarka, Jan Kochanowski, Erazm z Rotterdamu. Humanizm nawiązywał do poglądów Epikura. Bardzo dużo uwagi poświęcono procesowi twórczemu, ponieważ sława doczesna i pośmiertna była wartością pierwszej rangi. Poeta naśladował niedoścignione wzory antyczne, przestrzeganie ich widoczne jest w gatunkach literackich: lirycznych (ody, pieśni, treny), epickich (epos) dramatycznych (tragediach i komediach humanistycznych). Ist-niały także gatunki zaczerpnięte ze Średniowiecza (moralitet, misterium, romans-powieść, żywoty świę-tych, kazania). Rodzi się kultura dworska, wzorce osobowe dworzanina i ziemianina. Rozkwit kultury szla-checkiej, zdobywa ona coraz większe wpływy.
Barok - świadomość istnienia człowieka w nietrwałym świecie a zarazem poczucie nieskończonej wieczności ujawniły wewnętrzne rozdarcie człowieka. Człowiek musiał przyjąć określoną postawę - wybierał albo zgodę na świat nietrwały lecz piękny. Przykładem są tzw. poeci światowych rozkoszy np. Hieronim Morsztyn. Inną drogą było poszukiwanie trwałych wartości, zbawienia (Sęp-Szarzyński). Wraz z ideologią Sarmatyzmu pojawia się ideał rycerza broniącego wschodnich granic przed Turkami i Tatarami (Polska przedmurzem chrześcijaństwa). Twardy żywot żołnierski przeciwstawiano gnuśnemu życiu dworaka. Ujawniają się dwa wzorce kulturowe: ziemiański (W. Potocki, J.Ch. Pasek) oraz dworski (J.A. Morsztyn, D. Naborowski). Kulturę ziemiańską inspirowała renesansowa tradycja wsi spokojnej (Kochanowski, Rej). Niejednokrotnie zbliżała się do kultury ludu. Na rozwoju kultury barokowej zaciążyła kontrreformacja - wyraźnie określiła zasady sztuki. Stąd wzięła się w literaturze Baroku popularność hagiografii. Obawy przed represjami Kościoła obniżają ogólny poziom literatury - pokazuje płytką i powierzchowną pobożność. W Baroku głównym zadaniem literatury było zaskoczenie czytelnika oryginalnym konceptem, naj-ważniejsza była forma a nie treść. Sztuka Renesansu przedkładała poważną treść nad formę. Głównym tematem sztuki Renesansu był człowiek, jego wewnętrzne przeżycia, a w Baroku sztuka jest sztuką samą w so-bie. W literaturze obu epok mowa o patriotyzmie i trosce o losy ojczyzny : Renesans, Barok (poezje W. Potoc-kiego "Transakcja wojny chocimskiej", "Nierządem Polska stoi", "Czuj stary pies szczeka").

Nurt społeczny i dworski w literaturze polskiego Baroku

Nurt dworski - najwybitniejsi przedstawiciele: J.A. Morsztyn i D. Naborowski. Morsztyn pisał bły-skotliwe wiersze o tematyce towarzyskiej i miłosnej, twierdził że poezja powinna zadziwiać swą oryginalnością, zaskakiwać niezwykłością metafor, często stosował koncept. Przykładem konwencji zaskakiwania czytelnika jest sonet "Do trupa". W niezwykłe metafory obfituje także sonet "Cuda miłości", ukazujący rozterki i nie-pokoje zakochanego. W poincie stwierdza, że jednocześnie pragnie widzieć ukochaną i stroni od niej zara-zem. "Niestatek" - używa anafory, hiperboli, kompozycja opiera się na kontraście. Innym przedstawicielem poezji dworskiej jest D. Naborowski - nadworny poeta Radziwiłłów. "Na oczy królewny angielskiej" (erotyk) - wiersz panegiryczny (pochwalny). Gromadzi tu całą serię metafor szeregując je stopniowo od najsłabszych do naj-silniejszych (gradacja). "Do Anny" - hiperbolizacja (wyolbrzymienie) uczucia poprzez zestawienie go z rzeczami wielkimi. Za bardzo ważne doświadczenie w życiu człowieka uważa przemijanie. "Krótkość żywota" - mówi, że wszystko co ziemskie przemija szybko, życie ludzkie jest tylko krótką chwilą. "Marność" - dramat ludzkiej egzystencji, znikomość życia ludzkiego i nieubłagalny bieg czasu. Człowiek powinien korzystać z uro-ków życia, ale uczciwie bojąc się Boga. Prezentuje tu stoicką postawę umiaru i spokoju, wiarę w wartość cnoty i ładu życiowego. Utwory nurtu poezji dworskiej podejmowały bardzo błahe tematy (prócz Nieborowskiego), a główny nacisk kładziony był na formę utworu, nagromadzenie ozdobników, kunszt pisarski.
Nurt społeczny - jednym z nielicznych twórców podejmujących walkę o poprawę Rzeczypospolitej jest Wacław Potocki. Pokazuje w swoich utworach, że polska szlachta odeszła od ideałów sarmackich. Mówi, że Polska zamiast umacniać władzę królewską, osłabia ją. "Transakcja wojny chocimskiej" (1670 r.) - w czasach nowego zagrożenia tureckiego chciał przywołać zwycięskiego ducha, za wzór współczesnemu pokoleniu po-stawił obronę Chocimia, gdy w 1621 r. wojsko pod wodzą Chodkiewicza mężnie opierało się dużo liczniejszej armii tureckiej. "Nierządem Polska stoi" - nierząd-anarchia systemu podatkowego. Ci stojący wyżej w hierarchii wolni są od obciążeń, natomiast od mniejszych właścicieli podatki są bezlitośnie ściągane. Nikt nie prze-strzega praw, występki możnych uchodzą płazem. "Czuj stary pies szczeka" - Potocki sam uważa się za psa szczekającego w gospodarstwie którym jest Polska. Lecz gospodarz nie słucha go, psu może jeszcze się dostać za szczekanie. Utwór antymagnacki - magnateria doprowadzi do tego, że Polska stanie się bezbronna. "Zbytki Polskie" - jeśli wszyscy Polacy będą myśleć tylko o dobrach materialnych a nie o obronie Rzeczypo-spolitej, nadejdzie szybki kres państwa. "Pospolite ruszenie" - ukazuje obóz wojskowy, w którym nikt nie reaguje na bezpośrednie zagrożenie. Nikt nie ma ochoty pilnować kraju. Wyżsi rangą żołnierze są zbyt zmęczeni po ucztach i biesiadach - za ich przykładem idą także prości żołnierze, tracą chęć do walki. "Wolne kozy od pługu" - porusza sprawę ucisku chłopstwa wykorzystując biblijną przypowieść (biedny będzie nagrodzony, bogaty potępiony). Ubolewa, że chłop ma pracować dla szlachcica i dodatkowo płacić podatek. Chłop ma obowiązki podwójne - szlachcic żadnych. Potocki był wrażliwy na krzywdę ludzką, miał ogromne poczucie odpowie-dzialności społecznej, krytykował zanik cnót rycerskich, głosił hasła tolerancji religijnej ("Kto mocniejszy ten lepszy"), wskazywał wynaturzenie w obyczajowym życiu współczesnej szlachty. Głosił też idee równości spo-łecznej, patriotyzmu.


zrodlo: [republika.pl/pawloos102]



Czytelnik Uczniowskiego Forum Dyskusyjnego

OŚWIECENIE - OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA EPOKI

Oświecenie było pierwszą epoką w nowożytnych dziejach formacją kulturową całkowicie świadomą swego istnienia. Ówcześni mówili często o swych czasach jako o "wieku rozumu" (w Anglii), "wieku filozofów" (we Francji) czy wieku "oświeconym". Okres ten nazwano oświeceniem, bo przywiązywał on szczególną wagę do siły rozumu jako światła rozjaśniającego drogi poznania człowieka i świata. Życie społeczne i kulturalne nacechowane było krytycyzmem wobec istniejącej rzeczywistości i pragnieniem wyzwolenia człowieka z więzów feudalnych, krępujących jego myśli, hamujących rozwój postępu, nauki i oświaty. Intelektualnym podłożem Oświecenia były nasilające się już pod koniec wieku XVII w nauce angielskiej i francuskiej tendencje racjonalistyczne i empiryczne. Okres oświecenia w Polsce można podzielić na trzy fazy:
- wczesną - od lat 40-tych XVII w. do roku 1764;
- dojrzałą (zwaną też czasami stanisławowskimi) - lata 1764-1795;
- schyłkową (zwaną też późnym oświeceniem lub oświeceniem postanisławowskim) - lata 1795-1822.
Główne nurty artystyczne okresu Oświecenia

Klasycyzm - wyznaczał poezji cele utylitarne, stawiał przed nią zadania dydaktyczno-moralizatorskie, wyra-stające z przekonania o ogromnej roli słowa jako narzędzia oddziaływania na społeczeństwo;
Sentymentalizm - traktował literaturę jako sposób pokazania wewnętrznego życia człowieka oraz kształtowa-nia autentycznych, odrzucających pozory, więzi międzyludzkich, co również prowadziło do moralizatorstwa; głównym ideologiem sentymentalizmu był francuski pisarz Jan Jakub Rousseau; termin sentymentalizm upo-wszechnił się dzięki powieści angielskiego pisarza Lawrence'a Sterne'a "Powieść sentymentalna"; senty-mentalizm nawiązując do wielu nurtów myśli filozoficznej ( m.in. empiryzmu i sensualizmu ), sentymentalizm kładł nacisk na analizę jednostkowej sytuacji człowieka, na tkwiące w nim wewnętrzne sprzeczności; analizował też sytuację społeczną, podkreślając negatywną rolę sztucznie tworzonych barier i przedziałów stanowych;
Rokoko - styl charakterystyczny dla wytwornej i subtelnej (rozrywkowej) twórczości - dla pewnego typu komedii, oper i drobnych wierszy; istotą jego było rozumienie piękna jako wartości podstawowej, dającej przy-jemność obcowania z wytworami sztuki.

Gatunki literackie oświecenia

bajka - wierszowana alegoryczna opowieść o zwierzętach lub ludziach, niekiedy o roślinach czy przedmio-tach, która służy do wypowiedzenia pewnej nauki moralnej o charakterze ogólnym i powszechnym, dotyczącej stosunków między ludźmi; prawda ta wypowiadana jest bezpośrednio, zwykle jako pointa na końcu utworu, niekiedy już na początku, bądź też jest tylko sugerowana czytelnikowi; postacie działające wyposażone są w pewne cechy jednoznaczne i niezmienne (wilk-drapieżnik, lis-zdrajca); bajkę charakteryzuje na ogół dyscyplina językowa i dążenie do łatwego nawiązania kontaktu z odbiorcą, co może się wyrażać potocznością języka i stylem gawędziarskim. Podział bajek: narracyjna (np. La Fontaine, Francja XVII w.), stanowiąca jakby zwięzłą nowelę o nieskomplikowanej akcji i z niewieloma postaciami oraz bajka epigramatyczna, przeważnie cztero-wersowa, rysująca pewną elementarną sytuację, a na jej tle paralelizm lub kontrast postaw. W okresie oświecenia bajka stała się jednym z głównych gatunków, służyła dydaktyce i moralizatorstwu.
satyra - utwór o celu dydaktycznym, wytykający i ośmieszający wady i występki zarówno natury ludzkiej, jak i życia zbiorowego - obyczajowego, społecznego, politycznego; istotą satyry jest krytyka, posługuje się więc ona często deformacją, groteską, wyostrzeniem atakowanych cech; w Polsce satyra rozwinęła się zwłasz-cza w okresie oświecenia (Krasicki, Naruszewicz), przy czym stała się środkiem konkretnej krytyki społeczno-obyczajowej;
poemat heroikomiczny - utwór epicki stanowiący parodię eposu bohaterskiego; styl wysoki, zachowy-wany zgodnie z konwencją dla eposu, stosuje się w poemacie heroikomicznym do opowiadania na tematy błahe i codzienne; cel poematu heroikomicznego jest satyryczno-dydaktyczny lub żartobliwo-rozrywkowy, cechuje go również dygresyjność tonu; liczne sentencje; występuje oktawa, czyli strofa ośmiowersowa o rozkładzie rymów: abababcc, gdzie ababab to sytuacja dramatyczna, natomiast cc to często sentencja ("złota myśl");
komedia - gatunek dramatyczny o treści pogodnej, akcji obfitującej w wydarzenia, oraz mającej pomyślne dla bohaterów zakończenie z elementami komizmu, niekiedy także karykatury, satyry, groteski, mający na celu wywołanie śmiechu widza;
sielanka - gatunek poetycki wywodzący się z antycznej Grecji (idylla Teokryta III w. p.n.e.), obejmujący utwory utrzymane w pogodnym tonie, opowiadające o życiu pasterzy lub wieśniaków. W starożytnym Rzy-mie rozwinął ten gatunek Wergiliusz;
powieść - jeden z głównych gatunków nowożytnej prozy epickiej, cechujący się na ogół większym rozmachem, obszerniejszym układem wątków i postaci, a także zdarzeniowym charakterem świata przedstawionego; ukaza-ne w powieści postacie i zdarzenia są przeważnie fikcyjne, zarazem jednak wyraźnie zindywidualizowane, ukonkretnione, wyposażone w bogactwo szczegółów; naczelną kategorią opisu jest kategoria narratora;
esej - (franc. essai=próba) wypowiedź o tematyce literackiej publicystycznej lub filozoficznej, wyróż-niająca się swobodnym, osobistym tonem oraz dbałością o formę; od rozprawy (wypowiedzi naukowej lub filozoficznej prezentującej wyczerpująco materiał dowodowy) esej różni się większą elastycznością formy, sięganiem po środki literackie (np. metaforę, obraz, luźną kompozycję, tok skojarzeniowy) oraz tym, że nie dąży do pełnej syntezy, lecz wyraża refleksje autora; stwarza iluzję szczerości;
felieton - (franc. feuilleton=zeszycik, powieść w odcinku) gatunek publicystyczny podejmujący na ogół aktualną problematykę w sposób swobodny, impresyjny, posługujący się metaforą i skojarzeniem, niekiedy fikcją literacką; felieton ma na celu budzenie zaciekawienia, nawiązanie bezpośredniego kontaktu z czytelni-kiem; atrakcyjna forma łączy się z lekkością tonu i często żartobliwym lub satyrycznym charakterem; aktualny temat jest traktowany w felietonie w sposób dygresyjny, zróżnicowany stylistycznie, subiektywny, a uogólnienia mają charakter raczej hipotetyczny;
poemat heroiczny - pokazywał wzorcowe postacie na tle doniosłych wydarzeń historycznych; "Wojna cho-cimska" I. Krasickiego; "Jagiellonida" Tomaszewskiego; poemat opisowy - utwór dydaktyczno-filozoficzny, którego treścią jest przedstawienie jakiegoś fragmentu rzeczywistości jako podstawy do szerszych uogólnień; opis podporządkowany jest wizji ogólnej, określonej koncepcji natury, świata; w okresie oświecenia poemat opisowy wyrażał pochwałę człowieka jako twórcy przyrody; komedia dell'arte - literatura plebejska;
oda - utwór poetycki, który charakteryzuje wzniosłość tematu i stylu, sławiący osobę, ideę, wydarzenie; ga-tunek wykształcony w starożytności; wg poetyki klasycystycznej oda miała łączyć elementy retoryczne i lirycz-ne; miało się w niej wyrażać uniesienie; dopuszczalna więc była pewna swoboda kompozycyjna; w okresie oświecenia oda służyła do wyrażania tematyki okolicznościowej oraz filozoficzno-moralnej;

Kierunki filozoficzne w XVIII w.

empiryzm - (empiria-doświadczenie); prekursorem był angielski filozof Francis Bacon (czyt. bejkn); kładł nacisk na rolę doświadczenia w procesie poznawania świata, odrzucając to wszystko, czego nie da się po-twierdzić praktycznie;
racjonalizm - twórcą był Kartezjusz ("Rozprawa o metodzie"); przywiązywał on szczególną wagę do roli rozumu w poznawaniu prawdy, był zwolennikiem systematycznego, rozumowego ładu w dochodzeniu do prawdy, odrzucał wszelkie uprzedzenia i przesądy; przedstawicielami tego kierunku byli Wolter oraz Denis Di-derot;
deizm - owoc racjonalizmu przeciwstawiającego się wiedzy objawionej i dogmatom wiary; deiści uznawali istnienie Boga jako stwórcy świata, uznawali też wagę nakazów moralnych płynących z religii, odrzucali objawienie i wyznaniowe formy wiary; deistami byli Diderot oraz Wolter, obaj walczący z fanatyzmem religij-nym;
ateizm - (lub materializm) pogląd odrzucający istnienie Boga; pojawił się w pismach francuskiego filozofa przyrody Paula Holbacha;
irracjonalizm - pogląd filozoficzny głoszący, że rzeczywistość jest niedostępna poznaniu rozumowemu i odwołujący się do przekonań wyprowadzonych z intuicji, wiary, instynktu i tradycji; wykształcił się pod ko-niec epoki oświecenia;
sensualizm - źródłem wiedzy są wrażenia zmysłowe; twórcą był John Locke (lok); twierdził, że człowiek rodzi się jako "czysta karta" (tabula rasa), czyli, że nie ma doświadczeń, wrodzonych idei czy zasad i kształtują się one dopiero w ciągu życia;

Postawę ludzi oświeceniowych znamionowały: utylitaryzm (najwyższy cel postępowania to pożytek jed-nostki i społeczeństwa), humanitaryzm, optymizm, krytycyzm.

SZKOLNICTWO

Obowiązek szerzenia oświaty, kształcenia umysłów i charakterów, spadł przede wszystkim na szkolnictwo, którego rozwój w duchu nowoczesności i postępu zapoczątkował Stanisław Konarski i założona przez króla Szkoła Rycerska. Kontynuację ich zamierzeń podjęła powołana w 1773 roku Komisja Edukacji Narodowej, pierwsza w Europie władza oświatowa o charakterze odrębnego ministerstwa. Szkolnictwo odebrano Ko-ściołowi, a kasacja zakonu jezuitów umożliwiła przekazanie jego majątku na cele oświaty. Komisja postawiła przed sobą wspaniałe cele wychowawcze, a jednym z nich było zmierzanie do tego, by "ucznia sposobnym uczynić do tego, żeby i jemu i z nim było dobrze". Głosiła o konieczności dążenia do prawdziwej spra-wiedliwości, m.in. drogą zmian w prawodawstwie i kształtowania cnót obywatelskich. Podjęła się przygoto-wania obywateli do pracy dla zreformowanego państwa. W szkołach zniesiono łacinę jako język wykładowy i zastąpiono ją językiem polskim. Wprowadzono poglądową metodę nauczania zamiast pamięciowej, wśród przedmiotów nauczania znalazły się: rolnictwo, ogrodnictwo, które łączono z praktycznym doświadczeniem oraz znajomością fizyki i chemii. Otoczono troską kondycją fizyczną uczniów, wprowadzając tzw. ćwiczenia cielesne. Komisja przeprowadziła reformę w obu ówczesnych polskich szkołach wyższych: w Akademii Krakowskiej i Wileńskiej. W pierwszej dokonał reformy Hugo Kołłątaj, a w drugiej Marcin Poczobut-Odlanicki. Zajęła się także kształceniem i wychowaniem dzieci chłopów i mieszczan, rozwijając sieć szkół ludowych. Do szkół elementarnych po raz pierwszy w dziejach Polski dopuszczono dziewczęta. Znaczną pomocą w pracach Komisji było założone w 1775 roku Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, zajmujące się opracowywaniem pod-ręczników szkolnych. ONUFRY KOPCZYŃSKI (1735-1817) napisał wówczas pierwszy polski podręcznik gramatyki - "Gramatykę języka polskiego". Tocząc walkę przeciw francuszczyźnie i zepsutej łaciną polsz-czyźnie, układano podręczniki wymowy i stylu oraz wydawano dzieła pisarzy renesansu, przede wszyst-kim Jana Kochanowskiego, aby od nich uczyć się pięknej polszczyzny.

Oświeceniowa publicystyka polityczna w Polsce

Stanisław Staszic. Pochodził z rodziny mieszczańskiej (syn burmistrza). Został księdzem, gdyż była to jed-na z niewielu dróg dla mieszczanina, która dawała szanse zdobycia znaczenia w życiu publicznym. Zajmował się badaniem Karpat. Był członkiem, a później prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Położył duże zasługi na polu rozwoju szkolnictwa i górnictwa w Polsce. Poglądy swoje wyłożył w dwóch dziełach: w "Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego" i w "Przestrogach dla Polski". Program społeczno - polityczny Staszica wyrasta nie tylko z potrzeb mieszczaństwa i chłopstwa, lecz także z głębokiej troski o kraj, z lęku przed utratą niepodległości. Pisarz przywiązuje dużą wagę do wychowania młodzieży, dla której celem powinno być szczęście ojczyzny. Ponieważ szczęście społeczeństwa wynika z użyteczności wszystkich jego mieszkańców, dlatego, jak pisał "końcem edukacji krajowej być powinna użyteczność obywatela". Propaguje, by w szko-łach stosowano zasadę łączenia teorii z praktyką, poszerzano wiedzę o własnym kraju, pogłębiano wiadomo-ści z matematyki, fizyki i chemii. Podkreśla konieczność odebrania Kościołowi prawa opieki nad szkolnic-twem, czym poparł zdecydowanie program reform Komisji Edukacji Narodowej. Wiele rozsądnych postulatów wysunął Staszic w dziedzinie organizacji władz państwowych i prawodawstwa w Polsce. Żądał zniesienia liberum veto ("szczęśliwość większej części obywatelów jest dobrem publicznym"), domagał się przyzna-nia sejmowi władzy wykonawczej i przedstawicielstwa w nim mieszczan, którzy wraz z przedstawicielami szlachty zasiadaliby w jednej izbie. Przeciwstawiał się wolnej elekcji, wypowiadając się za tronem dzie-dzicznym. Mówił o konieczności utworzenia stałej armii, na której utrzymanie płacić będzie szlachta. Szczególną troską przejmował go los chłopa. Proponuje uwolnienie go od pańszczyzny, nie mając jednak odwagi żądać uwłaszczenia chłopów. Postuluje, by pańszczyznę za-mieniono na czynsz, by dziedzic nie miał prawa usunąć chłopa z ziemi bez wyroku sądowego, by zniesiono sądy patrymonialne. Domaga się większych praw dla mieszczan, ustaw zabezpieczających swobodny rozwój miast, co byłoby drogą do uprzemysłowienia kraju. Niemałe znaczenie ma przy tym rozwój handlu i rzemiosła. Osobne miejsce w jego dziełach zajmuje krytyka polskiej magnaterii, którą wini za upadek kraju. Pisał: "Z samych panów zguba Polaków". Oni, wg Staszica, zniszczyli szacunek dla prawa, doprowadzili do rozbioru Polski, swoim postępowaniem uczyli innych egoizmu, a nawet zdrady. Hugo Kołłątaj. Drugi obok Staszica przedstawiciel obozu postępu. Urodził się w zamożnej rodzinie szlacheckiej. Ukończył Akademię Krakowską ze stopniem doktora filozofii. Po powrocie do kraju bierze czynny udział w pracach Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych i KEN-ie. W okresie Sejmu Czteroletniego oddaje się działalności politycznej. W rozprawie pt. "Do Stanisława Małachowskiego... Anonima listów kilka" przygotował program reform uwieńczony Kon-stytucją 3 maja. Pod swoim przywództwem skupił grupę radykalnych pisarzy, zwaną Kuźnią Kołłątajowską. W czasie powstania kościuszkowskiego należał do Rady Najwyższej Narodowej. Po aresztowaniu przez Au-striaków i pobycie w więzieniu, powraca do kraju i zajmuje się pisaniem dzieł naukowych poświęconych historii, filozofii i oświacie. Główne dzieła polityczne to: "Do Stanisława Małachowskiego, referendarza koron-nego, o przyszłym sejmie Anonima listów kilka" oraz "Prawo polityczne narodu polskiego" poprzedzone odezwą "Do Prześwietnej Deputacji". Podobnie jak Staszic żąda dziedziczności tronu, zniesienia liberum veto, praw dla mieszczan i wolności dla chłopów. W projektach dotyczących organizacji władz państwowych różni się od Staszica tym, że powierza władzę wykonawczą ministrom odbierając ją sejmowi. W sejmie przewiduje dwie izby: dla szlachty, dla mieszczan. Protestuje przeciwko sytuacji chłopa pańszczyźnianego, domaga się dla niego wolności osobistej, ale nie wysuwa postulatu uwłaszczenia. Szlachcie, która protestowała przeciwko nadaniu wolności chłopom pod pozorem, że są oni jeszcze nieoświeceni przypomniał, że znacznie groź-niejszy jest oświecony niewolnik, gdyż rozumie swoją sytuację i "przygotowuje zemstę na swych dręczy-cieli". Głębokiego humanizmu dowodzą jego poglądy dotyczące układów społecznych. Pisał: "Czy biały, czy czarny niewolnik, czy pod przemocą niesprawiedliwego prawa, czy pod łańcuchami jęczy - czło-wiek jest i w niczym od nas się nie różni".

Satyra doby oświecenia w walce z ciemnotą i zacofaniem społeczeństwa

SATYRY - satyra to utwór literacki posługujący się dowcipem, ironią, kpiną lub szyderstwem, by wyrazić krytyczny stosunek do przedstawionych zjawisk, ośmieszyć ludzkie wady, obyczaje, postawy światopoglą-dowe. Krasicki jest autorem 22 satyr. Piętnują one i demaskują pasożytniczy charakter życia szlachty, pokazują przejawy upadku moralnego klasy panującej. "Żona modna" ukazuje w różnych sytuacjach mod-ną szlachciankę, tworząc świetny portret damy rozmiłowanej w zbytkach, kapryśnej i często bezmyślnie marnotrawiącej majątek męża. Pełen humoru jest obraz przenoszącej się do majątku męża młodej żony obładowanej niepotrzebnymi, ale za to modnymi, drobiazgami, zabawne są jej miny i humory na widok trady-cyjnego dworku szlacheckiego, który wkrótce za grube pieniądze ozdobi tak, że "przeszedł warszawskie pała-ce", bawią jej kaprysy i cicha uległość męża, który wziął za nią w posagu kilka wiosek - marnotrawienie mająt-ków i życie nad stan w sytuacji, gdy kraj podejmował próby odbudowy gospodarczej. "Pijaństwo". Nało-gowy pijak, narzekający na ból głowy po kolejnej libacji, opowiada znajomemu o przebiegu suto zakra-pianych spotkań z kompanami. Są w nich hałaśliwe, niemądre kłótnie na tematy polityczne, są i ordynarne bójki, których świadkami jest służba. Dziesięć opróżnionych butelek spowodowało "nudności i guzy i pla-stry". Niepokojąco brzmi zakończenie utworu, w którym nie całkiem jeszcze trzeźwy szlachcic, po wyrażeniu pragnienia "Bogdaj w piekło przepadło obrzydłe pijaństwo" i po wysłuchaniu umoralniającej nauki, że ten "którego ujęła moc trunku, człowiekiem jest z pozoru, lecz w zwierząt gatunku godzien się mieścić", na pyta-nie "gdzież idziesz ?" odpowiada - "napiję się wódki". "Świat zepsuty". Satyrę tę można uznać za podsumowa-nie sądów Krasickiego o czasach, w jakich mu przyszło żyć. Nie ma w niej nic zabawnego. Jest pełna gorz-kiego szyderstwa, ostro atakuje zepsuty świat, który stworzyło zepsute społeczeństwo. "Gdzieżeś, cnoto ? gdzieś, prawdo ? gdzieście się podziały ?" - pyta poeta. Dobre obyczaje minęły, uczciwość i prawda nie po-płaca, "wszędzie nierząd, rozpusta, występki szkaradne". Od tego wzięła początek słabość naszego kraju. "Do króla". Ta satyra jest mistrzowską formą obrony Stanisława Augusta i krytyką jego przeciwników. W ich usta wkłada poeta niedorzeczne zarzuty skierowane przeciw królowi, które w rzeczywistości są godnymi głośnej pochwały zaletami monarchy: młodość, polskie pochodzenie, mądrość, troska o poddanych. Takie stawianie sprawy demaskuje głupotę i wstecznictwo myślenia konserwatystów szlacheckich, o czym mówi autor z iro-nią często bolesną i zaprawioną goryczą.

Oświecenie - epoka polemiki z sarmatyzmem

Geneza Oświecenia w Polsce związane jest z kryzysem sarmatyzmu oraz jego politycznymi i kulturalnymi skutkami. Należy do nich zaliczyć szlachecki republikanizm i parlamentaryzm za wszystkimi narosłymi przez wieki deformacjami. Krytykowano także literaturę bezkrytyczną i pełną ozdobnego pustosłowia. Bezprzykładna anarchia, pozorny charakter szlacheckiej demokracji i równości, upadek gospodarczy i utrata możliwości stanowienia o losach własnego państwa zadecydowały o odmienności polskiego Oświecenia. Nadrzędną spra-wą dla twórców oświeceniowych w Polsce stała się walka o naprawę Rzeczypospolitej. Twórcy krytykowali szlachtę za odejście od ideałów sarmackich. Rzeczywistość znacznie odbiegała od tego wzorca i to było przyczyną anarchii w państwie (I. Krasicki; J.U. Niemcewicz - "Powrót posła"). Także publicyści epoki Oświecenia wypowiadali się krytycznie na temat szlachty polskiej. Adam Naruszewicz - autor ośmiu satyr ukazujących życie i obyczaje szlachectwa. Najważniejsze z nich to: "Chudy literat" - z niepokojem i żalem mówi o braku zainteresowania szlachty poważną i wartościową książką. Wystarcza im tylko kalendarz, w którym wiadomości nie wykraczają poza przeciętny poziom umysłowy czytelnika. "Historia narodu pol-skiego" - opracował dzieje narodu od czasów Władysława Jagiełły. Jako patriotę najbardziej boli go to, że Polacy sami doprowadzili do upadku politycznego ojczyzny, że anarchia szlachecka ułatwiła zaborcom grabież naszych ziem. F.S. Jezierski - zwracał uwagę na postawy obywatelskie, ostro krytykował szlachtę za pogardę dla innych stanów, bronił ludu, który uważał za podstawę narodu. Zbyt wielkie znaczenie arystokracji w kraju uważa za niesłuszne. Pragnie zrównania politycznego mieszczan i szlachty aby umocnić władzę państwową, żąda opieki prawnej dla chłopa. ("Katechizm o tajemnicach rządu polskiego").

Pisarstwo Ignacego Krasickiego - styl, gatunki, bohaterowie, tematy

Najwybitniejszy przedstawiciel czasów stanisławowskich, czołowy reprezentant nurtu klasycznego opartego na wzorach francuskich. Charakterystyczną cechą jest rozpiętość gatunkowa jego twórczości. Liryka "Hymn do miłości ojczyzny", pisał również bajki, satyry, poematy heroikomiczne, powieści, a także listy poetyckie ("Do ks. Adama Naruszewicza"), komedia "Krosienko", epos historyczny "Wojna cho-cimska", dialog "Rozmowy zmarłych", "Życie znanych mężów na wzór Platona", napisał także encyklopedię "Zbiór potrzebnych mądrości", a także dzieło krytyczno-literackie "O rymotwórstwie i rymotwórcach" - pierwsza w Polsce historia literatury powszechnej i polskiej - rozważania teoretyczne. Krasicki realizował literaturę jako narzędzie społecznej edukacji i takiej koncepcji służyły gatunki literackie o charakterze saty-rycznym i moralizatorskim. W bajkach i satyrach w sposób lekki i ironiczny wypowiada gorzkie prawdy o świe-cie i panującym w nim stosunkach. Charakterystyczne dla polskiej satyry jest bezimienna krytyka ludzkich błędów. "Hymn do miłości ojczyzny" - określa obowiązki każdego obywatela wobec ojczyzny, mówi o ko-nieczności służenia jej aż do oddania życia włącznie, każda ofiara złożona ojczyźnie dla jej wolności przynosi chlubę.

Życie umysłowe i kulturalne w Polsce epoki oświecenia - szkolnictwo, teatr, mecenat króla, czasopiśmiennictwo

MECENAT - Stanisław August jako polityk nie odniósł większych sukcesów, ale w jako mecenas kultury przyczynił się do jej znakomitego rozwoju. Skupił wokół siebie grono ludzi wykształconych, literatów, mala-rzy, których wspomagał materialnie, zapraszał na słynne obiady czwartkowe, licząc na ich wkład w two-rzeniu światłej i nowoczesnej Polski. Dzięki niemu rozwijało się malarstwo, m.in. Belotto Canaletto (obrazy osiemnastowiecznej Warszawy), Marcello Baciarelli (portrety). Zasługą króla było również założe-nie w roku 1766 Szkoły Rycerskiej, zwanej Korpusem Kadetów, komendantem której był Adam Kazimierz Czartoryski. Była to szkoła średnia przeznaczona dla młodzieży szlacheckiej, przygotowująca do służby woj-skowej, w której głównym zadaniem było wychowanie młodzieży w duchu kultury oświeceniowej i wpojenie obo-wiązku służby ojczyźnie.
CZASOPISMIENNICTWO - "Monitor" wydawany i redagowany przez Franciszka Bohomolca. Pismo wzoro-wane na angielskim "Spectator", ukazywało się dwa razy w tygodniu i rozwijało działalność społeczną, poli-tyczną i oświatową. Do współpracowników "Monitora" należeli wybitni pisarze, jak Ignacy Krasicki czy Adam Naruszewicz. Na łamach czasopisma propagowano idee oświecenia, walczono z ciemnotą i zaco-faniem, ośmieszano sarmatyzm szlachecki. Głównym przedmiotem krytyki stała się obyczajowość szlachecka, a przede wszystkim pijaństwo, marnotrawstwo, życie nad stan, okrucieństwo wobec poddanych, pogoń za cudzoziemszczyzną. Innym czasopismem, o charakterze typowo literackim, były "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne". Przyczyniło się ono do kształtowania smaku literackiego, rozwijało zamiłowanie do książki i szerzyło znajomość twórczości najwybitniejszych pisarzy. W "Zabawach..." drukowali swoje utwory tacy poeci jak: Krasicki, Naruszewicz, Kniaźnin, Zabłocki. Codzienne najpopularniejsze to: "Gazeta Warszawska", a w okresie obrad Sejmu Czteroletniego "Gazeta Narodowa i Obca" poświęcona zagadnieniom politycznym - była organem stronnictwa patriotycznego.
SZKOLNICTWO - obowiązek szerzenia oświaty, kształcenia umysłów i charakterów, spadł przede wszystkim na szkolnictwo, którego rozwój w duchu nowoczesności i postępu zapoczątkował Stanisław Konarski i założona przez króla Szkoła Rycerska. Kontynuację ich zamierzeń podjęła powołana w 1773 roku Komisja Edukacji Narodowej (KEN), pierwsza w Europie władza oświatowa o charakterze odrębnego ministerstwa. Szkolnictwo odebrano Kościołowi, a kasacja zakonu jezuitów umożliwiła przekazanie jego majątku na cele oświaty. Komisja postawiła przed sobą wspaniałe cele wychowawcze, a jednym z nich było zmierzanie do tego, by "ucznia sposobnym uczynić do tego, żeby i jemu było dobrze i z nim było dobrze". W szkołach zniesiono łacinę jako język wykładowy i zastąpiono ją językiem polskim. Wprowadzono poglądową metodę nauczania zamiast pamięciowej, wśród przedmiotów nauczania znalazły się: rolnictwo, ogrodnictwo, które łączono z praktycznym doświadczeniem, oraz znajomością fizyki i chemii. Otoczono troską kondycję fizyczną uczniów, wprowadzając, tzw. ćwiczenia cielesne. Komisja przeprowadziła reformę w obu ówczesnych polskich szkołach wyższych: w Akademii Krakowskiej i Wileńskiej. W pierwszej dokonał reformy Hugo Kołłątaj, w dru-giej Marcin Poczobut - Odlanicki. Zajęła się także kształceniem i wychowaniem dzieci chłopów i mieszczan, rozwijając sieć szkół ludowych. Do szkół elementarnych po raz pierwszy w dziejach Polski dopuszczono dziewczęta. W 1775 roku założono Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, zajmujące się opracowywaniem podręczników szkolnych. Napisano wówczas pierwszy polski podręcznik gramatyki - "Gramatykę języka polskiego" Onufry Kopczyński. Toczono walkę przeciw francuszczyźnie i zepsutej łaciną polszczyźnie, ukła-dano podręczniki wymowy i stylu, oraz wydawano dzieła pisarzy Odrodzenia, przede wszystkim Jana Kochanowskiego, aby od nich uczyć się pięknej polszczyzny.
TEATR - w 1765 roku powstał w Warszawie pierwszy teatr publiczny, stając się od razu narzędziem wycho-wania szerokich rzesz widzów teatralnych, przede wszystkim szlachty i mieszczan. Teatr przestał być in-stytucją zamkniętą, dostępną jedynie dla wybrańców, dla których dawał przedstawienia teatr kra-kowski (lub teatry magnackie). Służąc oświeceniowej zasadzie, by "uczyć bawiąc" wykorzystuje się na scenie głównie komedie, które poprzez żart i humor ośmieszały groźne dla ogółu wady szlacheckie i uczyły zarazem krytycznie myśleć oraz nakazywały widzieć wady ustroju. W początkowym okresie działalności teatru wystawiano komedie Franciszka Bohomolca, które wykorzystywały wprawdzie pomysły Moliera i innych komediopisarzy francuskich, ale przystosowane do rzeczywistości polskiej skutecznie piętnowały nasze wady narodowe, np. "Małżeństwo z kalendarza" ośmiesza szlachcica, pana Staruszkiewicza, który jest człowie-kiem zacofanym i przesądnym, a jego cała wiedza o świecie ogranicza się do informacji zawartych w starym kalendarzu.
KOLEKCJONERSTWO - Stanisław August kolekcjonował rzeźby, obrazy wyku-pując je od artystów, dając tym samym przykład bogatym magnatom. Pomoc artystom, kolekcjonerstwo, zmiana obyczajowości z barokowej - sarmackiej, na oświeceniową, rozwinięcie i zreformowanie oświaty dało szansę istnienia polskości przez ponad 150 lat panowania zaborów.


zrodlo: [republika.pl/pawloos102]



Czytelnik Uczniowskiego Forum Dyskusyjnego

ROMANTYZM - OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA EPOKI

Romantyzm to okres w dziejach kultury i literatury europejskiej przełomu XVIII i XIX w. Romantyzm powstał na fali europejskich ruchów wolnościowych, które nawiązywały do ideałów Wielkiej Rewolu-cji Francuskiej. W Anglii romantyzm towarzyszył ruchowi czartystów, w Rosji powstaniu dekabrystów, w Pol-sce powstaniu listopadowemu. Zwiastuny romantyzmu w Polsce zaczęły się pojawiać po ostatnim rozbiorze, czyli po roku 1795. Właściwy rozwój tego prądu przypadł na lata 1822-1863. W roku 1822 ukazał się w Wilnie pierwszy tom "Poezji" Mickiewicza, stanowiący manifest i praktyczną propozycję literatury roman-tycznej. W roku zaś 1863 wybuchło powstanie styczniowe, zamykające serię związanych z romantycznym światopoglądem i polityką walk niepodległościowych. Nazwa romantyzm pojawiła się w I połowie XIX w. i utworzona została od wcześniej już używanego przymiotnika romantyczny, oznaczającego coś niepodob-nego do rzeczywistości, niezwykle pięknego, oddziaływującego na uczucie, podniecającego wyobraźnię, coś fantastycznego. Natomiast przymiotnik romantyczny utworzony został od rzeczownika "romans", "romant" oznaczającego średniowieczne opowieści awanturniczo-przygodowe, pełne fantastyki. Nazwa ta narodziła się w wyniku ewolucji słowa "romanus". Poprzez "lingua romana" (język rzymski, czyli łaciński) oznaczająca właśnie wcale nie łacinę, ale język ludowy powstały z przemieszania się łaciny, języków ger-mańskich i galickich. Języki te do dzisiaj noszą nazwę języków romańskich. Z nazwy języka ludowego utworzono określenie utworów pisanych w tym języku "romance, romans, romant" - romancą zwano utwór drobny, romantami obszerniejsze powieści opowiadające o niezwykłych, awanturniczych, fantastycz-nych przygodach. I w tym właśnie sensie pojawił się po raz pierwszy w rękopisie w XV w. wyraz "romanticus - romantyczny". Później przymiotnik "romantyczny" zaczęto używać do oznaczenia - pewnej specjalnej pięk-ności w poezji, następnie romanse - dramat szekspirowski i hiszpański. To już było znacznie zbliżone do tego, w jakim terminu "romantyzm" używali przedstawiciele młodej generacji artystów i myślicieli w końcu XVIII i początku XIX w. tj. sami romantycy. Okres ten przypadł zarówno w Europie jak i w samej Polsce na czasy niezwykle burzliwe. Był to czas ruchów narodowo - wyzwoleńczych (powstanie listopadowe, krakow-skie i styczniowe), oraz okres wynaradawiania. Literatura zajmowała się głównie walką narodowo - wy-zwoleńczą. Podstawową cechą postawy romantyków był wszechstronny bunt wobec zastanej rzeczywistości. Romantycy nie akceptowali feudalnej struktury społecznej i absolutystycznych rządów, a oświeceniowy racjo-nalizm, empiryzm i klasycyzm odrzucili jako niewystarczające formy myślenia o świecie i sposoby jego wyra-żania. Termin "romantyzm" używany był i jest nadal w sposób bardzo wieloznaczny. Jego kategoria psy-chologiczna oznacza pewną postawę człowieka wobec świata. Romantyk to marzyciel i idealista, człowiek uczuciowy. Romantyzm w znaczeniu ahistorycznym oznacza też określone cechy kultury w różnych epokach literackich. Tak rozumiany romantyzm stał się czynnikiem rozwoju kultury i sztuki, ponieważ każda awan-garda artystyczna ma swoje źródło właśnie w romantyzmie.
Cechy charakterystyczne romantyzmu

- stawianie uczucia ponad rozum jako najbardziej zbliżające człowieka do poznania tajemnic życia;
- wiara w możliwość kontaktu ze światem pozazmysłowym;
- wprowadzenie do literatury wątków baśniowych, fantastycznych, legend, podań;
- tajemniczość;
- wprowadzenie wątków i motywów historycznych, szczególnie średniowiecznych;
- zainteresowanie się tematyką wschodu, tzw. orientalizm;
- odrzucenie zasad i reguł poetyki klasycznej krępujących rozwój jednostki;
- dążenie do indywidualizmu.

Typy bohaterów romantycznych

bohater bajroniczny - uosabia romantyczne konflikty moralne i namiętności; twórca: Jerzy Gordon Byron; typ ten widoczny w "Giaurze"; główny bohater mści się na mordercy kobiety, którą kochał i później dręczą go wyrzuty sumienia, chroni się on przed znienawidzonym światem do klasztoru; bohater typu bajronicznego to człowiek o nieprzeciętnej indywidualności, skłócony ze światem i ze społeczeństwem, w którym przyszło mu żyć, przeżywający nieszczęśliwą miłość, prowadzącą do tragicznych skutków;
bohater werterowski - utożsamiany z bierną rezygnacją, nostalgią, apatyczną ucieczką w świat we-wnętrzny, aż do spokojnie zaplanowanych decyzji samobójczych; twórca: Goethe ("Cierpienia młodego Wertera"); bohater werterowski to ten, który nie umiał znaleźć sensu życia, ucieka od współczesności w świat marzeń i wspomnień; bohater renejski - francuska odmiana choroby wieku; Rousseau, Musset "Spowiedź dziecięcia wieku", Hugo "Nędznicy";
bohater rosyjski - bohater zniechęcony do życia, przygnębiony, nie umiejący znaleźć celu i sensu ży-cia - rosyjska odmiana choroby wieku; twórcy: Puszkin "Eugeniusz Oniegin", "Borys Godunow", Michał Ler-montow.

Koncepcja poety i poezji w utworach romantycznych

Poeta miał być przywódcą duchowym narodu, wieszczem, drogowskazem. Poeta to postać wyjątkowa, obda-rzona przez Boga przymiotami. Bardzo często poeta jest bohaterem. Bohater romantyczny to człowiek prze-żywający tragiczny konflikt spowodowany rozbieżnością między wyznawanymi ideałami, a rzeczywisto-ścią, człowiek skłócony ze światem i społeczeństwem, w którym żyje, buntujący się przeciw istniejącym normom społecznym, kulturalnym i obyczajowym. Bohater romantyczny to indywidualista i człowiek o niezmiernie bogatym życiu wewnętrznym, pełen sprzeczności, rozterek i wahań. Jedną ze stałych cech bohatera romantycznego było także przeżywanie wielkiej romantycznej miłości, która stawała się wielką namiętnością, była też dowodem - wyznawanej przez romantyków - dominacji uczuć nad rozumem. Miłość romantyczna jest najczęściej nieszczęśliwa i prowadzi bohatera do samobójczej śmierci. Romantycy stwo-rzyli też nową koncepcję poezji i poety: wieszcz i geniusz wprowadzone przez niemieckich teoretyków romantyzmu. Poeta w ich ujęciu stawał się najwyższym prawodawcą i prorokiem, posłannikiem Boga. Literatura danego narodu miała przedstawiać jego dawne i teraźniejsze dzieje, sławić bohaterów, w razie potrzeby podtrzymywać na duchu i zagrzewać do walki z wrogiem. W literaturze romantycznej polskiej, po-dobnie jak i w literaturze innych krajów europejskich, znajdujących się w niewoli, głównym tematem staje się zagadnienie walki narodowo-wyzwoleńczej. Bohaterowie całe swe działania podporządkowują idei odzy-skania niepodległości i kiedy trzeba składają życie w ofierze tworząc w ten sposób wzorce do naśladowania.

Gatunki charakterystyczne dla romantyzmu

dramat romantyczny - wywodzi się z dramaturgii Szekspira: nie respektuje trzech jedności, rezygnuje z chóru, nie podporządkowuje się "decorum", gdyż partie tragiczne mieszał z komicznymi; charakteryzuje się luźną kompozycją. Mógł mieć jak "Dziady" niepełną i niechronologiczną numerację części. Poszczególne sceny luźno, bez wynikania logicznego, wiązały się ze sobą. Był gatunkiem dominującym.
powieść poetycka - odmiana poematu epickiego powstała w okresie romantyzmu o elementach dramatycz-nych i lirycznych. Fragmentaryczność i inwersyjność fabuły (zakłócenia chronologii zdarzeń) służą do wytwo-rzenia napięcia i tajemniczości. Narrator ujawnia swoje uczucia w nastrojowych opisach, lirycznych ko-mentarzach i refleksjach. Tło wydarzeń często jest historyczne (rozgrywają się one w średniowieczu), niekiedy zaś orientalne. Twórcami powieści poetyckiej byli Scott i Byron.
ballada - wywodzi się ze średniowiecznych epickich pieśni ludowych. W Polsce połączona z cechami epickiej dumy, wykrystalizowała się w wierszowany utwór poetycki, łączący epicką opowieść o nie-zwykłym wydarzeniu z lirycznym komentarzem i dramatyzmem dialogowego ujęcia; znamienne jest mie-szanie elementów lirycznych (niezwykłość, nastrojowość, emocjonalność), epickich (narracyjność, retrospek-cja) i dramatycznych (bohaterowie w działaniu i sytuacji). Fabuła jest ramą, w którą wpisana jest sytuacja jednostki wobec losu i problemów moralnych (wina i kara, wierność i zdrada, wolność).
upoemat dygresyjny - gatunek epicki, w którym fabuła staje się okazją do snucia przez narratora refleksji, wspomnień i uwag wszelkiego rodzaju o charakterze lirycznym, żartobliwym, satyrycznym, polemicznym. Fa-buła ulega rozbiciu w szereg epizodów połączonych postacią głównego bohatera, na pierwszy plan wy-suwa się natomiast osoba samego narratora. Poemat dygresyjny rozwinął się w okresie romantyzmu i stanowi przykład romantycznego mieszania ze sobą rodzajów literackich oraz wprowadzania podmiotowo-ści. Przedstawiciele tego gatunku to: Byron, a w Polsce Słowacki ("Beniowski").
epopeja , komedia

Ugrupowania polityczne okresu romantyzmu

- Hotel Lambert - stronnictwo arystokratyczno - monarchistyczne - przywódca książę Adam Czartoryski - organ "Trzeci Maj". Drogę do odzyskania niepodległości upatrywało w zabiegach dyplomatycznych zjednujących Francję, Anglię i Turcję.
- Komitet Narodowy Polski - przewodniczący Lelewel.
- Zjednoczona Emigracja Polska - założyciel Lelewel. Wysunął on koncepcję wspólnej walki z caratem Po-laków i Rosjan. Wydał odezwę na ten temat - "Odezwa Komitetu Narodowego do Rosjan" w 1832 r. Kon-cepcje Lelewela propagowało czasopismo "Pielgrzym Polski", redagowane przez Eustachego Januszkiewi-cza - "dokładał" się do niego Mickiewicz.
- Towarzystwo Demokratyczne Polskie 1832 - 1862 - "Demokrata Polski" - ideologowie Wiktor Heltman, Ta-deusz Krępowiecki i Stanisław Worcell. Podstawową publikacją Towarzystwa był "Manifest", w którym okre-ślało ono swe stanowisko wobec sprawy niepodległości i kwestii chłopskiej.

Rozwój literatury w kraju w latach 1831 - 1863

1. Zabór austriacki
Lwów - noworocznik "Ziewonia" skupiał pisarzy i poetów m.in. August Bielowski, Lucjan Siemieński oraz Seweryn Goszczyński. Działalność literacką łączono najczęściej z działalnością spiskową, wiążąc w ten sposób romantyczne ideały z polityczną praktyką. Z ośrodkiem tym związany też był Aleksander Fredro i Wincenty Pol.
Rzeczpospolita Krakowska - Edmund Wasilewski, autor "Pieśni żeglarzy", "Hymnu orłów" i "Krakowiaków" oraz Gustaw Ehrenberg. Po roku 1845 Kornel Ujejski.
2. Zabór pruski
Od 1838 istnieje biblioteka Edwarda Raczyńskiego, 10 lat później zaczęły się ukazywać czasopisma "Tygodnik Literacki" - Antoni Woykowski - oraz "Orędownik Naukowy". Z "Tygodnikiem" współpracował znakomity krytyk literacki i filozof Edward Dembowski, autor "O dramacie w dzisiejszym piśmiennictwie polskim" i "Piśmiennictwa polskiego w zarysie". Czołowy przedstawiciel polskiej myśli rewolucyjno - demo-kratycznej. Najwybitniejszym poetą regionu Wielkopolskiego był Ryszard Berwiński. Związani z Pozna-niem August Cieszkowski i Bronisław Trentowski oraz Karol Libelt.
3. Zabór rosyjski
Warszawa - czasopismo założone przez Dembowskiego "Przegląd Naukowy" - Hipolit Skimborowicz, Narcyza Żmichowska, poeta - Karol Baliński, publicysta - Henryk Kamieński. Inna grupa, to cyganeria warszawska demonstrująca nonkonformizm moralno - obyczajowy - Józef Dziekoński, Włodzimierz Wolski, Teofil Lenartowicz, Cyprian Norwid. Czasopisma - "Biblioteka Warszawska", "Kurier Warszawski".
Wilno - prekursor Józef Ignacy Kraszewski z naukowo - literackim pismem "Athenaeum", twórca opery narodowej Stanisław Moniuszko, popularny także jest Władysław Syrokomla. Działalność spiskowa: Artur Zawisza, rozstrzelany Szymon Konarski, współzałożyciel organizacji Stowarzyszenie Ludu Polskiego, oraz skazany na bezterminową katorgę ks. Piotr Ściegienny.

Literatura na emigracji. Lata 1831-1863.

Główne siedziby - Paryż, Londyn i Bruksela. Twórcy emigracyjni to Mickiewicz, Słowacki, Krasiński, Chopin. Lata działalności naukowej i politycznej wybitnego historyka Joachima Lelewela (1786 - 1861), filozofa - mesjanisty i matematyka Józefa Marii Hoene - Wrońskiego (1776 - 1853) oraz sugestywnego mistyka Andrzeja Towiańskiego (1799 - 1878), pod którego wpływem pozostawali m.in. Mickiewicz, Goszczyński, Słowacki. Rok 1835 - założenie polskiej drukarni i księgarni przez Eustachego Janusz-kiewicza, 1839 - otwarcie z inicjatywy księcia Adama Czartoryskiego istniejącej do dziś Biblioteki Polskiej w Paryżu. Po roku 1848 wybitny, ale nie doceniany Cyprian Norwid.

BYRONIZM

George Gordon Byron (1788-1824 r.) - wystąpił przeciw zwyczajom, normom moralnym i obyczajom ary-stokratycznej sfery. Mimo, że jego postawa naraziła go na liczne przykrości, był wierny wyznawanym przez siebie wartościom - umiłowaniu wolności i demokracji. Podczas powstania greckiego zmarł na febrę. Byronizm - dumne odwrócenie się od zwyczajnego, banalnego, filisterskiego życia, podjęcie pielgrzymki, wędrówki po świecie obcym w poszukiwaniu ludzi o bratniej duszy, w nadaremnym poszukiwaniu prawdy o samym sobie. Taka wędrówka do nieokreślonego bliżej miejsca na ziemi to samotność, a samotność, jak wtedy wierzyli ludzie z generacji zbuntowanych byronistów, to jedyna postawa godna człowieka świadomego swej wartości, indywidualisty. Jednocześnie takie odwrócenie się od świata jest wygnaniem, banicją niepokornego ducha ze świata pospolitości. Przykładem bohatera byronicznego jest Giaur. Zakochany w Leili - jednej z żon Hassana, nie podporządkowuje się obyczajom i zasadom moralnym. Uznaje prawo miłości za nadrzędne i dlatego, gdy Hassan każe utopić Leilę za zdradę, Giaur poprzysięga mu zemstę. Dokonawszy jej nie znajduje spokoju. Długie lata walczy w obronie wolności Grecji, jednak i to nie daje mu zapomnienia. Osiada w klasztorze jako mnich-samotnik. Giaur to romantyczny kochanek, który staje się zatwardziałym zbrodniarzem, bowiem w czasie spowiedzi wyznaje swe grzechy, ale nie żałuje swojego czynu. Giaur, jak wszyscy bohaterowie Byrona, ma ogromne poczucie wolności jednostki. Jest zbrodniarzem, ale wie, że zawinił i tak samo cierpi z powodu utraty ukochanej, jak i z powodu popełnionej zbrodni. Te wyrzuty sumienia sprawiają, że Giaur nie pogrąża się w ciemność moralną.

MESJANIZM

Mesjanizm to (w literaturze polskiej) przekonanie o szczególnej roli Polski i narodu polskiego w dziejach świata. Jego elementy pojawiają się w XVII wieku jako jeden ze składników sarmatyzmu, przede wszystkim wiara w misję dziejową narodu polskiego jako przedmurza chrześcijaństwa. Rozkwit po utracie niepodległo-ści, zwłaszcza po upadku powstania listopadowego, w środowisku Wielkiej Emigracji. Polska to Mesjasz na-rodów, który da ludom Europy Królestwo Boźe na ziemi i wyzwoli je od tyranii.

ORIENTALIZM

Orientalizm to zainteresowanie kulturą Wschodu, w którym wyraziło się uznanie odrębności różnych sys-temów kulturowo - cywilizacyjnych i chęć ich porównania. Orientalizm łączył się często z refleksją nad tą od-miennością, nad nieskażoną naturą Wschodu, jego egzotyzmem. Pojawił się w XVIII wieku, szczególne zna-czenie zyskał w literaturze romantyzmu (motywy Bliskiego Wschodu - Byron; "Sonety krymskie" Adama Mic-kiewicza).

PROMETEIZM

Prometeizm jest to postawa indywidualnego buntu przeciwko Bogu i zgody na cierpienie za ideę i szczęście ludzi. Wyrasta ona z mitu o Prometeuszu, który skradł Zeusowi ogień i obdarzył nim ludzi, za co został ska-zany na wieczną mękę. Prometeizm stał się jedną z charakterystycznych cech bohatera romantycznego. Przykładem tej postawy jest Konrad z III części "Dziadów". Konrad jako wybitna indywidualność, poeta-geniusz o niemal nadludzkiej wrażliwości jest przede wszystkim żarliwym patriotą. W imieniu całego cierpią-cego narodu samotnie podejmuje walkę z Bogiem. Jednak opętany przez Szatana Konrad dopuszcza się bluźnierstwa wobec Boga, grzeszy pychą i ponosi klęskę. Konrad - postawa prometejska, bo podobnie jak mityczny Prometeusz walczy z Bogiem o dobro ludzi, poświęca się i cierpi.

WALLENRODYZM

Wallenrodyzm to postawa bohatera, który pod pozorami wiernej służby knuje okrutną zemstę na znienawi-dzonym wrogu, chociaż ta zdradliwa metoda walki wywołuje u niego głęboki konflikt wewnętrzny. Bohater tego typu poświęca szczęście osobiste dla dobra ojczyzny, jest żarliwym patriotą, ale jednocześnie bo-haterem prawdziwie tragicznym. Jak już wspomniano, cechą tej postawy jest żarliwa miłość do ojczyzny, dla której bohater poświęca się i samotnie podejmuje walkę z wrogiem ("Konrad Wallenrod" - Krzyżacy). Niszczy go metodą podstępu i zdrady, a więc obiera sposób moralnie naganny. Bohater jest świadomy amoralności, jakiej się dopuszcza, jednak wie, że nie ma innej drogi. Dlatego też bohater przeżywa konflikt racji. Jako chrześcijanin i rycerz łamie zasady etyczne, plami honor rycerski. Czyni to z miłości do ojczyzny, w celu ra-towania swojego narodu, jest więc bohaterem tragicznym. Konrad Wallenrod nie tylko przeżywa konflikt z samym sobą, ale wyrzeka się szczęścia osobistego. Opuszcza Aldonę, Litwę i skazuje się na wie-loletni pobyt wśród znienawidzonych wrogów jako mistrz krzyżacki. Sam siebie karze za amoralny, cho-ciaż zbawienny dla ojczyzny czyn.

Na czym polegał spór klasyków z romantykami ?

Była to polemika między zwolennikami klasycyzmu, a do tej grupy należało starsze pokolenie uczonych i literatów, m.in. J. Śniadecki, K. Koźmian, F. Dmochowski, L. Osiński, a orientacją młodych romantyków (K. Brodziński, M. Mochnacki, A. Mickiewicz). Spór rozegrał się w latach 1818-1830. Reprezentatywne głosy w tej sprawie to "O klasyczności i romantyczności" Brodzińskiego, wykładającego postulaty romantyków i J. Śniadeckiego "O pismach klasycznych i romantycznych" - rozprawa broniąca tradycyjnych reguł klasycznych i atakująca młody romantyzm. Klasycy zarzucali romantykom:
- niepoprawność poetycką - romantycy bowiem nie trzymali się reguł klasycznych, ustalonych jeszcze w sta-rożytności, sięgali do tradycji ludowych i tworzyli nowe gatunki;
- zabobonność i nieuctwo - tak bowiem rozumieli fantastykę i mistycyzm utworów romantycznych
- brak dobrego smaku - gdyż wszystko co odbiegało od reguł klasycznych było dziwaczne i w rozumieniu klasyków pozbawione dobrego smaku.
Romantycy natomiast twierdzili, że:
- prostota i uczucie powinny być istotą poezji;
- zwłaszcza ludowa kultura jest wspaniałym i prawdziwym źródłem literatury, daje klucz do poznania prawdy o narodzie;
- poezja nie musi podążać utartym szlakiem klasycznym, ma prawo stać się wyrazem uczuć i teatrem wy-obraźni, ma być oryginalna;
- "czucie" ważniejsze jest od "gustu", bo tkwi w sercu człowieka, podczas gdy gust zależy od wykształcenia;
- miłość ojczyzny i poszukiwanie jej we własnej historii jest obowiązkiem twórców młodego pokolenia (zwłaszcza w sytuacji, w jakiej Polska aktualnie się znajdowała).

Powyższą teorię romantyków uformował A. Mickiewicz w ballady. O idee romantyków walczył także M. Mochnacki, który odpowiedział J. Śniadeckiemu ("Niektóre uwagi nad poezją romantyczną") z powodu rozprawy J. Śniadeckiego, gdzie udowadniał wartość literatury romantycznej. Mochnacki całą swoją twór-czością realizował program romantyczny. Brał udział w powstaniu listopadowym, był teoretykiem epiki, publicystą, krytykiem, a nawet muzykiem. Jedna droga jest prosta, stara - klasyczna, druga jest nowa kręta, z której można zbaczać. Droga klasyczna opiera się na wzorach, natomiast romantyczna na na-tchnieniu. Romantyczność to elementy natury, historii, występuje duża rola wyobraźni, wszystko wynika z wiary, uczucia. Oryginalność nie powinna ulegać ślepym wzorom, Polacy powinni odwoływać się do folkloru, historii. Z Klasycyzmem wiąże się kult języka narodowego. M. Mochnacki twierdzi, że poezja powinna być poświęcona sprawom narodowym, poeta musi być indywidualistą. A. Mickiewicz w "Balladach" przeciw-stawia się klasykom. Ballada "Romantyczność" jest manifestem ideowym Romantyzmu polskiego. Klasycy przegrali spór w latach 30-tych.

Powstanie listopadowe w ocenie Juliusza Słowackiego

Polacy nadal skrępowani łańcuchem niewoli nie mogą bez zażenowania stanąć nad mogiłą Leonidasa. Je-dynym miejscem, godnym Polaka jest niestety Cheronea, gdzie Grecy ponieśli klęskę (uciekli z pola wal-ki) i utracili niepodległość. Tak surowo oceniając postawę Polaków w powstaniu listopadowym w dalszej części wiersza Słowacki stara się odnaleźć przyczyny upadku niepodległości. Tkwią one w wa-dach szlachty, która została nazwana "czerepem rubasznym". Szlachta nie pozwoliła dojść do głosu masom ludowym, to znaczy więziła "duszę anielską narodu". Oddziaływanie szlachty na naród porównane zostało do zabójczego działania koszuli Dejaniry, która spowodowała śmierć Heraklesa w straszliwych męczar-niach. Słowacki wytyka też polskiej szlachcie skłonność do wystawnego, pełnego przepychu życia i do naśla-dowania obcych wzorów:


"Polsko! lecz ciebie błyskotkami łudzą;
Pawiem narodów byłaś i papugą,
A teraz jesteś służebnicą cudzą".

W wierszu zawarta została również wizja nowej, wolnej Polski - narodu zjednoczonego, spójnego we-wnętrznie, a tak potężnego, że "ludy przelęknie". Nie szczędząc słów oskarżenia pod adresem roda-ków poeta wyznaje ze wstydem, że sam również nie wziął udziału w powstaniu. Identyfikuje się więc z narodem, oskarżając siebie, ma prawo oskarżać cały naród:

"Mówię - bom smutny - i sam pełen winy".

"Kordian". Różne zachowanie się wobec cara. Jedna część wiwatuje na cześć cara Mikołaja, jest mu poddana. Druga grupa to przeciwnicy. Brak Jedności zdecydowania. Wśród spiskowców nie ma również jedności: jedni chcą zamordować cara, drudzy boją się przelewania krwi na tronie. Młodzież chce walczyć, ale nie potrafi uzgodnić sposobu walki. Kocioł, który jest tworem złych mocy.


zrodlo: [republika.pl/pawloos102/]



Czytelnik Uczniowskiego Forum Dyskusyjnego

POZYTYWIZM - OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA EPOKI

Pozytywizm wywodził się z nurtu filozoficznego oświecenia, który przeciwstawiał się metafizyce, a więc wszelkim teoriom idealistycznym, nienaukowym, trudno przyswajalnym przez umysł ludzki, a budował wiedzę o świecie na badaniu faktów dostępnych rozumowi i sprawdzalnych empirycznie. Rozwój pozytywizmu w Eu-ropie przypada na lata czterdzieste - siedemdziesiąte XIX w. Są to czasy gwałtownego rozwoju nauk i techniki, który to rozwój pozwala człowiekowi wierzyć w niemal nieograniczone możliwości rozumu ludz-kiego w wykrywaniu praw rządzących przyrodą, życiem jednostek i grup społecznych. Pozytywiści widzą społe-czeństwo jako wytwór przyrody, w którym rządzą takie same prawa jak w świecie zwierzęcym lub jakimkolwiek organizmie żyjącym. Drogę ku postępowi, ku szczęściu społeczeństw, widzą w rozwoju nauki, która jest w stanie zmienić los jednostek, jak i wnieść na wyższy stopień rozwoju całe społeczności i państwa. Ów kult nauki, zaufanie do jej możliwości i znaczenia nazywamy scjentyzmem. To w tym czasie dokonuje swych odkryć w biologii i medycynie Pasteur, w chemii Berthelot, zaś Darwin tworzy podstawy teorii ewolucji. Światło i elek-tryczność wprzęgnięto w służbę człowieka, dokonano wielkich odkryć w dziedzinie optyki (mikroskop), archeolo-gii i prehistorii. Zrodzony w epoce romantycznej mesjanizm widział Polskę jako kraj przeznaczony do spełnienia wielkiej misji odrodzenia Europy, a Polaków jako naród wybrany, otoczony szczególną opieką bo-ską, powołany do podjęcia przewodniej roli w życiu Europy. Klęska powstania styczniowego 1863 r. była dowodem, jak bardzo nam daleko do realizacji tak wzniosłych celów. Pokonany politycznie kraj, mocno za-późniony w rozwoju ekonomicznym i społecznym, gdy cała Europa przeżywa wspaniały rozkwit cywilizacji, wlec się może jedynie w ogonie państw wolnych i budujących dobrobyt swych obywateli. Zrozumiało to młode pokolenie Polaków i zaczęło głosić nowe, inne sposoby ratowania ojczyzny. W związku z tym za datę początkową pozytywizmu uznaje się rok 1863. Za granicę końcową można uznać w przybliżeniu ostatnie lata XIX w., kiedy pojawiają się kolejne, nowe założenia programowe w literaturze i sztuce. Postawę polityczną pokolenia popowstaniowego kształtuje przede wszystkim hasło "nie dajmy się wyniszczyć". Kolejne klęski zrywów zbrojnych zrodziły pewność, że naród jest za słaby, by móc liczyć na zwycięstwo w walce z zaborcami. Stąd też zrezygnowano z walki narodowowyzwoleńczej, z działalności konspiracyjnej, na rzecz tzw. trzeźwości politycznej, która daje szansę utrzymania się w jedności i możliwość rozwoju narodu włączonego w organizm polityczny państw zaborczych. Datę początkową polskiego pozytywizmu można podać dość dokładnie, mianowicie jest to rok 1863 r. Rok ten znamienny jest z tego względu, że był to rok wybuchu i upadku powstania styczniowego. Natomiast datę końcową można podać tylko z pewnym przybliże-niem, są to lata 90-te XIX w. Powstanie zdecydowanie wpłynęło na mentalność ludzi. Uznano, że dalsza walka zbrojna w tych warunkach nie ma sensu. Za główny cel postawiono sobie ekonomiczny i kulturalny rozwój kraju. W tym okresie bowiem wzmogły się zabiegi zaborców mające na celu wynarodowienie Polaków. Szczególnie widoczne to było w zaborze rosyjskim i pruskim. W zaborze austriackim była znacznie większa wolność myśli, lecz za to zacofanie ekonomiczne było ogromne (bieda galicyjska). To skierowanie całego wy-siłku na pracę miało zachować tożsamość narodową i odtworzyć siły, które przecież uległy znacznemu osłabieniu po powstaniu. Literatura miała w dziedzinie propagowania tych haseł ogromny, wręcz kluczowy udział. Poprzez wszelkie utwory literacki, także poprzez publicystykę głoszono program mający podnieść Polskę na nogi. Rosnący prestiż prasy łączył się ściśle z rozwojem cywilizacji, i to nie dlatego, że unowocze-śnia się technika druku i powstają szybkie sposoby przekazywania informacji, lecz również dlatego, iż prasa stanowi potężny środek upowszechniania i popularyzowania zdobyczy cywilizacyjnych. W tym też sen-sie prasa służyła ideom pozytywistycznym. Ówczesne dziennikarstwo spełnia bowiem różne funkcje spo-łeczne: propaguje program "pracy u podstaw" i "pracy organicznej", wychowuje nowego czytelnika, dając mu niezbędny zasób wiedzy i kształtując jego przekonania. Istotną rolę odegrała prasa jako czynnik demo-kratyzujący stosunki społeczne, wpływając na rozszerzenie kręgu czytającej publiczności o warstwy słabo dotąd uczestniczące w kulturze. Sytuacja kraju pod zaborami dodatkowo wzmacniała znaczenie prasy, która musiała zastępować nieistniejące instytucje kulturalne, oświatowe i naukowe.
Sytuacja w Galicji

Duże swobody polityczne. Wpłynęło to na rozwój szkół i instytucji kulturalnych. W Krakowie i we Lwo-wie działały polskie uniwersytety, powstała Akademia Umiejętności, polskie teatry i wydawnictwa miały dość szerokie pole działania. Z drugiej strony władze austriackie widziały nasze ziemie przede wszystkim jako zaplecze gospodarcze i dlatego faworyzowały polskie ziemiaństwo. Warstwa ta przybrała wiernopoddańczą postawę wobec Austrii. Arystokracja wysłała list do cesarza poddający Galicję we władanie cesarza. Po-dobnie było z "Teką Stańczyka" (autorstwa czołowych naukowców i publicystów) w której nawoływano do całkowitego posłuszeństwa władzom. Organem prasowym "stańczykowców" był krakowski "Czas". Położenie mas chłopskich było tragiczne.

Sytuacja w zaborze pruskim

Sytuacja Polaków była znacznie gorsza. Szczególnie pod rządami kanclerza Bismarcka zabór pruski podlegał wyniszczającej germanizacji. Ograniczono działalność kulturalną, oświatową, społeczną oraz utrudniono osiedlanie się na nowych terenach.

Sytuacja w zaborze rosyjskim

Klęska powstania styczniowego, które rozegrało się głównie na tych terenach, sprowadziła na Królestwo szczególne represje. Polacy zostali usunięci z pracy w administracji, językiem urzędowym został rosyjski, rusyfikacją objęto szkoły i urzędy. Warszawa przestała być stolicą, byłym powstańcom konfiskowano majątki, cenzurowano prasę, wydawnictwa i spektakle teatralne.

Nowe idee i koncepcje

Młode pokolenie odwróciło się od szczytnych ideałów romantyzmu, zarówno od przekonania, że "Polska jest Chrystusem" czy "Winkelriedem narodów", jak i od nakazów konieczności walki z wrogiem, nie przyjmując ani metody "lisa", ani "lwa". Chcąc obudzić naród z marazmu, z atmosfery zniechęcenia i beznadziejności, przekonać, że i w takiej, jak nasza sytuacji, można szukać dróg uratowania Polski, głoszono koniecz-ność pracy nad podniesieniem stanu gospodarki, poziomu materialnego i moralnego społeczeństwa. Tak więc, ogólnie mówiąc, w epoce romantyzmu naczelnym hasłem była walka, w pozytywizmie - praca. Po-zytywiści polscy na plan pierwszy wysunęli dwa zasadnicze hasła programowe: "pracy organicznej" i "pracy u podstaw".
Praca organiczna - Herbert Spencer wysunął koncepcję traktowania społeczeństwa jako żywego organi-zmu, którego właściwe funkcjonowanie może zapewnić tylko prawidłowa działalność wszystkich organów. A więc, by społeczeństwa osiągały coraz wyższe stadia rozwoju, muszą pomnażać swe bogactwa, doskonalić wszystkie dziedziny gospodarki i kultury. Dlatego propagować trzeba działalność ludzi z inicjatywą, z kon-kretnym fachem w ręku, przedsiębiorczych dziedziców, pomysłowych i wykształconych inżynierów, gdyż w nich jest droga prowadząca do aktywizacji innych, do podniesienia i unowocześnienia gospodarki i wreszcie do ogólnego dobrobytu kraju. Należało więc wszczepić narodowi zasadę utylitaryzmu, by przekonać o ko-nieczności działania na rzecz wspólnego dobra. W ówczesnej prasie tak definiowano tę zasadę: "Utylitaryzm, to owa wielka społeczna zasada, która nakazuje człowiekowi być użytecznym wszędzie i zawsze, uczy stawiać sobie jasno określony cel i ku niemu wytrwale zmierzać".
Praca u podstaw - pozytywiści rozumieli konieczność pracy na rzecz najbiedniejszych i najbardziej upo-śledzonych warstw narodu, które mając możność normalnego życia, swoją pracą pomnożą bogactwo ogólno-narodowe. Sięgnąć należało więc do tych, którzy zajmując miejsce u podstaw społeczeństwa, stać się mogą mocnym i trwałym filarem. Kierowano więc apele do warstw wykształconych, do nauczycieli, lekarzy, społeczników, by "szli w lud", zbliżyli się do problemów wsi, wydobyli ją z wiekowego zacofania, podnieśli stan zdrowotny jej mieszkańców i uświadomili im rolę, jaką mogą spełnić w odbudowywaniu siły narodu.

Podobną troską otoczono rodzący się proletariat, wyzbytą majątków szlachtę, biedotę bez zawodu, na-wołując do konkretnego działania, do szukania sposobu polepszenia ich losu, gdyż "każdy mieszkaniec kraju obdarzon jest od natury uzdolnieniem, które zdrowe pojmowanie dobra ogólnego spożytkować mo-że". Głoszone przy tym hasła emancypacji kobiet, które pozbawione były praw społecznych, i asymilacji Żydów, którym starano się umożliwić ludzką egzystencję w ramach polskiego społeczeństwa. Wszystkie te dąże-nia zamykające się w założeniach omawianego hasła, wynikały z wiary w możliwość harmonijnej współpracy wszystkich warstw dla dobra ogólnego, w stopniowy wzrost dobrobytu, w możliwość rozwoju kraju, mimo nie-woli i całego dramatu społeczeństwa.

Gatunki charakterystyczne dla Pozytywizmu

nowela - zwięzły utwór narracyjny, pisany prozą, o wyraźnej akcji i prostej, najczęściej jednowątkowej fa-bule; wydarzenia z życia bohatera rozgrywają się w krótkim okresie czasu, przy czym autor unika wszelkich komentarzy, szczegółowych opisów zarówno postaci, jak i sytuacji; istotnym elementem noweli jest pointa, czyli kulminacyjny, końcowy moment wyrażający sens przedstawionych wydarzeń; posługiwano się nią w tworzeniu wzorów osobowych i ośmieszaniu postaw negatywnych; przedstawiciele: B. Prus (Katarynka, Kamizelka), H. Sienkiewicz (Latarnik), E. Orzeszkowa (Z różnych sfer), M. Konopnicka (Miłosierdzie gminy);
opowiadanie - podobne do noweli; niewielki utwór narracyjny prozą; prosta, najczęściej jednowątkowa fabuła; różni się od noweli brakiem ścisłych reguł kompozycyjnych, możliwością wystąpienia samoistnych epizo-dów i dygresji, rozbudowaniem partii opisowych i refleksyjnych, wreszcie skojarzeniowym tokiem nar-racji; znamienne dla opowiadania było eksponowanie narratora, którego punkt widzenia decydował o sposobie argumentacji i zakresie przedstawionych treści; podobnie jak nowela opowiadanie było podpo-rządkowane kreowaniu nowych tendencji, a autorami ich byli ci sami pisarze, którzy nadawali ton epoce: B. Prus (Antek), H. Sienkiewicz, M. Konopnicka (Nasza Szkapa);
powieść - rozbudowany gatunek epicki, obejmujący utwory o znacznej objętości i swobodnej kompozycji, pozwalający na łączenie wielu wątków w rozbudowanej fabule, a także powoływanie dużej liczby bohaterów w dowolnej formule świata przedstawionego, umożliwiał najpełniejsze przekazywanie wiedzy i najsugestywniej-sze przekonanie o słuszności własnych racji. powieść tendencyjna - podporządkowana propagowaniu haseł "pracy organicznej" i "pracy u podstaw"; występująca w dwu zasadniczych odmianach: pierwsza - nawiązywała do formuły melodramatycznej uatrakcyjnionej wątkami sensacyjnymi, w które wpisywano czarno-białe charakterystyki środowisk i wartości; druga - odwoływała się do późnooświeceniowej trady-cji powieści humorystyczno-satyrycznej; wszystkie odmiany powieści tendencyjnej zmierzały do jednoznacz-nego wykorzystania wszystkich środków ekspresji dla wykazania słuszności propagowanej tezy; rezygnowano więc z pogłębionych portretów psychologicznych bohaterów na rzecz idealizowanych postaci pozytywnych skontrastowanych z negatywnymi pod każdym względem przeciwnikami ich poglądów; autor powieści tenden-cyjnej (podobnie jak opowiadania i noweli) zakładał bowiem wstępnie potrzebę przekonania odbiorców o słuszności jakiejś sprawy (np. konieczności kształcenia dzieci wiejskich, potrzebie przełamywania barier społecznych i dążenia do solidaryzmu narodowego), a potem tworzył sytuację fabularną, która słuszność tę bez wątpliwości uzasadnia;
powieść realistyczna - powstała z powodu braku wartości artystycznych w utworach propagandowych; pogłę-biono psychologiczne portrety bohaterów i nałożono je (portrety) na krytyczną analizę zjawisk społecznych (Lalka, Emancypantki, Nad Niemnem, Rodzina Połanieckich); - przedstawiały jednostkowe dramaty na tle rozbudowanej panoramy rzeczywistości społecznej, dążąc do uszczegółowienia realiów, osadzenia utworu w konkretnym miejscu i czasie, wreszcie - do uświadomienia najważniejszych problemów społecznych i narodowych (wpływ p. tendencyjnej). Powieść dojrzałego realizmu, ze względu na skomplikowany obraz przedstawionego świata i jego wieloznaczną koncepcję, kształtuje odmiennie niż dotąd rodzaj fabuły. Konwencjom tradycyjnego romansu, uproszczonym charakterystykom postaci i tła przeciwstawiają pisa-rze realiści rozległą epickość, wielowątkowość oraz głębsze związki między psychologicznym wnętrzem postaci a jej decyzjami i działaniem. Nowego sensu nabiera sposób przedstawienia tła społecznego. W powieści realistycznej przestają istnieć jednoznaczne powiązania pomiędzy rolą społeczną a przekonaniami postaci. Autorzy powieści dążą z reguły do skomplikowania tych zależności i - co ważne - do uwypuklenia różnic po-koleniowych. Mogą one stanowić główną siłę motoryczną akcji. Realiści jak sama nazwa wskazuje zoba-czyli, że optymistyczne założenia pozytywistyczne nie zdają egzaminu. Powoduje to pesymizm odbijający się w utworach. "Lalka" jest powieścią realistyczną, przez samo to, że nie jest powieścią tendencyjną. Nie poka-zuje nam ona jasno do czego mamy dążyć i co jest dobre. Wprost przeciwnie, utwór ten jest wielkim pytaniem o przyszłość, nic tam nie jest do końca jasne, wszystko jest w mniejszym lub większym stopniu skompliko-wane. Jak ulał "Lalka" pasuje do określenia powieść realistyczna i to realistyczna krytycznie, rozprawiająca się z hasłami epoki. powieść historyczna - służyła analizowaniu zjawisk współczesnych ("Faraon" Prusa), bądź tworzącej w sche-macie sensacyjno-przygodowym idealizowany obraz przeszłości narodowej (np. historyczne Sienkiewicza);
obrazek poetycki - gatunek łączył elementy epickie, wyraźnie zbliżone do konwencji noweli, z motywami li-rycznymi (zapis emocjonalnego stosunku do krzywdy społecznej), wpisując je w strukturę regularnego, syla-bicznego (najczęściej jedenastozgłoskowego) schematu wersyfikacyjnego; Maria Konopnicka (W piwnicz-nej izbie, Jaś nie doczekał) starała się wzmocnić środkami lirycznymi obraz tragicznej sytuacji najbiedniej-szych grup społecznych;
artykuł programowy - gatunek publicystyczny często pisany w formie eseju, podejmował rozległą problematyką społeczną;
felieton - jest to niewielki artykuł publicystyczny o różnorodnej tematyce, utrzymany w lekkiej i żywej for-mie. Cechuje go swobodne łączenie tematów, luźna kompozycja. Pokazywał i piętnował złe cechy ludzi, często poprzez fikcyjne opowiadanka;
reportaż - jest to jedna z form prozy publicystycznej, będąca żywym opisem konkretnych zdarzeń znanych autorowi z bezpośredniej obserwacji. Przykładem mogą być "Listy z podróży do Ameryki" H. Sienkiewicza. Reportaż miał za zadanie informować odbiorców o jakiś wydarzeniach, szczególnie ważnych w tamtych cza-sach odkryciach.

Najwybitniejsi teoretycy pozytywizmu

- Aleksander Świętochowski - zwany "papierzem pozytywistów".
- Piotr Chmielowski - znany z działalności krytyka i historyka literatury.

Do grona młodych pozytywistów zaliczamy:

- Henryka Sienkiewicza
- Elizę Orzeszkową
- Bolesława Prusa.

Publicystyka

Ważniejsze dzienniki: "Kurier Warszawski", do którego pisywał Bolesław Prus, "Kurier Codzienny", "Gazeta Warszawska", "Gazeta Polska" oraz "Słowo" redagowane przez Henryka Sienkiewicza i "Nowiny" redagowa-ne przez Prusa. Tygodniki i dwutygodniki reprezentowały najlepiej: "Przegląd Tygodniowy" - redagowany przez Adama Wiślickiego oraz "Prawda" - Aleksandra Świętochowskiego. Niemałą poczytnością cieszyły się także gazety nie wymagające szczególnie wyrobionych odbiorców i zaspokajające potrzeby i zaintereso-wania przeciętnych czytelników. Tu wymienić należy: "Opiekuna Domowego", "Niwę", "Bluszcz" i "Kronikę Ro-dzinną". W Krakowie dominował "Czas" - organ konserwatystów oraz miesięcznik "Przegląd Polski".

Główni przedstawiciele filozofii

A. COMTE "Wykłady filozofii pozytywnej" - filozofia pozytywna
- filozofia pozytywna ma sens praktyczny - ma służyć poprawie życia, badać przedmioty rzeczywiste i rzeczy dostępne rozumem; - cel tej filozofii - uzy-skiwać wiedzę pewną; - wzorem postępowania filozofa są nauki przyrodnicze (fizyka, chemia) i ich metody: eksperyment i obserwacja;
- przedmiotem badań mogą być tylko fakty fizyczne, a nie psychiczne, gdyż o psychice wiedzy pewnej posiąść nie można;
HERBERT SPENCER "Wstęp do socjologii" - EWOLUCJONIZM
- był uczniem Darwina;
- propagował ideę ewolucjonizmu, czyli myśl, że cała rzeczywistość podlega stałej zmianie w jednym kierunku i według jednego prawa;
- ta ewolucja to rozwój i postęp ludzkości;
- u podstaw jego myśli leży biologia;
HIPOLIT TAINE "Rasa, środowisko, moment" - DETERMINIZM
- uważał, że każde zjawisko ludzkiej rzeczywistości jest uwarunkowane przez zespół czynników
- oznacza to, że jest zdeterminowane, bo "determino" znaczy "ograniczam"; - zdeterminowany przez różne okoliczności jest pisarz;
- "determinaty" człowieka to: rasa (jakie cechy dziedziczy), środowisko (gdzie się wychowuje), moment dziejowy (w jakiej chwili historycznej żyje)
JOHN STUART MILL "Co to jest utylitaryzm?" - UTYLITARYZM
- głosił "użyteczność" wszystkich dzieł człowieka, w tym także literatury;
- wszystko co czyni człowiek powinno przynosić pożytek społeczeństwu, nauczać, wychowywać, krzewić ideały moralne itd. (tylko takie działania mają sens);
- na postulowaniu "użyteczności" polega utylitaryzm;

Kierunki filozoficzne

MONIZM PRZYRODNICZY
- jedność świata natury i ludzi, bo cały świat podlega tym samym prawom;
- konsekwencją stosowanie do badania sfery ludzkiej metod biologii i fizyki, eksperymentu i obserwacji,
SCJENTYZM
- zaufanie do nauki opartej na doświadczeniu i rozumowaniu, bo one są źródłami rzetelnej wiedzy;
PRAKTYCYZM
- stawianie sobie osiągalnych, rozsądnych celów, troska o dobór środków do ich urzeczywistnienia; odwrotność romantycznego "mierz siły na zamiary"
AGNOSTYCYZM
- zakłada, że nie można do końca poznać świata i praw nim rządzących;
- są rzeczy, których rozum nie ogarnia - są i będą, lecz nie należy się nimi zajmować;
- opracować trzeba tylko dostępne zmysłom zjawiska i ich związki;
ORGANICYZM
- pochodna ewolucjonizmu i patrzenia na świat człowieka z punktu widzenia biologa;
- społeczeństwo = organizm; jeśli zachoruje drobna nawet jego część, to całe społeczeństwo to odczuje;
RELATYWIZM
- głosi, że pojęcia takie jak dobro, zło, piękno, prawda są względne, zależne od relacji i okoliczności (czyli są relatywne);
MINIMALIZM
- człowiek powinien być minimum - ten zbiór zagadnień, który jest mu dostępny, i który jest możliwy do zbada-nia;
NATURALIZM
- krytykowany i odrzucany przez Sienkiewicza za zajmowanie się marginesami, a nawet "rynsztokami życia";
- obrazy Powiśla w "Lalce";
- pisarze przyjmują postawę uczonych-badaczy przyrody;
- podstawowy postulat - obiektywizm (dydaktyzm odchodzi w dal);

EMANCYPACJA KOBIET

Emancypacja kobiet to jedno z haseł wysuniętych przez polskich pozytywistów - równouprawnienie kobiet, przygotowanie ich do pracy, prawo decydowania o swoim życiu osobistym.

RÓWNOUPRAWNIENIE ŻYDÓW

Równouprawnienie Żydów to jedno z haseł wysuniętych przez polskich pozytywistów - zaborcy w celu dalszego osłabienia społeczeństwa dążyli do przeciwstawienia sobie różnych jego grup. Pozytywiści wystąpili solidarnie w imię zasad demokracji przeciw tym tendencjom, choć dostrzegali gospodarczo niekorzystny proces przejmowania przez kapitał żydowski i niemiecki kontroli nad sporą częścią gospodarki narodowej.

Hasła i tendencje epoki w publicystyce i nowelistyce okresu pozytywizmu

Kiedy pozytywizm powstawał w Europie, był on kierunkiem bardzo idealistycznym, natomiast w Polsce sytuacja zmusiła pisarzy do urealnienia go. Stał się on prądem mającym pomóc w odrodzeniu społecz-nym i gospodarczym Polaków. Głoszono hasła pracy organicznej i pracy u podstaw, emancypacji kobiet i asymilacji innych narodów, przede wszystkim Żydów. W tym celu wykorzystywano publicystykę, a także nowel-ki, które jako krótkie formy były ogólnie dostępne w czasopismach. I tak Eliza Orzeszkowa w swoim artykule "O Żydach i kwestii żydowskiej" mówi o tym, że Żydzi już od dawna istnieli w kulturze polskiej i brali czynny udział w tworzeniu jej. Uważa ona, że szkółki żydowskie powinny być objęte ogólną oświatą, aby w ten sposób po-móc Żydom współżyć ze społeczeństwem. Z drugiej strony Konopnicka w noweli pod tytułem "Mendel Gdański" pokazuje jak wiele nienawiści żywią Polacy do nich, zauważa, że bardzo trudno będzie im żyć z Polakami. Żeby zachęcić bogatsze warstwy do pracy u podstaw, pozytywiści opisują fatalne warunki i zacofanie chłopa. Po uwłaszczeniu jest on pozostawiony sam sobie i oszukiwany przez skorumpowanych, lepiej wykształconych ludzi. Nie ma do kogo zwrócić się o pomoc i często jego życie kończy się tragicznie tak jak to się stało w "Szkicach Węglem" Sienkiewicza. Także Prus w "Antku" i Sienkiewicz w "Janku Muzykancie" starają się za-chęcić do działań na rzecz chłopów i zwiększenie wydatków na oświatę wsi. W obu nowelkach pokazane są dzieci, które ze względu na fatalną sytuację materialną nie mogą rozwijać swoich talentów, tylko muszą od najmłodszych lat pracować w gospodarstwie. Prus pokazuje jak fatalnie wygląda nauczanie w wiejskich szko-łach i jakie są tego efekty; wszystko po to by społeczeństwo zrozumiało potrzebę pomocy wsi. Innym proble-mem, którym pozytywiści chcieli zainteresować czytelnika była emancypacja kobiet, ich usamodzielnienie się. To w pewnym stopniu porusza nowela Orzeszkowej "ABC", w której samotna kobieta sama zarabia na swoje życie, pracując w biurze. Jednak ten postulat nie był taki popularny wśród pisarzy jak pozostałe. Przede wszystkim w publicystyce i w nowelach pojawił się problem użyteczności literatury. Najpierw zostało to zasygnalizowane w artykułach prasowych - między innymi Orzeszkowa w "Listach" i Chmielowski w "Literaturze" namawiali twórców, aby ich utwory poruszały tematykę aktualną i najlepiej społeczną, a nie doty-czyła spraw abstrakcyjnych lub niezwiązanych z aktualną sytuacją. Tego co głoszono początkowo w prasie ściśle zaczęto przestrzegać w późniejszych opowiadaniach, co sprawiło, że cała nowelistyka doby po-zytywizmu to literatura utylitarna zaangażowana społecznie.

Spory i dyskusje literackie doby pozytywizmu

Na początku lat 60-tych XIX w. do głosu zaczęło dochodzić nowe pokolenie, które zostało już wychowane nie w wolnej Polsce, lecz pod zaborami. Zaczęli oni dostrzegać zacofanie gospodarcze Polski i uważali, że przed odzyskaniem niepodległości należy dogonić cywilizacyjnie zachód. Żądali od epigonów romantyzmu, aby ci ustąpili miejsca nowemu, młodemu pokoleniu, gdyż ich idee już są nieaktualne. Polemika rozpoczęła się w momencie, gdy Aleksander Świętochowski (jeden z absolwentów warszawskiej Szkoły Głównej), opubli-kował w "Przeglądzie tygodniowym" artykuł pt. "My i Wy", w którym przedstawił stanowisko młodego i starego pokolenia. Uważa on, że nie byłoby żadnego podziału gdyby starzy odeszli na czas i młodzi mogli by bez pro-blemu głosić swoje poglądy i nowy porządek. Sądzi, że tylko młode pokolenie ma przyszłość przed sobą ponieważ jest prężne i odważne. Spór przybrał formę walki na artykuły prasowe i pozytywiści publikowali m.in. w "Przeglądzie tygodniowym", "Opiekunie domowym", "Kurierze warszawskim", a także w "Tygodniku wielkopol-skim" i "Nowej reformie" w Galicji. Romantycy pisali w "Bluszczu", "Kłosach", "Kurierze poznańskim" i w "Czasie" w Galicji. Młodzi nie opowiadali się przeciwko romantyzmowi lecz przeciwko tym, którzy jeszcze tworzyli w tym stylu. Zarzucali im, że ich ideały są już nieaktualne, nierealne i nie sprawdziły się w rzeczywisto-ści. A także, że boją się zmian i rozwoju nowej ideologii. Natomiast pokolenie stare uważało, że młodzi na-zywają się pozytywistami nie wiedząc nawet na czym polegał pozytywizm europejski. Uważali ich także za zdrajców, którzy chcieli zaprzestać walki o niepodległość, aby w zamian podnieść poziom kulturalny i go-spodarczy kraju. Zarzucali także, młodym, zły stosunek do religii i ogólny antyklerykalizm. Ostatecznie górę wzięły ideały pozytywistyczne.

Tradycje romantyczne w "Nad Niemnem" i w "Lalce"

Mimo, że początkowo pozytywiści odcinali się od twórczości romantycznej, to jednak w późniejszym okresie można zauważyć w niektórych utworach wątki romantyczne. W powieści "Nad Niemnem" E. Orzeszkowa nawiązuje do tradycji romantycznej przez wprowadzenie wątku walki zbrojnej, miłości Jana i Justyny. Oprócz tego podkreślona jest wartość ludu jako czynnika mogącego wpłynąć na odrodzenie narodu polskiego w przyszłości. Zubożała szlachta i wieśniacy kultywują i przechowują pamięć o poległych w powstaniu, wyrazem tego jest odwiedzanie i pielęgnowanie mogiły (Jan), która znajduje się w lesie, na wzgórzu. Starsze pokolenie średnio zamożnej szlachty (Marta i Benedykt) pamiętają o wydażeniach styczniowych, ale zacho-wują to tylko dla siebie. Młode pokolenie dzieli się na dwie grupy: jedni (np. Justyna) zdobyli większą wiedzę od Bohatyrowiczów, a wcześniej ich wiedza była fragmentaryczna, natomiast drudzy (Zygmunt, panny Darzeckie) są obojętni, nie obchodzi ich to, mimo że Zygmunt utracił ojca w czasie walk. Jednak w "Nad Nie-mnem" nie ma wezwania do walki. Orzeszkowa zwraca uwagę na to, aby walczyć w przyszłości, kiedy od-żyją ideały narodowo-wyzwoleńcze w społeczeństwie, teraz trzeba pracować. Praca ta ma poprawić sytuację bytową i materialną społeczeństwa polskiego. W powieści występują dwa wątki miłosne - miłość Jana i Justyny kontrastuje z miłością Anzelma i Marty. W przypadku Jana i Justyny mamy do czynienia z realizowaniem powinności przez prywatność, mimo różnych przeciwności oraz innej pozycji społecznej (nie zrezygnowali z uczucia). Natomiast Marta wybrała obowiązek, zrezygnowała ze swojej prywatności wstydząc się małżeń-stwa z człowiekiem nizin społecznych. Bała się pracy w polu. Orzeszkowa podkreśla rolę ludu, który prze-chowuje etos walki i etos pracy. To oni mają pomóc w przyszłym odrodzeniu się Polski. Romantyczny jest także sposób przedstawienia przyrody (nawiązanie do "Pana Tadeusza"). Jednak sposób ten jest reali-styczny, opisy są bardzo dokładne. Autorka podkreśla związek człowieka z naturą - jego brak degeneruje człowieka (Zygmunt). "Lalka" Bolesława Prusa - wpływy romantyczne polegają na wspomnieniu o walkach narodowo - wyzwoleńczych, wątku miłosnym, elementach romantycznych w postawie Wokulskiego oraz także w pamiętniku Rzeckiego. O walkach narodowo-wyzwoleńczych dowiadujemy się głównie z pamiętnika Rzec-kiego (on sam walczył w Wiośnie Ludów), a także z życiorysu Wokulskiego - wrócił z zesłania na Syberię po powstaniu styczniowym. Wątków miłosnych jest wiele, głównym jest niespełniona miłość Wokulskiego do Izabeli, a także np.: Rzeckiego do Stawskiej, prezesowej do stryja Wokulskiego oraz nieszczęśliwa miłość dr. Szumana. Wokulski jest po części romantykiem, bo bierze udział w powstaniu styczniowym, za co zostaje zesłany na Sybir, ślepo zakochuje się w Izabeli - miłość ta zmienia całe jego postępowanie, traktuje tę kobietę jak zjawisko, ideał, anioła. Przez nią pojedynkuje się także z baronem Krzeszowskim, który ją obraził. Poza tym nie umie przystosować się i jest odrzucany przez społeczeństwo. Jest indywidualistą, sa-motnikiem, nie dopuszcza nikogo do siebie. Posiada także cechy idealisty, gdyż próbuje zrealizować swoje marzenia (projektował różne maszyny ułatwiające życie, chciał je zbudować).

"Lalka" B. Prusa wyrazem rozczarowania społeczeństwa polskiego (idealiści polscy na tle społecznego rozkładu)

Prus, zauważa że po powstaniu styczniowym społeczeństwo polskie wyraźnie przestało wierzyć w możliwość wywalczenia niepodległości i stało się bierne na sytuację kraju. Wyraźnie ukazuje to zjawisko w "Lalce". Przedstawia trzy pokolenia idealistów, którzy starają dotrzymać swoich postanowień mimo trudności. Nie istnieje państwo, które dbałoby o interesy obywateli i zapewniało im możliwości rozwoju. Zaborcy starają się po prostu czerpać jak najwięcej korzyści, natomiast nie dbają o sytuację wewnętrzną. Nie ma możliwości poprawy, bo jedyną grupą posiadającą środki finansowe jest arystokracja, lecz ona myśli tylko o sobie i nie przejmuje się tragiczną sytuacją reszty społeczeństwa.Jedyną grupą, która pozwala żywić jakiekolwiek na-dzieje jest młode, pełne entuzjazmu pokolenie, które ciągle jeszcze pragnie działać. Nie jest zepsute moralnie w takim stopniu jak arystokracja i mieszczaństwo. Ci pierwsi po prostu pasożytują na innych klasach, pozba-wieni są jakiejkolwiek moralności, zatracili poczucie polskości, stali się kosmopolitami. Pozbawieni są idei, trwonią swe majątki na zabawę. Mieszczaństwo zaś pozbawione jest jakiejkolwiek inicjatywy, nie ma ochoty na działanie i zapomina o wartościach moralnych. Jedynie Żydzi są pełni zapału do pracy. Warstwy biedniejsze uległy całkowitej degeneracji, spowodowanej strasznymi warunkami życia. Wegetują z dnia na dzień, są całkowicie bierni, nie oczekują od przyszłości. Wśród nich szerzą się epidemie, choroby. W biedzie żyje też inteligencja, ale ona ma swoje idee, które różnią jej życie od wegetacji.


zrodlo: [republika.pl/pawloos102/]



Czytelnik Uczniowskiego Forum Dyskusyjnego

MLODA POLSKA - OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA EPOKI



Za poczatek epoki przyjeto umowna date 1891 r., której towarzyszyly nowe tendencje ideowo-artystyczne, a za koniec - 1918 r., czyli rok odzyskania przez Polske niepodleglosci. Juz pod koniec lat osiemdziesiatych XIX w. wyraznie narasta krytyka programu pozytywistycznego, która podejmuja nie tylko zwolennicy nowych prze-obrazen w literaturze i sztuce, ale i sami pozytywisci. Atakom podlega nie tylko program, który zawiódl oczeki-wane nadzieje, ale i literatura, która go rozpowszechniala, i która poprzez swój realizm i tendencyjnosc ograni-czala swobode twórcza pisarzy. Najczesciej stosowana nazwa epoki - Mloda Polska - pochodzi od tytulu pro-gramowych artykulów Artura Górskiego, opublikowanych w "Zyciu" w 1898 r, bedacych manifestem ideowo-artystycznym mlodego pokolenia. "Mlodzi" pragneli odrodzic Polske poprzez kontynuacje ideologii romanty-zmu polskiego oraz stworzenie nowych norm i wartosci etycznych i estetycznych. W zwiazku z tym przyjeto tez inna nazwe epoki - neoromantyzm, która miala podkreslac zwiazek romantyzmu z epoka przelomu wieków XIX i XX, polegajacy glównie na powrocie tendencji idealistycznych, podniesieniu roli indywidualizmu i subiek-tywizmu, a przede wszystkim na podjeciu wysilków prowadzacych do odzyskania niepodleglosci panstwowej. Obok tych dwóch nazw wystepuje termin modernizm, który podkreslal wspólczesnosc i nowoczesnosc epoki przeciwstawiajacej sie systemowi pogladów poprzedniego pokolenia. Kolejna nazwa - symbolizm, stosowana jest rzadziej, gdyz odnosi sie nie tyle do cech calego okresu, ile raczej do glównego nurtu w sztuce mlodo-polskiej. Jedna z charakterystycznych wlasciwosci pogladu ówczesnego czlowieka na swiat jest poczucie zagrozenia i niepewnosci. Gwaltowny rozwój przemyslu, odkrycia naukowe, rosnace napiecia spoleczne, spowodowaly przemiany, których skutki byly trudne do przewidzenia. Strach przed zyciem ksztaltuje specy-ficzna dla tych czasów postawe czlowieka. Cechuje ja dekadentyzm, objawiajacy sie poczuciem grozacej zewszad katastrofy i bezsensem istnienia, niewiara w wartosc jakiejkolwiek idei, ogólna apatia i niechecia do wszelkiego dzialania.
Kierunki artystyczne w okresie Mlodej Polski

- dekadentyzm
- modernizm
- impresjonizm - zadaniem sztuki jest przedstawienie przelotnych wrazen, gdyz nie ma mozliwosci dotarcia do obiektywnej prawdy o rzeczywistosci, a poznawanie swiata ogranicza sie do subiektywnych, przypadkowych odczuc napotkanych zjawisk; stad w obrazach impresjonistów swiadome zacieranie konturów malowanych przedmiotów, stosowanie obok siebie jasnych barw, by wywolac wrazenie nieustajacej zmiennosci; malowani oni znakomite, urokliwe pejzaze, przenikniete jasnym swiatlem; szukali tematów, dotad rzadko spotykanych w malarstwie, których dostarczala im ulica, kabarety i kawiarnie, gdzie tetnilo zycie naturalne i prawdziwe;
- neoklasycyzm
- symbolizm - rzeczywistosc, która nas otacza, ma dwoista nature - sklada sie z materii i ducha; zadaniem sztuki powinno byc odzwierciedlenie owej glebszej, duchowej, metafizycznej sfery ludzkiej egzystencji; swiata du-chów nie mozna przedstawic przy pomocy srodków stosowanych przez sztuke realistyczna, gdyz nie jest on jednoznaczny i sprecyzowany; to co nieuchwytne, niewyrazalne, bo rozgrywajace sie poza swiatem zmyslów, mozna próbowac przedstawic przy pomocy jezyka symbolów, który dopuszcza mozliwosc wielu interpreta-cji; symbol jako srodek artystyczny posiada dwa znaczenia: pierwsze, to postrzegalny zmyslowo obraz przed-miotu, osoby lub sytuacji, drugie, to podtekst, ukryte znaczenie, nie wypowiedziana jednoznacznie tresc;
- ekspresjonizm - ukazywanie przezyc duchowych, jako swoistej formy uczuciowego ekshibicjonizmu plynacego z glebin podswiadomosci.

Glówni przedstawiciele okresu Mlodej Polski:

FILOZOFIA

NIEMCY:
FRIEDRICH NIETZSCHE
- twórca tzw. "filozofii zycia XIX/XX w.";
- przedstawiciel IMMORALIZMU;
- przeciwstawia sie dekadentyzmowi;
- niesie kult zycia, wiare w jego sens i skutecznosc energicznego dzialania;
- podstawa wszelkich ocen powinny byc jedynie kryteria i wartosci pozamoralne;
- glosil, ze jedynie sluszna zasada jest dzialanie "poza dobrem i zlem";
- w dzialaniu motorem jest "wola mocy", która decyduje o pozycji czlowieka w spoleczenstwie;
- torowal droge ludziom silnym i bezwzglednym i usprawiedliwial ich dzialanie, jednoczesnie gloszac pogarde dla wszelkiej slabosci;
- glosil sens istnienia "rasy panów", "nadludzi"; tylko oni moga uratowac swiat od szarzyzny i nijakosci;
ARTUR SCHOPENHAUER
- ksztaltowal poglady na role sztuki i jej twórców w zyciu jednostki i spoleczenstwa;
- czlowiek gnany bezrozumnym popedem nigdy nie pozna praw rzadzacych swiatem i nigdy nie osiagnie szcze-scia;
- jedynym ratunkiem jest ucieczka w swiat sztuki, badz przez kontemplacje i przezywanie jej dziel, badz przez ich tworzenie;
FRANCJA:
HENRYK BERGSON
- antyracjonalistyczny poglad na swiat;
- nie mozna odnalezc zadnych przyczyn, czy logicznych przeslanek w rozwoju swiata; rozwój ten jest samorzutny i nieprzewidziany, a decyduje o nim "ped zyciowy" wszelkich organizmów zywych;
- swiata nie mozna poznac przy pomocy intelektu, lecz dzieki intuicji, instynktowi, który pozwala sie uczyc swiata poprzez doznawane wrazenia i przezycia;

POEZJA

FRANCJA:
ARTUR RIMBAUD
- autor ciekawych, poetyckich i nastrojowych wierszy, zadziwiajacych fantastycznymi wizjami i smiala wyobraz-nia;
- "Statek pijany" poprzez obrazy niezwyklych krajobrazów, egzotycznych mórz, sugeruje tesknote poety za cie-kawszym, pelnym niespodzianek zyciem, a jednoczesnie zawiera w sobie niechec do wspólczesnego swiata (pogon za bogactwem);
STEFAN MALARME
- "Wiatr morski" - wystepuje tu pragnienie ucieczki od swiata, który poza rozczarowaniami i nuda nie daje nicze-go, co zaspokoiloby czlowieka wrazliwego;
KAROL BAUDELAIRE
- "Kwiaty zla" bezsens ludzkiej egzystencji, absurd zycia, które zagraza czlowiekowi wiecznym cierpieniem, nie-pewnoscia kazdego dnia, nieuchronnym przemijaniem zblizajacym do ostatecznego konca, do smierci. - "Zegar", "Padlina";
ROSJA:
ALEKSANDER BLOKA
- wizja swiata, który jest wrogiem czlowieka, niesie cierpienia i prowadzi do nieuchronnej smierci;
POLSKA:
KAZIMIERZ PRZERWA-TETMAJER
- kilkanascie powiesci i 3 dramaty, opowiadania "Na skalnym Podhalu", powiesc historyczna "Legenda Tatr";
- "Koniec wieku XIX" - nazywa sie go manifestem pokolenia - wiersz pesymistyczny, rysuje sylwetke dekadenta, dla którego zycie jest udreka i wobec którego jest bezsilny; jest przekonany o bezsensownosci jakiegokolwiek czynu, jakiejkolwiek reakcji;
- "Hymn do Nirwany" - wyraz tesknoty za unicestwieniem, modlitwa o stan bezczucia, który oderwie poete od zla, miernoty, od koniecznosci myslenia i patrzenia na swiat;
- "Evviva l'arte" - krytyka pod adresem spoleczenstwa, w którym pogon za dobrobytem, za pieniadzem przeslania te ludzkie potrzeby, które wzbogacaja dusze;
JAN KASPROWICZ (przyszly poeta, dramaturg)
- do 1891 radykalizm, zainteresowanie problematyka chlopska;
- wiersz "W chalupie", cykl 40 sonetów "Z chalupy";
- potem odchodzi od realizmu, porzuca postawe spoleczna; staje sie symbolista i impresjonista;
- "Krzak dzikiej rózy" - krzak drzy o swoje zycie, stara limba dowodzi, jak szybko przemija czas, jak latwo moze sie zmienic piekno i mlodosc w chorobe, brzydote;
- "Hymny" (8) - nawiazuja do hymnów sredniowiecznych; wykorzystuje ówczesne pojmowanie Boga, aby rozpa-trzyc problem dobra i zla;
- pesymistyczna postawa zyciowa oparta na przeswiadczeniu o nieuchronnosci katastrofy;
LEOPOLD STAFF
- rozpoczynal jako modernista, ale od poczatku próbuje przezwyciezyc dekadenckie nastroje - cykl "Sny o pote-dze";
- inspirowany nietzschenizmem i romantyzmem;
- obowiazkiem czlowieka jest praca nad samym soba, wewnetrzne doskonalenie sie, dazenie do duchowej pote-gi;
- "Kowal" (sonet) - niechec do slabosci, do niemocy serca;
- tom "Galaz kwitnaca" - wyzej od materialnych zdobyczy ceni dazenia do idealów i marzenia, gdyz one ksztaltuja czlowieka i ksztaltuja jego osobowosc;
- tom "Usmiechy godzin"; te dwa tomy uczynily go najwybitniejszym przedstawicielem klasycyzmu;
- "Przedspiew" - glosil afirmacje zycia, stworzyl model czlowieka dobrego i pogodnego, który za zrozumieniem i spokojem przyjmuje zarówno szczescie i cierpienie;
- "Deszcz jesienny" dominuje tu melancholia, smutek, pesymizm; swiadomosc bezsensu istnienia;
TADEUSZ BOY-ZELENSKI
- tlumaczenia z francuskiego ("Piesn o Rolandzie", komedie Moliera, "Komedia ludzka" Balzaca, Prousta, Gide'a i wiele innych);
- "Slówka" - wiersze kabaretowo-satyryczne (przed. "Zielony Balonik");
TADEUSZ MICINSKI (liryk, dramaturg, powiesciopisarz, publicysta)
- swiat widzial w nieustannej walce dobra ze zlem, a zwyciestwo dobra i prawdy w duchowym doskonaleniu sie ludzkosci;
- poslugiwal sie symbolem, alegoria i groteska;
- stawial sobie zadanie moralnego odrodzenia spoleczenstwa;
- dramaty "Bazylissa Teofanu", "Kniaz Patiomkin";
- zbiór poezji "W mroku gwiazd" - jeden z wierszy "Ananke";

PROZA

- rezygnacja z odautorskiego komentarza, ocen, moralistyki;
- poprzestaje na opisach, relacjach, dzialaniu bohaterów i ich monologach wewnetrznych;
- rezygnacja z funkcji poznawczej na korzysc ekspresji;
- wewnetrzne zycie czlowieka, jego stany psychiczne bez komentarzy;
ANGLIA:
HERBERT WELLS
- autor powiesci fantastyczno-naukowych: "Wehikul czasu", "Czlowiek niewidzialny", "Pierwsi ludzie na Ksiezy-cu";
JOHN GALSWORTHY
- "Saga rodu Forsytów" - cykl powiesciowy;
JÓZEF CONRAD (Polak z pochodzenia)
- "Lord Jim", "Korsarz", "Zwierciadla morza"; slawil piekno i groze morskich przygód, interesowal go "nieopanowany ocean zycia ludzkiego";
ROSJA:
FIODOR DOSTOJEWSKI
- reprezentowal nurt psychologiczny;
- poddawal swoich bohaterów glebokiej analizie moralnej;
- "Zbrodnia i kara", "Biesy", "Idiotka", Bracia Karamazow";
LEW TOLSTOJ
- "Wojna i pokój", "Anna Karenina", "Zmartwychwstanie";
- podejmowal próby odnalezienia drogi ratunku dla swiata zagrozonego skutkami cywilizacji;
- wszystko mozna przezwyciezyc droga chrzescijanskiej milosci, wzajemnego zrozumienia, pokora wobec losu;
- wszystko zalezy od wewnetrznych wartosci czlowieka (nakaz doskonalenia sie moralnego);
POLSKA:
STEFAN ZEROMSKI (1864-1925)
- zbiór nowel "Opowiadania" (Doktor Piotr, Zmierzch, Zapomnienie, Silaczka);
- pierwsza powiesc "Promien"; "Syzyfowe prace", "Ludzie bezdomni";
- powiesc historyczna "Popioly"; "Duma o hetmanie";
- dramat "Róza"; "Ponad snieg jasniejszym sie stane", "Turon", "Uciekla mi przepióreczka";
- tragedia "Sulkowski";
- powiesci "Uroda", "Wierna rzeka";
- powiesc "Przedwiosnie", poemat proza "Puszcza jodlowa";
WLADYSLAW STANISLAW REYMONT (1867-1925)
- "Pielgrzymka do Jasnej Góry", "Komediantka", "Fermenty", "Ziemia obiecana" (powiesc o Lodzi);
- "Chlopi" (nagroda Nobla), trylogia "Rok 1794";

DRAMAT

Trzy tendencje:
- dramat naturalistyczny z przewaga komedii spolecznych; wyrastajacy z tradycji realistycznych (G. Zapolska, K. Kisielewski, T. Rittner);
- dramat symboliczny (S. Wyspianski, S. Przybyszewski);
- dramat ekspresjonistyczny, zupelnie nowatorski; wystepuja elementy ekspresjonizmu (wyrazanych ukrytych gleboko tresci) - T. Micinski;
BELGIA:
MAURYCY MAETRLINK (dramaturg, symbolista)
- "Slepcy" - slepcy i sytuacja w jakiej sie znajduja sa symbolami egzystencji ludzi konca wieku;
NORWEGIA:
HENRYK IBSEN
- "Nora", "Podpory spoleczenstwa", "Upiory", "Wróg ludu", "Dzika kaczka";
- poruszaja zagadnienie roli prawdy i klamstwa w zyciu ludzkim, problem moralnej odpowiedzialnosci za siebie i innych;
- reprezentuje dramat realistyczny, ukazujacy najbardziej zawile konflikty ludzkiego zycia;
POLSKA:
STANISLAW WYSPIANSKI (1869-1907)
- widzi koniecznosc podjecia swoja sztuka walki z marazmem spoleczenstwa polskiego, koniecznosc obudzenia w nim pragnienia podjecia czynu zbrojnego torujacego droge do niepodleglosci;
- "Wesele" 1901, dwa watki: realistyczny i fantastyczno-symboliczny;
- "Wyzwolenie" 1903
- po tematyke swych dramatów siegal do epoki romantyzmu: "Warszawianka", "Lelewel", "Noc listopadowa"; dokonywal rozrachunku z historia;
- siegal takze do czasów antycznej Grecji: "Akropolis", "Protestilas i Leodamia", "Meleanger", "Achilles", "Powrót Odysa"; nowa interpretacja ludzkiej egzystencji, sugeruje koniecznosc aktywnej i bohaterskiej postawy wobec przeciwienstw losu;
- zainteresowania tradycja narodu polskiego: "Legenda", "Boleslaw Smialy", "Skalka";
- tragedie wspólczesne: "Klatwa", "Sedziowie";
GABRIELA ZAPOLSKA (1857-1921)
- nowele, powiesci: "Kaska Kariatyda", Przedpiekle", tom nowel "Akwarele";
- dramaty: "Zabusia", "Moralnosc pani Dulskiej", "Skiz", "Ich czworo", "Panna Maliczewska";
- demaskuje srodowisko mieszczanskie, jego oblude moralna;
- pani Dulska - symbol wszystkiego co wstretne w ludzkiej moralnosci;

DEKADENTYZM

Postawa, która cechuje irracjonalizm i pesymizm. Uznaje bezsensownosc istniejacych form spolecznych. Bezsilnosc jednostki ludzkiej prowadzi do charakterystycznego buntu artysty przeciw spoleczenstwu, sztuka dla sztuki, wolna od celów spolecznych i uzytkowych. Postawa bierna - nirwana, postawa aktywna - krytyka fili-stra, ucieczka w poezje. Dekadentyzm objawial sie poczuciem grozacej zewszad katastrofy i bezsensem istnienia, niewiara w wartosc jakiejkolwiek idei, ogólna apatia i niechecia do wszelkiego dzialania.

EKSPRESJONIZM

Wyeksponowanie zgrzytu i kontrastu, dysharmonii i sprzecznosci. Celem sztuki jest odtworzenie wlasnych tresci wewnetrznych, wyrazenie napiec duchowych, niepokoju, przerazenia i radosci.

IMPRESJONIZM

Zadaniem sztuki jest przedstawienie przelotnych wrazen, gdyz nie ma mozliwosci dotarcia do obiektywnej prawdy o rzeczywistosci, a poznawanie swiata ogranicza sie do subiektywnych, przypadkowych odczuc napo-tkanych zjawisk; stad w obrazach impresjonistów swiadome zacieranie konturów malowanych przedmiotów, stosowanie obok siebie jasnych barw, by wywolac wrazenie nieustajacej zmiennosci; malowani oni znako-mite, urokliwe pejzaze, przenikniete jasnym swiatlem; szukali tematów, dotad rzadko spotykanych w malar-stwie, których dostarczala im ulica, kabarety i kawiarnie, gdzie tetnilo zycie naturalne i prawdziwe. W poezji charakterystyczna metoda kompozycji wiersza, zespól luznych obrazów badz refleksji odzwierciedlajacych zmienne wrazenia twórcy, utrwalanie przelotnych wrazen. Etap przeobrazenia pogladu naturalistycznego, arty-sta moze utrwalic tylko swoje przelotne wrazenie, moment, bo swiat jest zmienny. Cechy:
- próba uchwycenia chwilowego wrazenia optycznego;
- subiektywizm;
- nowy warsztat malarski: 8 jasnych kolorów;
- eliminacja z obrazu jednolitej plamy;
- operowanie swiatlocieniem, gra swiatel;
- nowa tematyka: miejska codziennosc;
- wyjscie w plener.

NATURALIZM

Twórca Emil Zola; sformulowal on glówne zalozenia kierunku naturalistycznego:
- literatura powinna nasladowac rzeczywistosc w sposób scisly i szczególowy, odtwarzac zaobserwowane fakty, dazyc do fotograficznej wiernosci;
- nie ma tematów zakazanych dla literatury, pisarz powinien siegac równiez do spraw najciemniejszych i drazli-wych;
- pisarz podobnie jak uczony szuka przede wszystkim prawdy; ukazuje rzeczywistosc w sposób obiektywny.

SYMBOLIZM

Rzeczywistosc, która nas otacza, ma dwoista nature - sklada sie z materii i ducha; zadaniem sztuki powinno byc odzwierciedlenie owej glebszej, duchowej, metafizycznej sfery ludzkiej egzystencji; swiata duchów nie mozna przedstawic przy pomocy srodków stosowanych przez sztuke realistyczna, gdyz nie jest on jednoznaczny i sprecyzowany; to co nieuchwytne, niewyrazalne, bo rozgrywajace sie poza swiatem zmyslów, mozna próbowac przedstawic przy pomocy jezyka symbolów, który dopuszcza mozliwosc wielu interpreta-cji; symbol jako srodek artystyczny posiada dwa znaczenia: pierwsze, to postrzegalny zmyslowo obraz przed-miotu, osoby lub sytuacji, drugie, to podtekst, ukryte znaczenie, nie wypowiedziana jednoznacznie tresc.

SYMBOL

Fragment swiata przedstawionego w dziele literackim (przedmiot, zespól przedmiotów itd.), którego znacze-nie jest dwuplaszczyznowe: obok tego, które jest bezposrednio dane w zwiazku z okreslona sytuacja fabular-na, sceniczna lub liryczna, istnieje wyzszy poziom znaczeniowy, wskazywany przez system sygnalów, choc niejasny i niejednoznaczny. Znaczenie symbolu nie jest objete konwencja, w odróznieniu od alegorii jest ono jednorazowe, uchwytne w ramach danego utworu (Chochol z Wesela, rozdarta sosna z Ludzi bezdomnych).


zrodlo: [republika.pl/pawloos102/]



Czytelnik Uczniowskiego Forum Dyskusyjnego

DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE - CHARAKTERYSTYKA EPOKI

20-lecie międzywojenne to okres między pierwszą i drugą światową - jeden z najkrótszych okresów literackich w dziejach literatury, okres bardzo zróżnicowany. Pierwsza wojna światowa doprowadziła do zmiany układu sił wśród państw europejskich, wielkie mocarstwa utraciły swoje dotychczasowe znaczenie w świecie, nato-miast Stany Zjednoczone ugruntowały swoją pozycję i stały się największą potęgą wśród państw kapitalistycz-nych. Rewolucja Październikowa w Rosji doprowadziła do powstania nowego państwa socjalistycznego. W Polsce wreszcie ziściło się marzenie o odzyskaniu niepodległości. Polska powróciła po wielu latach nie-woli na mapy Europy,stała się niepodległym i niezależnym państwem, by po 21 latach stać się jednym z pierwszych obiektów hitlerowskiego ataku. Literatura tego okresu nie wykształciła charakterystycznego tylko dla swej epoki typu bohatera, tak jak na przykład literatura romantyczna, nie można wyodrębnić w niej jednoli-tych tendencji, a problematyka podejmowana przez pisarzy tego okresu jest różnorodna. Obok tematów związanych z pierwszą wojną światową pojawiają się w literaturze tendencje do uchwycenia i odzwierciedle-nia skomplikowanych przeobrażeń ówczesnego świata, związanych z wieloma doniosłymi zdobyczami cywilizacyjnymi, takimi jak na przykład rozwój komunikacji, wynalazek samolotu czy kina.
Kierunki filozoficzne

materializm dialektyczny - teoria filozoficzna stworzona przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, a rozwi-nięta przez Włodzimierza Lenina; twórcy tego kierunku głosili tezę o pierwotności materii i wtórności świadomo-ści; poznanie rzeczywistości traktowali jako ciągły proces gromadzenia prawd względnych i zbliżania się do prawdy absolutnej; poznanie to praktyka; przemiany w czasie i przestrzeni wynikają z nieustannej walki przeciwieństw literatura, wg materialistów była odzwierciedleniem stosunków społecznych;
uintuicjonizm - teoria filozoficzna zapoczątkowana przez Bergsona; głównym narzędziem poznania świata jest intuicja i instynkt życiowy, a nie rozum; prawa rządzące światem są nieuchwytne, ponieważ o jego rozwoju decyduje irracjonalny pęd życiowy, który tylko artyści mogą dzięki własnej intuicji wyczuć i wyrazić;
pragmatyzm - kierunek powstał w Ameryce pod koniec XIX w. i jego twórcą był filozof i psycholog Wiliam James; postulował on praktyczny sposób myślenia i działania, stosowanie metody krytycznego rozsądku i nauk doświadczalnych; hasłem pragmatystów było zbliżenie filozofii do życia oraz uzależnienie prawdziwo-ści twierdzeń od ich praktycznych skutków; poznanie ludzkie ma charakter czysto praktyczny, nie chodzi więc w tym procesie o obiektywne zbliżenie człowieka do prawdy, lecz o efekty praktyczne, związane z zaspokojeniem ludzkich potrzeb.

Kierunki artystyczne

ekspresjonizm - przedstawiciele tego gatunku dążyli do intuicyjnego i spontanicznego wyrażenia swoich myśli i przeżyć wewnętrznych, co zgodne było z założeniami filozofii Bergsona, który wyznaczał intuicji szcze-gólną rolę w procesie poznawczym; ekspresjoniści posługiwali się kontrastem, karykaturą i groteską, celowo deformowali obraz świata, który był ich zdaniem terenem walki ducha z materią, dobra ze złem; w utworach ekspresjonistów odnajdujemy świadomość kryzysu ówczesnej cywilizacji, bunt przeciwko niesprawiedli-wości społecznej, chęć obrony wartości humanistycznych. Przedstawiciele i twórcy tego kierunku występowali też przeciwko tradycyjnemu realizmowi i naturalizmowi, atakując tak mało twórcze kopiowanie rzeczywistości. Nadmiernemu estetyzmowi w sztuce przeciwstawiali dążenie do prawdy. Ekspresjonizm rozwinął się głównie w liryce oraz w dramacie. Styl ekspresjonistyczny charakteryzował się śmiałością obrazowania, hymnicznym tonem, stosowaniem kontrastów i dysonansów. Poeta znowu stał się kreato-rem prawie równym Bogu (p. romantyzm). Sztuka ekspresjonistyczna będąca "krzykiem duszy", miała wywoływać u odbiorcy wstrząs, niepokój, niezatarte wrażenia. Celowo zaniedbywano konstrukcje logiczne, stosowano animazję i antropomorfizację przedmiotów realnych, a także abstrakcyjnych stanów duszy.
futuryzm - awangardowy kierunek literacki i artystyczny rozwijający się w pierwszym ćwierćwieczu XX wieku. Teoretykiem tego kierunku oraz autorem futurystycznego manifestu był włoski poeta Tomasso Marinetti, który głosił idee anarchistycznego buntu przeciwko istniejącym formom życia społecznego, tradycji kulturo-wej. Futuryści zafascynowani byli nowoczesną cywilizacją urbanistyczno-techniczną, a więc gloryfikowali wszel-ką nowość, przyszłość, dynamiczne tempo wielkomiejskiego życia oraz wszelkie wytwory nowoczesnej techni-ki. Wiąże się z tym pochwała brutalności, przemocy, a nawet wojny oraz kult Nietzscheańskiego "mocnego człowieka". Dlatego też włoscy futuryści związali się z włoskim ruchem faszystowskim, w Polsce futuryści opowiedzieli się po stronie rewolucjonistów i walczącego proletariatu. W literaturze kierunek ten obja-wiał się dążeniem do stworzenia nowego języka poetyckiego, zdolnego wyrazić ruch, wieloplanowość i równoczesność zjawisk, w odrzuceniu reguł logiki, składni i ortografii. W ten sposób powstawały często utwory bezznaczeniowe, oparte jedynie na zasadzie podobieństwa brzmieniowego słów i dźwięków; Polska: Bruno Jasieński, Stanisław Młodożeniec, Czyżewski;
nadrealizm (surrealizm) - autorem manifestu surrealistycznego jest Andre Breton; Przedstawiciele tego kierunku dążyli do stworzenia nowej "nadrealnej rzeczywistości" poprzez uniezależnienie artysty od reguł logicznego myślenia, poprzez eliminację nakazów rozumu, negację wszelkich norm estetycznych i moralnych. Proces twórczy to mechaniczne notowanie potoku luźnych skojarzeń, wypływających z podświadomości twórcy. Dużą rolę w twórczości surrealistów pełniły elementy czystego przypadku, absurdalnego żartu, parodii i groteski. Z doświadczeń pierwszej wojny światowej nadrealiści wysnuli przekonanie o kryzysie cywili-zacji zachodniej i jej racjonalistycznych ideałów. Widzieli możliwość wyzwolenia jednostki od przymusu poprzez miłość, poezję, wolną grę wyobraźni, poprzez osiągnięcie stanu wewnętrznej harmonii dzięki zespoleniu jawy i snu.
neoklasycyzm - kierunek poetycki nawiązujący do dziedzictwa kulturalnego epok minionych, a zwłaszcza do starożytnej kultury grecko-rzymskiej, a także klasycyzmu i baroku. Czołowym przedstawicielem tego kierunku był wybitny poeta francuski Paul Valery, który sformułował program poezji intelektualnej, łączącej tradycję z osiągnięciami symbolizmu i liryki współczesnej. W jego poezji odnajdujemy elementy intelektualnej abs-trakcji i aluzji filozoficznych. Utwory neoklasyków charakteryzowały się rygorystyczną formą, opartą na kla-sycznych wzorach, ściśle poetycki język tych utworów był całkowicie uwolniony od balastu wszelkich "treści życiowych", każdy utwór był ilustracją tzw. "poezji czystej"; drugim wybitym przedstawicielem był Thomas Eliot.

Ugrupowania i kierunki poetyckie w Polsce

"Skamander" - grupa skupiała się wokół pisma UW "Pro arte et studio". W 1919 roku poeci założyli kabaret literacki w kawiarni "Pod Picadorem". W 1920 roku pierwszy numer "Skamandra". Od 1924 roku organem ska-mandrytów są "Wiadomości literackie". Postawa artystyczna poetów "Skamandra" nie była jednolita, charakte-rystyczny jest też dla tej grupy brak konkretnego programu. W słowie wstępnym do pierwszego numeru "Skamandra" poeci pisali: "programy są zawsze spojrzeniem wstecz, są dzieleniem nieobliczalnego życia przez znane". Zgodnie jednak podkreślali chęć silnego związku poezji z życiem współczesnym, z dniem co-dziennym. Starali się adresować swoją wypowiedź poetycką do jak najszerszego kręgu odbiorców, toteż oprócz wierszy chętnie pisali szopki polityczne, teksty piosenek do kabaretów, felietony i wiersze saty-ryczne. Wprowadzili do poezji konkretność obrazowania, opiewali optymistyczną radość życia, preferowali tematykę dnia codziennego, zwracając się do prostego człowieka wprowadzali do poezji język potoczny, stawali w opozycji do awangardowych grup poetyckich. Przedstawiciele "Skamandra" : Julian Tuwim, Jarosław Iwaszkiewicz, Jan Lechoń, Antoni Słonimski, Kazimierz Wierzyński.
"Futuryzm" - kierunek ten na zachodzie Europy rozwinął się przed pierwszą wojną światową, natomiast w Polsce okres głównych wystąpień futurystów przypada na lata 1919-1921. Futurystów cechował agresywny bunt przeciwko wszelkiej tradycji oraz fascynacja światem współczesnej techniki i cywilizacji. "Dobra ma-szyna jest wzorem i szczytem dzieła sztuki przez doskonałe połączenie ekonomiczności, celowości i dynami-ki" - twierdzili futuryści. W ich programie łatwo odnaleźć sporo niekonsekwencji, a wśród nich kult techniki i pierwotnego instynktu, apologię maszyny i uwielbienie dla żywiołu, pochwałę nowoczesnej cywilizacji i zaufa-nie do pierwotnych odruchów człowieka. Świadomą prowokacją wobec tradycji było głoszenie "dowolności form gramatycznych, ortografii i przestankowania". Przedstawiciele "Futuryzmu" : Bruno Jasieński, Stanisław Młodożeniec, Anatol Stern, Adam Ważyk.
"Awangarda krakowska" - poeci awangardy skupiali się wokół czasopisma "Zwrotnica", które ukazywało się w Krakowie. Teoretykiem grupy był Tadeusz Peiper. Twierdził on, że wiek XX całkowicie zmienił oblicze świata zarówno w sensie cywilizacyjno-technicznym, jak i społecznym. Zdaniem Peipera człowiek powinien uczestniczyć w tym wielkim nurcie przemian. Uczestnictwo to powinno objąć wszystkie dziedziny życia, przemienić ludzką wrażliwość, uczuciowość i wyobraźnię. Także nowoczesna sztuka powinna brać udział w tworzeniu nowych form życia, nowego modelu człowieka, powinna likwidować przedział, jaki wytworzył się między osiągnięciami cywilizacyjnymi a nieumiejętnością psychicznego dostosowania się do nich. Jego słowa-hasła to "miasta, masa, maszyna". Szybki rozwój techniki, ciągłe udoskonalanie maszyn, urbanizacja i indu-strializacja witane były z radosnym optymizmem. Idealnym modelem takiego świata było społeczeństwo trak-towane jako doskonale działający organizm. Peiper odrzuca natchnienie, wypowiada się przeciwko wolnej grze wyobraźni, twierdząc, że poeta powinien być rzemieślnikiem, osobowością roboczą. Rym regu-larny uznany został za niezbędny element nowej poezji ale był oddalony o pięć, sześć wersów, odpowiadając w ten sposób metodzie kojarzenia odległych pojęć.
Przedstawiciele awangardy: Julian Przyboś, Adam Ważyk, Jan Brzękowski. "Poezja rewolucyjna" - w 1925 roku Stanisław Stande, Władysław Broniewski i Witold Wandurski wydali zbiorek poetycki, nazywany "Trzy salwy". Poeci nie mieli sprecyzowanego programu poetyckiego, podkreślali jedynie, że w bezlitosnej walce proleta-riatu z burżuazją stają zdecydowanie po lewej stronie barykady.

Tendencje poetyckie lat dwudziestych

-poezja buntu, walki i protestu społecznego;
-ucieczka od rzeczywistości;
-nastroje lęku, grozy, niepokoju moralnego.

Nurty w prozie dwudziestolecia

- neorealistyczny ("Noce i dnie" oraz Boguszewska, Gojawiczyńska);
- polityczno-dyskusyjny, polemiczny (S. Żeromski "Przedwiośnie");
- psychologiczny (Zofia Nałkowska "Granica", M. Kuncewiczowa "Cudzoziemka");
- nowatorski nurt prozy historycznej (Jarosław Iwaszkiewicz "Czerwone tarcze", Z. Kossak-Szczucka "Krzyżowcy");
- proza środowiskowa (G. Morcinek "Łysek z pokładu Idy", P. Gojawiczyńska "Dziewczęta z Nowolipek");
- rewolucyjny, hist. i polit. (L. Kruczkowski "Kordian i cham", przedstawienie dwóch racji: szlachcica i chłopa, uczestników powstania listopadowego);
- proza awangardowa (Bruno Schultz "Sklepy cynamonowe", W. Gombrowicz "Ferdydurke", "Zazdrość i medy-cyna");
- literatura faktu, dokumentu (M. Dąbrowska "Pamiętniki chłopów polskich");
- narodziny reportażu (Melchior Wańkowicz "Na tropach Smętka", X. Pruszyński "W czerwonej Hiszpani").

Niektórzy twórcy okresu dwudziestolecia w Polsce i na świecie:

1. PROZA:

STEFAN ŻEROMSKI (1864-1925)
- wrażliwy na wszelkie przejawy krzywdy i niesprawiedliwości społeczne;
- łączenie problematyki politycznej z moralną;
- dramaty: "Róża", "Turoń", "Uciekła mi przepióreczka", "Biała rękawiczka", "Ponad śnieg bielszym się stanę", "Sułkowski";
- utwory publicystyczne: "Drożyzna i Zamojszczyzna";
- proza poetycka: "Puszcza jodłowa";
- powieści: "Wierna rzeka", "Popioły", "Przedwiośnie";
ZOFIA NAŁKOWSKA (1884-1954)
- (1905-1914), tematyka powieści to analiza życia wewnętrznego i dążeń kobiet oraz skomplikowane problemy płci;
- utwory: "Kobiety", "Książe", "Narcyze";
- (1914-1926), zmiana tematyki, zainteresowanie dla spraw codziennych, "rzeczy małych i małych ludzi";
- utwory: "Charaktery" - cykl portretów syntetycznych; opowiadania: "Dom nad łąkami"-studium psychologiczne życia prostych ludzi;
- (1928-1939), powieści: "Niedobra miłość", "Granica", "Niecierpliwi"; sztuki teatralne: "Dom kobiet", "Dzień jego powrotu";
MARIA DĄBROWSKA (1889-1965)
- postawa: afirmacja życia,
- opowiadania: "Gałąź czereśni" (1921), "Ludzie stamtąd" (1925),
- cykl powieściowy "Noce i dnie"; obejmuje okres 1863-1914
- ukazuje proces przeobrażeń społecznych szlachty, będących rezultatem rozwoju kapitalizmu i uwłaszczenia chłopów; przeobrażenia psychiki ludzkiej, tworzą się nowe postawy, konflikty;

2. POEZJA:

JULIAN TUWIM (1894-1953)
- twórczość ma charakter synkretyczny (impresjonizm "Staruszkowie", futuryzm, ekspresjonizm);
- 1 okres: upojenie życiem, wyraz dynamiki i biologicznego witalizmu; "Do krytyków", poeta ma cieszyć się życiem, a nie myśleć o filozofii;
- "Garbus", "Szczęście", "Staruszkowie" - zainteresowanie tematyką dnia codziennego;
- potem coraz bardziej łączy się z klasycyzmem,
- wprowadzenie do poezji języka dnia codziennego;
- lata 30-te, negacja wobec rządu "Bal w operze" (satyryczny);
ANTONI SŁONIMSKI
- najwybitniejszy felietonista okresu międzywojennego;
JAROSŁAW IWASZKIEWICZ
- nowelista, poeta humanista;
JULIAN PRZYBOŚ (1901-1970)
- poezja: intelektualna (uświadamia sobie rolę poety);
- retoryczna (podkreślanie znaczenia słowa i zdania poetyckiego);
- kreacjonizm (konkretność obrazowania);
- zbiory "W głąb lasu", "Równanie serca", "Z Tatr";
WŁADYSŁAW BRONIEWSKI (1897-1962)
- w tomiku "Trzy salwy" wiersz programowy "Poezja";
- osobistej funkcji poezji przeciwstawia poeta funkcję społeczną;
- tom "Dymy nad miastem"; nawiązuje do tradycji poezji romantycznej;
- poezja ma porywać do walki, "bić słowem" itd.

3. DRAMAT:

JERZY SZANIAWSKI (1886-1970)
- "Żeglarz", "Adwokat i róże", "Most", po wojnie "Dwa teatry";
- tendencje dramatu symbolicznego ścierają się z tradycją teatru psychologicznego; fantastyka towarzyszy grotesce;
- rzeczywistość ma dwa wymiary: starcie wyobraźni z przeciętnością;
- konflikt dwóch postaw wobec życia: poetyckiej i "prozy życia";
- nie daje jednoznacznych odpowiedzi, sygnalizuje tylko ogrom i złożoność problemów moralnych w życiu czło-wieka;
STANISŁAW IGNACY WITKIEWICZ (1885-1939)
- przeciwstawił się dotychczasowym normom literackim i etycznym;
- prekursor teatru absurdu;
- stosował groteskę;
- zagadnienia: sens istnienia, stosunek człowieka do świata; dominujące uczucie: tzw. "niepokój metafizyczny";
- autor teorii tzw. "czystej formy" (oddziaływanie na odbiorcę przede wszystkim swą kompozycją, czystą kompozycją poszczególnych elementów, a dopiero później treścią oraz ideami jakie wyraża);
FRANCJA:
ANDRE GIDE (1869-1951)
- ostro atakował tradycyjnie uznane normy etyczne, które krępują swobodę jednostki i nie pozwalają na pełnię życiowego rozwoju;
- propagator RELATYWIZMU MORALNEGO (prawo jednostki do indywidualnego rozsądzania problemów etycznych);
MARCEL PROUST (1871-1922)
- usunął narratora wszechwiedzącego;
- propagował teorię BEHAWIORYZMU (sform. przez Johna Watsona; zastąpienie tradycyjnej analizy psycholo-gicznej opisem zachowań ludzkich); "W poszukiwaniu straconego czasu" - obyczaje i umysłowość francuskiej burżuazji i arystokracji XIX i XX w.
ANDRE MALRAUX (1901-1976)
- ukazuje tragizm ludzkiego bytu;
- traktuje świat jako okrutny i absurdalny, stając się prekursorem EGZYSTENCJALISTÓW;
- reakcją na "bezsens istnienia" powinna być walka;
NIEMCY:
TOMASZ MANN (1875-1955)
- ukazuje konflikt między sztuką a życiem;
- upadek kultury jest wynikiem zwyrodnienia ówczesnego społeczeństwa;
- "Buddenbrookowie" - saga rodzinna;
- powieść "Doktor Faustus" (WSPÓŁCZESNOŚĆ); upadek sztuki wiąże się z czasem hitleryzmu w Niemczech;
AUSTRIA:
FRANZ KAFKA (1883-1924)
- katastrofista, ukazuje beznadziejne zmagania się samotnego człowieka z groźnymi i wszechmocnymi siłami zbiurokratyzowanego świata;
- umowna sceneria utworów; rozgrywają się one poza czasem historycznym;
- powieść "Proces"; bohater Józef K. jest oskarżony, nie wie o co, lecz godzi się na oskarżenie i proces; poszu-kuje swojego sędziego bezskutecznie, ponieważ od początku jest już "skazany", a wyrok jest nieunikniony;
USA:
WILLIAM FAULKNER (1897-1962)
- odsłania nieprzeniknione "mroki" duszy ludzkiej;
- dokonuje analizy psychologicznej, chcąc odkryć przyczynę konfliktów;
- "Sartoris", "Światłość w sierpniu", "Dzikie palmy";
ROSJA:
WŁODZIMIERZ MAJAKOWSKI (1903-1930)
- manifest "Policzek smakowi powszechnemu" (1912);
- hasło: Słowa na wolność;
- przekształcenie języka poetyckiego; poezja agitacyjna, masowa;
- wiersz biały; odrzucenie układu stroficznego;
- graficzne rozczłonkowanie tekstu;
WIELEMIR CHLEBNIKOW
- kult prymitywu, starych kronik, mitów, podań.

Wskaż w jaki sposób Stefan Żeromski łączył problematykę narodową, społeczną i moralną

- różne gatunki literackie (opowiadania i nowele);
- zaciera różnicę między nowelą i opowiadaniem;
- problem walki narodowo-społecznej; "Wierna rzeka", "Sułkowski";
- ukazywał wzajemne odnoszenie się klas do walki o niepodległość;
- widzi konieczność konsolidacji narodu (połączenie wszystkich grup);
- próbuje podnieść lud na wyższy poziom świadomości społecznej;
- poszukuje społecznych uwarunkowań dotychczasowych klęsk narodowych (sięga do przyczyn);
- w problemie krzywdy społecznej widzi, że sprawy moralne są nierozerwalnie związane ze społecznymi, naro-dowymi;
- według niego: każdy z nas ponosi odpowiedzialność za zło i krzywdę;
- przyjmuje filozofię maniheizmu jako wytłumaczenie odłącznych spraw jak dobro i zło;
- według niego: "Człowiek to rzecz święta, której krzywdzić nikomu nie wolno";
- poszukuje metod walki z krzywdą społeczną.

Tragizm, drwina i ironia w prozie lat trzydziestych

W prozie lat trzydziestych, podobnie jak w liryce tego okresu, ujawniają się postawy pesymistyczne, pełne niepokoju zarówno o duchową, egzystencjalną sytuację człowieka, jak również wyrażające katastroficzne obawy o dalszy rozwój historii i świata. U progu drugiego dziesięciolecia literatury międzywojennej debiuto-wało pokolenie pisarzy określane mianem rocznika 1910. Dla tego zwłaszcza pokolenia twórców (m.in. Witold Gombrowicz, Jerzy Andrzejewski, Czesław Miłosz) współczesna im rzeczywistość jawiła się w bar-wach ciemnych i groźnych, pisarze dostrzegali liczne społeczne, polityczne i moralne schorzenia świata. Odpowiedzią literacką na rzeczywistość trudną do zrozumienia i zaakceptowania była często posta-wa świadomej drwiny, ironicznego dystansu do świata oraz tragicznych refleksji nad naturą człowieka i historii. Pokoleniu 1910 roku sekundowali także starsi pisarze. Już w 1927 roku Stanisław Ignacy Witkie-wicz ogłasza katastroficzną powieść "Pożegnanie jesieni". Groteskowa, zdeformowana rzeczywistość przedstawiona w powieści uzasadnia przekonanie artysty o rychłym końcu kultury europejskiej. Świ at wstrząsany kolejnymi rewolucjami zmierza do ostatniego, zamykającego dzieje ludzkości, przewrotu "niwelistycznego". Rozkładowi rzeczywistości społecznej towarzyszy również narastająca degeneracja za-sad moralnych człowieka. Atanazy Bazakbal pogrąża się w erotycznej rozpuście, eksperymentach alko-holowo-narkotycznych i psychologicznych (swoim dziełem doprowadza do samobójstwa żonę). Katastroficzną wizje przyszłości kontynuuje Witkiewicz w "Nienasyceniu" (1930). Tym razem "Diabelski przewrót" szy-kują Chińczycy. Fabuła powieści, pełna fantastyki, grozy i niesamowitości, opowiada o zwycięstwie Żółtej Rasy. Chińczycy zawojowali Rosję, szykują się do najazdu na Europę. "Nienasycenie", poprzez swą fantastyczną i groteskową zarazem fabułę, staje się przenikliwą, pełną drwiny i ironii krytyką współczesności: cynizmu rządzących, rozpadu naturalnych, rodzinnych obyczajów, religijnych więzi społecznych, pasy-wizmu i bezsilności współczesnej nauki i kultury wobec narastającego zła. Katastroficzne źródła obu po-wieści Witkiewicza sięgają konkretnych obserwacji życia społecznego, politycznego, kulturalnego Polski i Europy przełomu lat dwudziestych i trzydziestych. Katastro-ficzna historiozofia twórczości Witkiewicza koresponduje z wieloma zjawiskami polskiej prozy między-wojennej. W roku 1935 Zofia Nałkowska publikuje swoją najgłośniejszą i najwybitniejszą powieść "Granicę". Podejmując problematykę psychologiczną i społeczną, autorka dokonała surowego rozrachunku z polską rzeczywistością lat trzydziestych naszego wieku. Fabuła powieści została zogniskowana wokół dzie-jów Zenona Ziembiewicza - inteligenta pochodzenia ziemiańskiego. Jego kariera polityczna i moralny upadek służą zaprezentowaniu dwóch centralnych zagadnień powieści: psychologiczno-osobowościowym rozważa-niom nad naturą człowieka i istotą człowieczeństwa oraz refleksjom o zależności pomiędzy jednostką a środowiskiem: rodziną, klasą, społeczeństwem. W zgodzie z dwudziestowiecznymi koncepcjami psycho-logicznymi i filozoficznymi Nałkowska pokazuje złożoność natury ludzkiej, która nie podlega jednoznacznej ocenie i charakterystyce. Zwłaszcza istotny okazuje się problem niewspółmierności, nieadekwatności własnego wizerunku człowieka do obrazów, jaki wynika z oceny środowiska, ogółu. Osobowość człowieka okazuje się więc zdeterminowana konwencjami i stereotypami kultury, rolami społecznymi, jakie jednostka podejmuje dla określenia i utrwalenia swego miejsca w środowisku. Dramatyczne pytania: kim jest człowieka, jaka jest jego natura, otrzymują w powieści Nałkowskiej bolesną odpowiedź. Nie ma stałej, ściśle określonej prawdy o człowieku: "jest się takim jak miejsce, w którym się jest", jest się również takim, jakim widzą i oceniają inni. Moglibyśmy więc, nawiązując do tytułu powieści zapytać o granicę człowieczeństwa: czy te granice wyznaczają społeczne schematy, czy przypadek losu, czy środowisko społeczne, czy wreszcie człowiek jest zdeterminowany biologicznie, historycznie, religijnie? Powieść Zofii Nałkowskiej nie przynosi na wszystkie te pytania jednoznacznych odpowiedzi. Nie odpowiedzi bowiem są celem literac-kich refleksji pisarki. "Granica to egzystencjalna diagnoza zagrożeń osoby ludzkiej wynikających zarówno z samej natury człowieka, z jego biologiczno-psychicznej konstrukcji, jak również z rzeczywistości społecznej, politycznej, ze środowiska, które "żąda" określonych zachowań, które ustanawia normy sprzeczne często z naturą ludzką. Zenon Ziembiewicz przełamuje bariery psychiczno-osobowych, moral-nych i społecznych zachowań. Niefortunny romans z Justyną Bogutówną prowadzi do tragedii dziewczyny, rozbija życie rodzinne bohatera, unieszczęśliwia Elżbietę Biecką. Ziembiewicz prawy, szlachetny młodzieniec, radykalizujący student, drogą powolnych, drobnych ustępstw przeistacza się w sanacyjnego dygnitarza, prezydenta miasta, odpowiedzialnego za strzelanie do manifestujących robotników. Dzieje Zeno-na Ziembiewicza pokazują względność i wielowymiarowość moralnej oraz społecznej kondycji człowieka. We własnym odczuciu bohater kieruje się szlachetnymi intencjami, jak sam określa, "dno" jego pragnień i starań sięga etycznie czystych ambicji oraz dążeń. Zarazem jednak obok owego "dna" intencji i marzeń istnieje surowa rzeczywistość czynów zrealizowanych, działań, mających bezpośredni wpływ na życie dru-giego człowieka, na życie najbliższych - rodziny, a także ogółu - społeczeństwa. Dzieje Ziembiewicza zostały usytuowane w konkretnych warunkach społeczno-ustrojowych polski międzywojennej. Rzeczywi-stość lat trzydziestych rysuje się w powieści w ciemnych, tragicznych barwach. Zagrożeniem podstawowym wydaje się stopniowy zanik etycznego wymiaru ludzkich kontaktów. Dzieje Ziembiewicza, przykład jego ojca Waleriana, drobnomieszczańska kamienica Kolichowskiej - ukazują działanie "wilczych praw" społecz-nych, wyzysk, bezwzględność wobec poniżonego, bezbronnego proletariatu. Polityczną postawę autorki cechuje radykalizm przekonań: powieść staje się niewątpliwym oskarżeniem Polski sanacyjnej o kształto-wanie takiej rzeczywistości społeczno-ustrojowej, w której jednostka, klasa, społeczeństwo traci swą podmiotowość, prawo do szczęścia i wolności. W katastroficznym nurcie literatury międzywojennej miejsce "Granicy" jest więc szczególne. Po katastroficznych wizjach Stanisława Ignacego Witkiewicza przedstawia-jących zagładę świata, powieść Nałkowskiej staje się swoistą konkretyzacją przeczuć autora "Pożegnania jesieni". W "Granicy" katastrofa ma wymiar historycznie i egzystencjalnie określony: taka rzeczywistość i takie realia społeczno-polityczne prowadzą naród do klęski, człowiek natomiast traci swe osobowe, duchowe, transcendentne wartości. Dwa lata po ukazaniu się "Granicy" Nałkowskiej Witold Gombrowicz wydał powieść "Ferdydurke" (1937). Groteskowa i ironiczna zarazem wizja świata przedstawionego tej prozy najgłębiej chyba z pozostałych powieści dwudziestolecia dotyka filozoficzno-egzystencjalnych problemów istnienia człowieka w rzeczywistości pozorów i fałszów. Trzydziestoletni bohater, a zarazem narrator "Ferdydurke" zostaje znienacka umieszczony przez swego dawnego nauczyciela, "klasycznego belfra" profesora Pim-kę, w szkole. Józio - zmieniony w młodzieńca i poddany szkolnym rygorom stopniowo klimatyzuje się w nowym środowisku. Groteskowo-komiczna fabuła powieści rysuje pesymistyczny obraz egzystencji człowieka. Indywidualne, osobowe życie jednostki jest totalnie zagrożone przez środowisko i kulturę. Nieautentyczność życia, zachowania, myślenia zdaje się wynikać z przystosowania człowieka do warun-ków i wymogów stawianych przez otoczenie. Każdy staje się takim, jak chcą go widzieć inni (przyprawianie "gęby"), każdy boi się niedojrzałości do określonych form społecznie i kulturowo akceptowanych ("upupienia"). W planie społecznym lęk przed "obcym", "cudzym", "innym" oznacza powstawanie niezli-czonej ilości interakcyjnych kombinacji, z których każda pogłębia i tak już gruntowną nieautentyczność zacho-wań, postaw, działań. Powieść Gombrowicza antycypuje filozoficzne nurty europejskiego egzystencjali-zmu (m.in. J.P.Sartre). Człowiek okazuje się samotną "monadą", która nie ma możliwości pełnego i równorzędnego kontaktu z rzeczywistością zewnętrzną. Każde wejście "do świata", do "drugiego człowieka" jest zubożeniem, poprzez utratę indywidualności, własnej duchowej osobowości. Filozoficzna problematyka "Ferdydurke" aktualizuje się również poprzez odniesienia do kultury i obyczajowości międzywojennej. Józio podczas swej gimnazjalnej edukacji poznaje różne środowiska ("postępowy" dom inżynierostwa Młodzia-ków, ziemski dwór Hurleckich). Powieść Gombrowicza to także ironiczno-groteskowa krytyka międzywo-jennych środowisk tradycjonalistycznych i liberalno-postępowych. Obraz gimnazjum, w którym bohater zostaje poddany przymusowi wielbienia wieszczów i klasycznej gramatyki staje się okazją do ironicz-nej deprecjacji międzywojennego modelu pedagogiki i wychowania. Powieść Gombrowicza przyczynia się istotnie do rozwoju polskiej prozy: w konstrukcji świata przedstawionego wykorzystuje poetykę groteski, absurdu, paradoksu; nowatorskim zabiegiem "Ferdydurke" staje się przerywanie fabuły alegorycznymi powiastkami, w których Gombrowicz wypowiada własne, autorskie poglądy. Niepokój o cywilizację, kulturę, kondycję człowieka wyraził się w latach trzydziestych w przededniu II wojny światowej, w wielu innych powieściach. Oprócz przypomnianych już dzieł Stanisława Ignacego Witkiewicza, Zofii Nałkowskiej, Witolda Gombrowicza, należy wskazać również powieściowy debiut Jerzego Andrzejewskiego "Ład serca" oraz utwór Tadeusz Brezy "Adam Grywałd". Nastrojom katastroficznym nie oparł się również Jarosław Iw-aszkiewicz. "Pasje błędomierskie" (1938) to dokument zła moralnego i duchowego, które okazuje się silniejsze od pozytywnych przejawów osoby ludzkiej. Również powieść historyczna ostatnich lat przedwo-jennych podjęła problematykę aktualizującą się w atmosferze schyłku kultury i cywilizacji europejskiej. Hanna Malewska opublikowała "Żelazną koronę" (1936); powieść o czasach panowania Karola V stała się okazją do rozważań nad świadomością jednostki, która uczestniczy w przełomowych wydarzeniach dziejowych. Teodor Parnicki z kolei w pięknej elegijnej powieści "Aecjusz ostatni Rzymianin" (1937) podjął problematykę "mieszkańców" kulturowych, rozważał także rolę jednostki w procesie dziejowym

zrodlo: [republika.pl/pawloos102/]



Czytelnik Uczniowskiego Forum Dyskusyjnego

LITERATURA WSPÓLCZESNA - OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA EPOKI



Literatura polska

Najnowsze dzieje naszego pismiennictwa, nazywanego umownie literatura wspólczesna, okreslaja dwa zwrotne momenty w historii naszego narodu: wrzesien 1939 r. i czerwiec 1989 r. Daty te tworza ramy cza-sowe tego okresu. Literature lat 1939-1989 ksztaltowaly glównie historia i polityka. Czynniki te formowaly jej odrebnosc tematyczna, swiatopogladowa i programowo-artystyczna. Wywarly one istotny wplyw na twór-czosc literacka lat wojny i okupacji oraz na literature po drugiej wojnie swiatowej. Uwidocznilo sie to w jej zróznicowaniu, wielosci tendencji ideowych i artystycznych, w cechach uleglosci i buntu wobec mecenatu Polski Ludowej. Literatura wojny i okupacji stanowi przedluzenie dwudziestolecia miedzywojennego, poniewaz dojrzali pisarze kontynuowali twórczosc w konspiracji i na emigracji. Najnowsze badania nad zyciem lite-rackim w okupowanej Polsce przynosza bogaty material dokumentacyjny, który swiadczy, ze po 1 wrzesnia 1939 r. zycie kulturalne i literackie nie zamarlo, a jedynie zmienil sie charakter spolecznego obie-gu. Pod koniec roku dokonaly sie pierwsze zasadnicze zmiany w rozmieszczeniu osrodków twórczych, co bylo spowodowane biografiami pisarzy. Rozproszenie pisarzy i róznorodnosc ich doswiadczen mialy zdecy-dowac nie tylko o tematyce utworów, lecz o rodzaju i skali wysilków zmierzajacych do tego, aby zycie lite-rackie nie tylko nie zaniklo, ale nawet nie zostalo przerwane. To w roku 1939 dokonal sie zasadniczy podzial na literature krajowa i emigracyjna. Dluga jest lista tych, którzy w wyniku wojny (lub niekiedy zaskoczeni jej wybuchem za granica) znalezli sie poza ziemiami polskimi, okupowanymi przez Niemcy i Zwiazek Radziecki. W rezultacie dzialalnosci podziemia, pod koniec 1939 r. ukazywalo sie ponad 30 czasopism, glównie o charakterze informacyjno-politycznym, z których czesc zamieszczala utwory literackie, przede wszystkim wiersze powstajace w kraju i docierajace z osrodków emigracyjnych oraz obozów jenieckich. We wrzesniu ukazaly sie wiersze takich poetów, jak Tadeusz Gajcy "Dzien pierwszy", Czeslaw Janczarski "Wrzesien 1939", Julian Przybos "U szczytu drogi", a takze Kazimierz Wierzynski "Swiety Boze", Jan Brzechwa "Ojczyzna", Aleksander Baumgardten "Katowicka ballada" (o zajeciu miasta i jego bohaterskiej obronie), Leopold Lewin "Nowe Termopile", Jerzy Pietrkiewicz "Szarza pod Kutnem", Teodor Bujnicki "Modlitwa za Warszawe" i wielu innych. Od pierwszych miesiecy udzial literatury w ksztaltowaniu swiadomosci narodowej, w integralnym oporze i mobilizacji do walki byl olbrzymi. W okupowanym kraju, równolegle do organizacji o charakterze politycznym i wojskowym, formuje sie podziemie kulturalne, a zycie literackie jest jednym z jego przejawów. W scislym zwiazku z nim pozostaje tajne zycie teatralne, dzialalnosc wydawnicza, publicystyczna, wspólpraca ksiegarzy, drukarzy, bibliotekarzy i nauczycieli prowadzacych tajne nauczanie. Wsród licznych utworów literac-kich nalezy odnotowac: W. Broniewskiego "Nad rzekami Babilonu" i "Zydom polskim", T. Bujnickiego (poety wilenskiego) "Ustami pelnymi krwi", K. K. Baczynskiego "Do przyjaciela" i "Mazowsze", T. Gajcego "Spiew murów" i "Rapsod o Warszawie", A. Trzebinskiego "Czas", a takze broszure "Kamienie przez Boga rzucane na szaniec", zbiorek z nutami "Piesni zbrojne", R. Bratnego "Maj 1943", zbiorki wierszy W. Zukrowskiego "Rdza" i T. Kwiatkowskiego "Golebie", konspiracyjne broszury "Tragizm smierci generala Sikorskiego", "Piosenka i wiersz w podziemnej Polsce", Z. Solarzowej piesn "Na smierc generala Sikorskiego", znana z poczatkowych slów:


"Maszeruja chlopcy, maszeruja A nad nimi tecza z naszych lez"

(spiewana przez zolnierzy z Batalionów Chlopskich), J. Gamskiej-Lempickiej (poetki lwowskiej) "Nad grobami polskimi w Katyniu", M. Piechala "Nuta", L. Lewina "Piesn o bitwie pod Lenino", fragmenty ksiazki A. Fiedle-ra "Dywizjon 303", drukowane w pismie "Prawda Mlodych". Wydawano takze wiersze wybitnych poetów minionych epok, szczególnie romantyków, w tym Mickiewicza. Twórczosc literacka uprawiana w czasie wojny umozliwila wydawanie ksiazek zaraz po wyzwoleniu, czego przykladem Karol Bunsch, który w 1940 r. roz-poczal pisanie powiesci historycznych i kontynuowal prace do konca wojny, dzieki czemu np. "Dzikowy skarb" mógl sie ukazac w 1945 r. W obozie polskiej literatury nie moze zabraknac literatury emigracyjnej. Od 1939 r. na Zachodzie i na Wschodzie powstawaly utwory dwudziestowiecznych tulaczy i pielgrzy-mów w tonacji tragicznej, pesymistycznej, plynace ze swiadomosci poniesionej kleski, jak tez mobilizu-jace do walki i zawierajace przemyslenia nad przyszlym losem Polski. Juz w 1941 r. ukazal sie w Szko-cji zbiór wierszy dziewieciu autorów pt. "Marsz odwetowy. Poezja zolnierska". W antologii "Poezja karpacka. Zbiór wierszy Brygady Strzelców Karpackich" (Jerozolima 1944) znalazly sie m.in. wiersze Mariana Hema-ra, Artura Miedzyrzeckiego, Stanislawa Mlodozenca. Wiersze te oddawaly przezycia polskich zolnierzy w pu-stynnych warunkach, podobnie jak teksty liryczne opublikowane w poetyckiej antologii "Azja i Afryka" (1944). Poetyckim echem walk na Pólwyspie Apeninskim byly wiersze z antologii "Nasze granice w Monte Cassino" (Rzym 1945), gdzie znalazly sie utwory W. Broniewskiego, B. Kobrzynskiego, A. Miedzyrzeckie-go, J. Wedowa. W tym kregu powstala piesn Feliksa Konarskiego (Ref-Rena) "Czerwone maki na Monte Cas-sino". Wiersze zawarte w antologii "Na postoju" (Francja 1940 - Szwajcaria 1943) powstaly w kregu Dywizji Strzelców Pieszych i wyrazaly meke bezczynnego wyczekiwania. Wlasne zbiory wierszy wydali m.in. Artur Miedzyrzecki, Marian Czuchnowski, Stanislaw Mlodozeniec, Kazimierz Wierzynski, Antoni Slonimski, Julian Tuwim. Znacznie mniej powstalo utworów prozatorskich i nalezaly do nich m.in. M. Kuncewiczowej "Klucze" (Londyn 1943), S. Zahorskiej "Warszawa-Lwów 1939", T. Parnickiego "Srebrne orly" (Jerozolima 1943), K. Pruszynskiego "Droga wiodla przez Narwik" (Londyn 1941), J. Meissnera "Zadlo Genowefy" (Edynburg 1943), A. Fiedlera "Dywizjon 303" (Londyn 1942), reportazowe i publicystyczne ksiazki M. Czuch-nowskiego "Z Moskwy do... Moskwy" (Londyn 1944), "Z ziemii wloskiej do Polski" (Londyn 1944) i "Cofniety czas" (Londyn 1945). O wrzesniu 1939 napisal trzy ksiazki reportazowe Melchior Wankowicz: "Te pierwsze walki" (Bukareszt 1940), "Wrzesniowym szlakiem" (Palestyna 1944) i "Wrzesien zagwiacy" (Londyn 1947). Wankowicz wydal takze trzytomowy reportaz "Bitwa o Monte Cassino" (Rzym 1945-1947).
Literatura swiatowa

Druga wojna swiatowa i czasy okupacji wycisnely swoje pietno nie tylko na naszym zyciu literackim w latach 1939-1945 i polskiej literaturze powojennej. Doswiadczenia wojenne formowaly takze swiadomosc literacka pisarzy obcych i wplynely na ksztalt wspólczesnej kultury oraz literatury swiatowej. Zbrodnie wojenne wywoly-waly wstrzas i przerazenie, ujawnily, do czego byl zdolny wspólczesny czlowiek. Skale moralnego upadku homo sapiens poglebilo zrzucenie bomby atomowej na Hiroszime i Nagasaki. Fakty te wywolaly ogólny niepokój o biologiczny byt narodów. Realne zagrozenie zycia i cywilizacji kierowalo mysl ludzka, podobnie jak su-mienie i wyobraznie pisarska, ku bardzo rozmaitym, czesto pesymistycznym wnioskom. Przedstawiciele egzy-stencjalizmu (w wersji teistycznej i ateistycznej) wyrazali przekonanie, ze czlowiek jako jedyny sposród wszystkich bytów wylacznie sam tworzy sie tym, kim jest, dokonujac wlasnych wewnetrznych wyborów, w których wyraza sie wolnosc jako atrybut czlowieczenstwa. Istnienie ludzkie jest zawieszone pomiedzy przeszloscia, której juz nie ma, a przyszloscia, której jeszcze nie ma, stad towarzyszy mu poczucie przemijal-nosci i niespelnienia. Z drugiej strony wolnosc wewnetrzna jest ciagle zagrozona urzeczowieniem i utrata autentycznosci ludzkiego istnienia. Wynika z tego wewnetrzne rozdarcie i osamotnienie jednostki, która eg-zystencjalizm analizuje w oderwaniu od ksztaltujacych ja warunków. Egzystencjalizm, uformowany przez takich myslicieli i pisarzy, jak Jean Paul Sartre i Albert Camus, byl wyrazem sytuacji kultury po kataklizmie drugiej wojny swiatowej, który spowodowal zalamanie przekonan humanistycznych, wiare w dobro i piekno czlowieka. Literatura egzystencjalistczna podjela próbe uratowania wartosci ludzkich, dala intelektualny obraz sprzecznosci epoki, która obfitowala w czyny zbrodnicze i haniebne, ale tez w akty szlachetno-sci, poswiecenia i bohaterstwa. Najwazniejsza wartoscia dla egzystencjalizmu jest ludzkie, jednostkowe ist-nienie. Jean Paul Sartre wywieral wplyw na postawy zyciowe, mode, obyczaj i sposób zycia srodowisk mlo-dziezowych i artystycznych. Poglady teoretyczne egzystencjalizmu wylozyl w dziele "Byt i nicosc" (1943). Sartre napisal i oglosil ponadto zbiór opowiadan "Mur", powiesc "Drogi wolnosci", dramaty: "Muchy", "Ladacznica z zasadami", "Diabel i Pan Bóg" oraz liczne eseje. Albert Camus jest autorem takich znanych powiesci, jak "Obcy" (1942), "Dzuma" (1947), "Upadek" (1956), a takze opowiadan, dramatów i esejów. W "Dzumie" podejmuje problematyke wspólczesnosci, analizujac prawdopodobne wypadki wywolane straszliwa epidemia. Trudny humanizm tej powiesci polega na tym, ze zlo nie jest w stanie zniszczyc wewnetrznych wartosci czlowieka, gdyz ten wyraza siebie samego w pracy, wysilku i cierpieniu. Równiez we Francji rozwinal sie szeroko inny kierunek filozoficzny - personalizm, reprezentowany przez Jacquesa Maritaina i Emmanuela Mouniera, opierajacy sie na zalozeniu, ze rozwój osobowosci czlowieka jest celem zycia jednostki i spole-czenstwa. W centrum zainteresowania znalazla sie osoba ludzka. Podlega ona wprawdzie determinizmowi swiata fizycznego, lecz jej dusza, zdolna do bezposredniego komunikowania siebie, jest kierowana ku drugiej osobie i w niej istnieje, ku swiatu - i w nim istnieje. Ta szkola myslenia prowadzi ku radosci egzystencji. Lite-rature niemiecka najchlubniej reprezentuje Thomas Mann, który w koncowej fazie twórczosci oglosil "Doktora Faustusa". Glówny bohater dziela jest uosobieniem dramatu wspólczesnej sztuki i dramatu kultury niemieckiej, ginacej w mrokach faszyzmu. Ciekawa indywidualnoscia w kulturze niemieckiej byl takze poeta, dramaturg i prozaik Bertold Brecht ("Opera za trzy grosze", "Matka Courage i jej dzieci", "Strach i nedza Trzeciej Rzeszy", "Kaukaskie kredowe kolo"), obronca prostych ludzi, twórca teatru spolecznie zaangazowane-go. Postepowe, antyfaszystowskie idee glosili ponadto tacy wielcy pisarze niemieccy, jak Heinrich Böll ("Gdzie byles Adamie?", "Zwierzenia klowna") i Günter Grass ("Blaszany bebenek"). Z duzym zainteresowa-niem przyjela Europa ciekawa i bujnie rozwijajaca sie proze amerykanska za sprawa takich pisarzy, jak Ernest Hemingway ("Komu bije dzwon", "Za rzeke, w cien drzew", "Stary czlowiek i morze") i William Faulkner ("Niepokonane", "Wielki las"). Interesujacymi twórcami amerykanskimi byli równiez prozaicy mlodszego po-kolenia o wyczulonej wrazliwosci na samotnosc i bunt mlodych. Nalezeli do nich m.in. Robert Penn Warren ("Gubernator"), Jerome D. Salinger ("Buszujacy w zbozu"), Truman Capote ("Inne glosy, inne sciany", "Harfa traw", "Sniadanie u Tiffany'ego", "Z zimna krwia"), John Updike ("Centaur"), Irvin Shaw ("Mlode lwy"), James Jones ("Stad do wiecznosci"), Joseph Heller ("Paragraf 22"), William Styron ("Pograzyc sie w mroku"), Saul Bellow ("Herzog"), a takze emigranci z Europy zyjacy w Stanach Zjednoczonych: Isaac Bashevis Singer ("Dwór", "Spuscizna", "Magiczna moc"), Vladimir Nabokov ("Lolita", "Przejrzystosc rzeczy"), Jerzy Ko-sinski ("Malowany ptak", "Kroki"), Joseph Brodsky, poeta, eseista, tlumacz. W dziedzinie dramatu swiatowy sukces odniesli: Tennessee Williams ("Szklana menazeria", "Tramwaj zwany pozadaniem"), Artur Miller ("Smierc komiwojazera", "Czarownice z Salem"), Edward Albee ("Kto sie boi Wirginii Woolf ?"). Istotny wklad do wspólczesnej literatury swiatowej wniesli pisarze radzieccy. Literatura radziecka, poczawszy od lat szescdziesiatych, zaczela zmieniac swoje oblicze, odslaniajac konflikty wspólczesnego zycia, pokazujac margi-nes spoleczny, wyjalowienie duchowe spoleczenstwa, aby w koncu ukazac efekty totalitarnego ustroju w postaci obozów pracy istniejacych od lat dwudziestych. Kolejno odkryto i udostepniono "Mistrza i Malgorzate" (1967) Michaila Bulhakowa; twórczosc Andrieja Platonowa, podejmujacego wnikliwa analize psychologiczna ludzi epoki porewolucyjnej; zaczeto publikowac utwory Siergieja Zalygina ("Nad Irtyszem", "Komisja") o proble-mach wsi syberyjskiej; Walentina Rasputina ("Zyj i pamietaj", "Pozegnanie z Matiora") ukazujacego dra-maty wydziedziczonych z rodzinnej ziemi; Czyngisa Ajtmatowa ("Bialy statek", "Dzamila", "Zegnaj, Gulsary!", "Dzien dluzszy niz stulecie") zanurzajacego swoja proze w scenerii rodzinnej Kirgizji i rozwazajacego wielkie zagadnienia moralne o uniwersalnym znaczeniu; Wasilija Szukszyna, mistrza malych form pro-zatorskich ("Rozmowy przy jasnym ksiezycu"), rezysera i aktora, twórcy glosnego filmu "Kalina czerwona", w którym po raz pierwszy zostal ukazany margines spoleczny jako przyklad kosztów wykorzenienia czlowieka z jego srodowiska i obyczajowosci. Zjawiskiem nowym, chociaz od dawna znanym czytelnikom Europy i Ameryki byla twórczosc Aleksandra Solzenicyna, datujaca sie od opublikowania w 1962 r. opowiadania "Jeden dzien Iwana Denisowicza", a nastepnie wielkiej opowiesci o radzieckich lagrach "Archipelag Gulag". Do ciekawych zjawisk literackich nalezy poezja Anny Achmatowej, Borysa Pasternaka, Osipa Mandelsztama, Maryny Cwietajewej. Z mlodszych poetów, wyczulonych na problematyke moralna, wymienic nalezy Borysa Sluckie-go, Bulata Okudzawe, Eugeniusza Jewtuszenke, Belle Achmaduline i Andrieja Wozniesienskiego.

Literatura powojenna

Powojenna literatura polska, podobnie jak swiatowa, jest bardzo róznorodna. Ale jej cecha swoista jest takze rozbicie (na krajowa i emigracyjna, na oficjalna i nieoficjalna). Róznorodnosc to wartosc pozy-tywna i ze wszech miar pozadana: jest wynikiem inicjatyw, konkurencji i bogactwa pomyslów twórczych. W dazeniu ku róznorodnosci, charakterystycznym dla literatury swiatowej, nasza musiala pokonywac przeszkody ideologiczne, polityczne i cenzuralne, które powodowaly destrukcje, wrogosc i brak porozu-mienia wsród twórców. Na dzieje polskiej literatury powojennej mozna spojrzec jako na walke o róznorodnosc wbrew rozbiciu. Przyjecie perspektywy zmagan przeciw temu rozbiciu, uwzglednienie presji polityki kulturalnej i dzialalnosci cenzury prewencyjnej pozwala wyodrebnic w naszej powojennej literaturze cztery okresy (piaty zaczal sie w polowie 1989 r.).
Okres pierwszy - obejmuje lata 1944-1948, kiedy to zdazylo sie ukazac, bez nacisków ideologicznych, wiele wybitnych ksiazek napisanych podczas okupacji: Juliana Przybosia "Miejsce na ziemi" (1945), Czeslawa Milo-sza "Ocalenie" (1945), Seweryny Szmaglewskiej "Dymy nad Birkenau" (1945), Stefana Otwinowskiego "Czas nieludzki" (1945), Zofii Nalkowskiej "Medaliony" (1946), Stanislawa Dygata "Jezioro Bodenskie" (1946), Kornela Filipowicza "Krajobraz niewzruszony" (1947) i zamykajacy ten okres "Popiól i diament" (1948) Jerzego Andrzejewskiego. W tym okresie rozwija sie liryczno-groteskowa twórczosc Konstantego Ildefon-sa Galczynskiego i pojawiaja sie tacy wybitni twórcy, jak Tadeusz Rózewicz i Tadeusz Borowski. Od ukazania sie w Lublinie czasopisma literackiego "Odrodzenie" (1944) do Zjazdu Zwiazku Literatów Polskich w Szczecinie (1949), mimo postulowania filozofii marksistowskiej i estetyki realizmu, byl to czas najwiekszych swobód, które w literaturze zaowocowaly duzym zróznicowaniem ideowym i artystycznym.
Okres drugi - przypada na lata 1949-1955, czyli od zjazdu ZLP w Szczecinie, proklamujacego socre-alizm, po czas "odwilzy". Proporcje miedzy literatura krajowa a emigracyjna ulegly odwróceniu. O ile w pierw-szym okresie emigracja walczyla o przetrwanie, teraz wkroczyla w okres swietnosci i róznorodnosci. W kraju, na skutek stalinizacji zycia politycznego i kulturalnego, zapanowal socrealizm bedacy zaprzeczeniem róznorodnosci. Wraz z nim literatura miala stawac sie coraz bardziej jednakowa, uzywac tego samego jezyka i tak samo optymistycznie pokazywac rzeczywistosc. Zapanowalo uzaleznienie literatury od aktualnej linii politycznej i wzorów radzieckich. Widomym rezultatem byly powiesci produkcyjne, upowszechnianie i nasladowanie agitacyjnej twórczosci Wlodzimierza Majakowskiego, a takze odciecie od kultury krajów za-chodnich. Socrealizm zalecal poziom sredni, wyrównany, bez szczególnych ambicji pisarskich, tepiac za-równo elitarne nowatorstwo, jak i beletrystyke rozrywkowa. W tym samym czasie na emigracji pisarze cie-szyli sie swoboda twórcza, demaskowali stalinizm (np. "Inny swiat" G. Herlinga-Grudzinskiego, "Zniewolony umysl" Czeslawa Milosza, "Droga donikad" J. Mackiewicza) i mieli szanse wypowiadania sie w dowolnej konwencji pisarskiej. Kiedy w kraju obowiazywal radosny kolektywizm, na emigracji byly warunki manifestowania postaw skrajnie indywidualistycznych, co uwidacznia sie m.in. w "Dzienniku" Witolda Gombrowicza, drukowanym przez paryska "Kulture". W kraju odwolywano sie do tradycji literackiej i jej symboli celem wykorzystania w retoryce propagandowej. Na obczyznie tradycja byla nie tylko uswieca-na, ale tez obnazana w parodii i drwinie, m.in. w "Trans-Atlantyku" Gombrowicza. Tymczasem w kraju za-dano od pisarzy wyraznego samookreslenia sie ideowego i politycznego, nadania wlasnym dzielom tresci jednoznacznych i afirmujacych powojenna rzeczywistosc, panegirycznych wzgledem osób i decyzji ideowo-politycznych. Wsród realizatorów "nowej metody twórczej" znalezli sie pisarze kilku generacji, którzy pod szyldem socrealizmu upowszechniali powiesci produkcyjne z optymistycznym zakonczeniem, z podzialem postaci na "czarne" (wróg klasowy, sabotazysta) i "biale" (zwolennik spóldzielni produkcyjnej, pracownik urzedu bezpieczenstwa lub milicji), z trzecioosobowa narracja pozorujaca obiektywizm i wzmacniajaca "racje historyczne". Do popularnych wówczas autorów i tytulów nalezy zaliczyc: Jerzego Pytlakowskiego "Fundamenty" (1948), Jana Wilczka "Numer 16 produkuje" (1949), Bogdana Hamery "Na przyklad Plewa" (1950), Tadeusza Konwickiego "Przy budowie" (1950), Aleksandra Scibora-Rylskiego "Wegiel" (1950), An-drzeja Brauna "Lewanty" (1952). Powiesci i opowiadania w duchu socrealizmu pisali takze: Wojciech Zu-krowski "Madre ziola" (1951), Jaroslaw Iwaszkiewicz "Ucieczka Felka Okonia" (1953) i Kazimierz Brandys "Obywatele" (1954). Prezentowanie bohaterów uzaleznionych calkowicie od okolicznosci swojego czasu spowodowalo, ze byli to ludzie bez motywacji psychologicznej, bez trwalych wartosci duchowych i etycznych, zdeterminowani przez ideologie i produkcje. Postacie "papierowe" i nieprawdziwe. Ale w tym samym okresie powstaly takze ksiazki lepsze, takie jak "Rojsty" T. Konwickiego, "Dni kleski" W. Zukrowskie-go, "Pamiatka z Celulozy" I. Newerlego czy "Pokolenie" B. Czeszki.
Okres trzeci - to dwudziestolecie 1956-1976, rozpoczynajace sie przelomem pazdziernikowym. To byl proces, który rozpoczal sie po smierci Stalina (1953), zas apogeum znalazl w roku 1956, kiedy to mialy miejsce takie zwrotne wydarzenia polityczne, jak XX zjazd KPZR, poznanski Czerwiec, pazdziernikowe plenum KC PZPR i powrót do wladzy Wladyslawa Gomulki oraz powstanie w Budapeszcie. Literatura tego okresu wplywala na zmiane spolecznej swiadomosci, bedac jednoczesnie wyrazicielka spolecznych protestów. Powstawaly pisma (np. "Po prostu") i utwory literackie poddajace krytyce stalinizm i socrealizm w przeswiadczeniu, ze system jest reformowalny i moze odzyskac "ludzka twarz". Przykladem krytycznej postawy byl "Poemat dla doroslych" (1955) Adama Wazyka, "Goracy popiól" (1956) Mieczyslawa Jastruna, "Zloty lis" (1955) i "Ciemnosci kryja ziemie" (1957) Jerzego Andrzejewskiego, "Pierwszy krok w chmurach" (1956) Marka Hlaski, "Matka królów" (1957) Kazimierza Brandysa czy opowiadania Slawomira Mrozka z tomu "Slon" (1957). O znie-woleniu umyslów pisali czesto ci, którzy sami angazowali sie w socrealizm. Przelom pazdziernikowy doprowa-dzil do pierwszej wersyfikacji literatury, kierujac uwage pisarzy na nowoczesnosc i tradycje. To "Slawa i chwala" Jaroslawa Iwaszkiewicza (I tom ukazal sie w 1956 r.) nawiazywala do niedawnej tradycji, oddala-jac rzeczywistosc spoleczna i atmosfere duchowa Polski Niepodleglej (tzw. okresu miedzywojennego). Trzyto-mowa powiesc ma w sobie epicki rozmach: pisarz oddaje epoke poprzez zycie róznych grup spolecznych, w tym najpelniej ludzi sztuki, w których biografiach i dzielach sa zawarte tajemnice ludzkich charakte-rów, niepokoje egzystencjalne, dazenia i niepowodzenia. W czytelniczym odbiorze zostanie Iwaszkiewicz jako niedoscigniony twórca opowiadan, m.in. takich jak: "Matka Joanna od Aniolów", "Bitwa na równinie Sedge-moor", "Ikar", "Mlyn nad Lutynia", "Ogrody". Waznym efektem przelomu pazdziernikowego bylo otwarcie na sztuke i literature Zachodu. Zaczely sie ukazywac przeklady dziel Camusa, Sartre'a, Saint-Exupery'ego, Ver-corsa, Kafki, Musila, Brocha, Hemingwaya, Steinbecka, Faulknera, w czasopismach literackich i na scenach teatrów dramaty Becketta, Ionesco, Brechta, Williamsa, Millera, Wildera i O'Neilla. Z literatury radzieckiej tlumaczono opowiadania Babla, nowele Erenburga i twórczosc Bulhakowa. Po 1956 r. wielu pisarzy wrócilo do kraju, m.in. Stanislaw Cat-Mackiewicz, Zofia Kossak-Szatkowska (Szczucka), Michal Choroman-ski, Melchior Wankowicz, Stanislaw Mlodozeniec, Jerzy Stanislaw Sito, znacznie pózniej Teodor Parnicki, Maria Kuncewiczowa i inni. Poza tym na arene wchodzi pokolenie 56, grupa wybitnych indywidualnosci twórczych. Wsród poetów: Andrzej Bursa, Jerzy Harasymowicz, Stanislaw Grochowiak, Tadeusz Nowak; wsród prozaików: Marek Hlasko, Wladyslaw Terlecki, Wlodzimierz Odojewski, Marek Nowakowski, Edward Stachura; wsród dramaturgów - Slawomir Mrozek. Na osobna uwage zasluguja tzw. "spóznione debiuty" i "utwory z szuflady": Zbigniewa Herberta "Struna Swiatla" i Mirona Bialoszewskiego "Obroty rzeczy". W latach szescdziesiatych przewazaja dwie tendencje: penetrowanie wspólczesnej obyczajowosci (zaklamania, skorumpowania, bezwolnosci i nijakosci) oraz poszukiwanie korzeni w tradycji sródziemno-morskiej, chrzescijanskiej, zydowskiej, ludowej. Powstaje literatura "ojczyzn prywatnych", kresowych (Konwicki, Kusniewicz), chlopskich (Kawalec, Nowak, Mysliwski), zydowskich (Stryjkowski). Wypadki marcowe 1968 r. obfituja w dotkliwe konsekwencje: szerza postawy antyinteligenckie i nastroje nacjonalistyczne, w re-zultacie czego emigruje wielu pisarzy i intelektualistów pochodzenia zydowskiego. Reakcja na wiezienia i wzmozona cenzure jest radykalizacja mlodych twórców, powstanie mlodej formacji poetyckiej, okreslajacej siebie jako pokolenie 68. Program artystyczny to walka z jezykiem propagandy i odslanianie czytelnika "ubezwlasnowolnionego". Jawna politycznosc i moralna bezkompromisowosc cechuje wiersze Stanislawa Baranczaka, Ryszarda Krynickiego, Juliana Kornhausera i Adama Zagajewskiego. Duza czesc pisarzy upra-wiala dalej socrealizm zmodyfikowany i zamaskowany przed czytelnikiem lub omijala polityczna i spoleczna rzeczywistosc, rezygnujac z tematów "aktywnych" na rzecz neutralnych. Deklarowana przez mecenasa pan-stwowego wolnosc eksperymentu artystycznego sprowadzala sie do swobód warsztatowych pod warunkiem podejmowania tematów obojetnych, apolitycznych.
Okres czwarty - to lata 1976-1989 i dalszy ciag rozbicia na literature oficjalna i tzw. "drugi obieg", czyli wydawnictwa niezalezne i tajny kolportaz. Sila drugiego obiegu bylo nowe oswietlenie zagadnien wypa-czonych przez pisarzy dyspozycyjnych i cenzure. Rozrost literatury podziemnej wplywal na liberalizacje cen-zury. Okres "pierwszej" Solidarnosci (1980/81) zaowocowal twórczoscia okolicznosciowa, folklorem strajkowym, ballada i piosenka. Ci sami pisarze publikowali swoje ksiazki w wydawnictwach oficjalnych, niele-galnych (poza cenzura) i w oficynach emigracyjnych. Tak postepowali Jerzy Andrzejewski, Stefan Kisielewski, Stanislaw Baranczak, Julian Stryjkowski, Tadeusz Konwicki. Byl to sposób na rozszerzanie wolnosci pisar-skiej. W tym okresie ukazalo sie wiele znaczacych utworów poetyckich i prozatorskich, m.in. Tadeusza Rózewicza, Wislawy Szymborskiej, Ewy Lipskiej, Jana Twardowskiego, Jaroslawa Iwaszkiewicza ("Podróze do Wloch", "Petersburg", "Podróze do Polski"), Andrzeja Kusniewicza ("Lekcja martwego jezyka", "Witraz", "Mieszaniny obyczajowe"), Juliana Stryjkowskiego ("Przybysz z Narbony"), Jerzego Krzysztonia ("Obled"), Wlodzimierza Odojewskiego ("Zasypie wszystko, zawieje..."), Tadeusza Nowaka, Juliana Kawalca, Józefa Lozinskiego.

Niektórzy przedstawiciele literatury wspólczesnej

WLADYSLAW BRONIEWSKI
- "Zolnierz polski" - synteza losów narodu w okresie II wojny;
- nastroje i uczucia przedstawiane za pomoca obrazów;
- "Ballady i romanse" - tragiczne losy malej Zydówki;
LEOPOLD STAFF
- "Pierwsza przechadzka" - wiersz napisany po zbombardowaniu Warszawy;
- poeta pelen optymizmu, gloszacy pochwale zycia;
KONSTANTY ILDEFONS GALCZYNSKI
- "Piesn o zolnierzach z Westerplatte"
KRZYSZTOF KAMIL BACZYNSKI (1921-1944)
- wyraza tragiczne przezycia swojego pokolenia;
- szanse ocalenia czlowieka upatruje w postawie patriotycznej, heroizmie i humanizmie;
- "Rodzicom" poeta patriota, nie leka sie smierci - zapewnia, ze wytrwa;
- "Pokolenia" - wypowiada sie w imieniu wszystkich mlodych ludzi, których najpiekniejsze lata przypadly na "czas wielkiej próby". Przyroda jesienia i trupy ludzkie. "Nas nauczono. Nie ma litosci. (sumienia, milosci, Trzeba zapomniec...)".
- "Elegia o chlopcu polskim" - matka do syna poleglego, który stal sie w mlodym wieku uczestnikiem tragicz-nych wydarzen wojennych;
- "Z glowa na karabinie" - wspomina lata dzieciece; teraz przesypia "czas wielkiej rzezby z glowa ciezka na karabinie". Kiedys "...sie kochalo wielkie sprawy glupia miloscia".
ROMAN BRATNY
- "Kolumbowie - rocznik 20"
ZOFIA NALKOWSKA (Komisja do Badania Zbrodni Hitlerowskich)
- "Medaliony"
TADEUSZ BOROWSKI
- "Opowiadania":
- "Pozegnanie z Maria" - to nie bohaterska walka z okupantem, ale interesy, walka o jak najlepszy (...) byt;
- "U nas w Auschwitzu" - próba "dostosowania" sie do okolicznosci i zycia obozowego;
- "Ludzie którzy szli" - starsi wiezniowie graja w pilke, a obok gazuja tysiace ludzi;
- "Prosze panstwa do gazu"
MIRON BIALOSZEWSKI
- "Pamietnik z powstania warszawskiego" - bohater zbiorowy
JERZY ANDRZEJEWSKI
- "Popiól i diament" - walka PPR z AK
TADEUSZ RÓZEWICZ
- poeta moralista, najbardziej przeraza go brutalne zobojetnienie na losy innych ludzi;
- "Ocalony" - "Mam dwadziescia cztery lata / ocalalem / prowadzony na rzez" w obliczu wojny utracily sens dotychczas funkcjonujace pojecia etyczne. Cnota, wystepek, prawda i klamstwo, mestwo i tchórzostwo oka-zaly sie pustymi wyrazami;
- "Krzyczalem w nocy" - podmiot liryczny wyznaje, ze umarli wciaz stoja przed jego oczyma;
- dramat "Kartoteka" - czlowiek w kilku rolach, dyrektor operetki, maturzysta, polski partyzant, jego wiek zmie-nia sie, ma wiele imion; pokój jest jakby na ulicy. Jest bierny, Chór Starców wzywa go, aby cos zrobil, aby posuwal akcje naprzód. Spotyka Niemke, Nauczyciela, Dziennikarza. Nie wie, jaki ma cel w zyciu, jakie sa jego poglady polityczne, czy wierzy w zbawienie. Ukazany zostal w utworze przecietny, wspólczesny Polak.
SLAWOMIR MROZEK
- "Tango" - dramat idei; dekoracje przedstawiaja swiat pomylenia, przypadkowosci, niechlujstwa; od czasu smierci dziadka stoi katafalk, kolyska 25 letniego Artura; brak zasad w stosunkach miedzyludzkich powoduje zanikniecie wykroczen;
CZESLAW MILOSZ
- "Campo di Fiori" - poeta mówi o obojetnosci ludzi wobec bohaterstwa, cudzego nieszczescia, cierpienia czy smierci. Na placu Campo di Fiori przed wiekami zostal stracony Giordano Bruno. Mimo egzekucji zycie w miescie toczylo sie normalnie. Podobnie w Warszawie w czasie okupacji;
- "Piosenka o koncu swiata" - czytelnik obserwuje pogodzenie sie podmiotu lirycznego z faktem, ze oto koniec swiata "staje sie juz". Oczekiwany kataklizm nie nadchodzi. Staruszek mówi, ze swiat konczy sie dla kazdego innego dnia, kazdego dnia ktos umiera, a spokój i pogode zycia osiagnie ten, kto uswiadomi sobie koniecz-nosc smierci;
ALBERT CAMUS (1913-1960)
- powiesc "Obcy"; dramat "Kaligula"; esej "Mit Syzyfa";
- powiesc "Dzuma"(1947); dramat "Stan oblezenia"; esej "Czlowiek zbuntowany";
ERNEST HEMINGWAY (1898-1961)
- nowy styl; prosty, dazy do lapidarnosci wypowiedzi, potoczne slownictwo, ograniczony komentarz odautorski;
- "Pozegnanie z bronia" (1929), "Zielone wzgórza Afryki" (1930), "Biedni i bogaci" (1937), "Komu bije dzwon" (1940), "Stary czlowiek i morze" (1954); nagroda Nobla;
MICHAL SZOLOCHOW
- powiesc "Cichy Don", opowiadanie "Los czlowieka".

EGZYSTENCJALIZM

Egzystencjalizm to wspólczesny kierunek filozofii burzuazyjnej, wedlug którego istnienie ludzkie (jedyny konkretny zu-pelnie byt) nie jest z góry wyznaczone, lecz tworzone przez czlowieka samego, przypadkowe, kruche, wypelnione troska i trwoga, ciazace ku smierci, otoczone nicoscia; egzystencjalny - dotyczacy istnienia; egzystencja - byt, istnienie, bytowanie; zycie, warunki zycia; filoz. istnienie, rzeczywistosc (przeciwstawna esencji); egzystowac - istniec, byc, zyc; miec srodki do zycia.

IDEALIZM

Kierunek filozoficzny zakladajacy pierwotnosc ducha, idei, swiadomosci i wtórnosc materii, przeciwstawny materializmowi; idea - mysl; filoz. bezposredni przedmiot mysli (poznania), pojecie, wyobrazenie; mysl przewodnia, twórcza; glówna tendencja utworu; pomysl, koncepcja; pojecie abstrakcyjne. idealista - pot. czlowiek kierujacy sie zasadami wznioslymi, zdolny do poswiecen; marzyciel, utopista. idealizowac - przeceniac kogos, wybielac; przypisywac (komu, czemu) zalety, których ta osoba (rzecz) nie posiada; apoteozowac, gloryfikowac. idealny - niematerialny, duchowy, nierealny; wznio-sly, szczytny, uduchowiony; doskonaly, wzorowy. ideal - doskonalosc, najwyzszy cel dazen, pragnien; wzór, probierz; zart. osoba ukochana, uwielbiana.

KATASTROFIZM

Zespól tendencji historiozoficzno-moralistycznych zwiazanych z przekonaniem o nieuchronnej i bliskiej kata-strofie zagrazajacej wspólczesnemu swiatu, a zwlaszcza tradycjom, instytucjom i wartosciom kultury europejskiej; kie-runek przejawiajacy sie w filozofii, teorii kultury i literaturze europejskiej, zwlaszcza w okresie 20-lecia miedzywo-jennego, czerpal inspiracje teoretyczne z dekadentyzmu i pesymizmu pewnych nurtów filozoficznych schylku XIX wieku (np. F. Nietzsche) i zyskiwal podatny grunt wskutek kryzysu gospodarczego po I wojnie swiatowej; tendencje kata-stroficzne znalazly wyraz zwlaszcza w gloszacej zmierzch swiata mieszczanskiego historiozofii O. Spenglera ("Der Unter-gang des Abendlandes" 1919) oraz w pracach J. Ortegi y Gasseta, A. Toynbee'go, a takze w tzw. filozofii zycia i koncepcjach filozoficznych irracjonalizmu; w literaturze europejskiej przejawily sie m.in. w twórczosci G. Wellsa, A. Huxleya, F. Kafki. W Polsce poglady zblizone do katastrofizmu glosili m.in. F. Znaniecki ("Upadek cywilizacji zachodniej" 1921) i M. Zdziechowski ("Widmo przyszlosci" 1936, "W obliczu konca" 1938); idee katastroficzne znalazly wyraz w kon-cepcjach estetyczno-filozoficznych i twórczosci literackiej S.I. Witkiewicza, w utworach R. Jaworskiego, w wizjonersko-symbolistycznej poezji po 1930 r., zwlaszcza twórczosci poetów z grupy Zagary, w liryce m.in. J. Czechowicza, M. Jastruna, W. Sebyly; do katastrofizmu nawiazywali poeci debiutujacy w okresie okupacji hitlerowskiej - K. Baczynski, T. Gajcy, T. Borowski.

MATERIALIZM

Jeden z dwóch glównych kierunków w rozwoju filozofii, wychodzacy (w przeciwienstwie do idealizmu) z zalozenia, ze swiat istnieje obiektywnie, niezaleznie od swiadomosci, która jest wtórna w stosunku do materii; materializm dialek-tyczny - dialektyczna postac filozofii materialistycznej, stanowiaca swiatopogladowa i metodologiczna podstawe marksizmu; materializm historyczny - materialistyczne pojmowanie dziejów; materialista - zwolennik materiali-zmu; pot. Czlowiek oceniajacy wszystko z punktu widzenia wlasnych korzysci, wygód, daleki od idealu.

TOTALITARYZM

Totalitaryzm to system rzadzenia opierajacy sie na ingerencji panstwa we wszystkie dziedziny zycia spo-lecznego, kulturalnego i politycznego, sprawowaniu nad nimi scislej kontroli odgórnej przy jednocze-snym calkowitym zniesieniu kontroli spolecznej; wyraza sie w przesladowaniu elementów postepowych, w ograniczeniu wiekszosci praw obywatelskich i militaryzacji zycia spolecznego.

Temat wojny i rózne jego ujecia w wierszach polskich poetów

Czeslaw Milosz "Campo di Fiori"
Piosenka o koncu swiata - czytelnik obserwuje pogodzenie sie podmiotu lirycznego z faktem, ze oto ko-niec swiata "staje sie juz", mimo ze w wierszu pojawiaja sie sielankowe niemal obrazy. Oczekiwany kataklizm nie nadchodzi, oto kobiety spaceruja po polu, lódka podplywa do wyspy, a nawet pijak spi na trawniku. Staru-szek mówi, ze swiat konczy sie dla kazdego innego dnia, kazdego dnia ktos umiera, a spokój i pogode zycia osiagnie ten, kto uswiadomi sobie koniecznosc smierci.
Tadeusz Rózewicz "Ocalony"
Wiersz mówi o mlodym czlowieku, który ocalal z zawieruchy wojennej. Jednak to ocalenie nie jest zródlem radosci, bo ocalony ma zniszczona psychike. Nie potrafi odróznic dobra od zla, milosci od nienawisci, cnoty od wystepku i prawdy od klamstwa. Wartosci etyczno - moralne to tylko puste slowa. Powodem tego jest wojna i przezycia, jakie po sobie zostawila. Dlatego podmiot liryczny zwraca sie z dramatyczna prosba o nauczyciela, który nauczy go kochac, cenic prawde, rozum i cnote.

Motyw tanca w utworach "Pan Tadeusz", "Popiól i diament", "Tango" "Pan Tadeusz".

Taniec w tym utworze jest elementem wyidealizownym. Pary tancza zgodnie z ustalonym porzadkiem (starszyzna), wszystko jest na swoim miejscu, idealne spoleczenstwo, idealna ojczyzna. "Popiól i diament". Polonez grany przez pijana orkiestre jest falszowany. Powazny taniec polski tan-czony jest przez pary skladajace sie z przedstawicieli starej i nowej inteligencji. Ta nowa to komunisci, a stara to ziemianstwo, arystokracja. "Tango". Ten taniec tanczy sie 2 na 2, czyli w miejscu. Symbolizuje on marazm spoleczny.

Okupacyjna rzeczywistosc w swietle opowiadania Tadeusza Borowskiego "Pozegnanie z Maria"

Tadeusz Borowski nalezy do pokolenia szczególnie tragicznie doswiadczonego przez historie. Ludzie urodzeni na poczatku lat dwudziestych naszego wieku (Borowski urodzil sie w 1922) byli pierwszymi po wielu latach Polakami, którzy urodzili sie i wychowali w niepodleglym kraju. Wybuch drugiej wojny swiatowej spowodowal, ze z mlodzienczych idealów pokolenia siedemnasto- i osiemnastolatków niewiele zostalo. Od tytulu powiesci Romana Bratnego ("Kolumbowie, rocznik 20.") zostali oni okresleni mianem Kolumbów. "Pozegnanie z Maria" to tytul cyklu opowiadan Tadeusza Borowskiego. Borowski, który spedzil kilka lat wojny w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, wywolal swoja twórczoscia ogromny skandal. W opowiadaniach opisujacych rzeczywistosc obozowa zaprzeczyl tradycyjnemu, martyrologicznemu sposobowi ukazywania zycia w obozie. Zostal oskarzony o falszowanie i tendencyjne przedstawianie wiezniów hitlerowskich obozów, zas stworzone-go bohatera opowiadan - Tadeusza - zaczeto utozsamiac z autorem. W opowiadaniu tytulowym pisarz ukazuje jeszcze nie obozy koncentracyjne, ale okupowana Warszawe. "Pozegnanie z Maria" to wizerunek mia-sta, w którym zyja ludzie pozbawieni zywnosci, opalu, prawa do normalnej egzystencji. A jednak robia wszystko, aby zachowac przynajmniej pozory zwyklej codziennosci. Bohater opowiadania, Tadeusz, jest zmuszony handlowac, kombinowac, a nawet oszukiwac. Robi to, by przezyc - w ten sam sposób postepuja tysiace mieszkanców Warszawy. Próba ucieczki od tej ponizajacej rzeczywistosci jest milosc - Tadeusz znalazl to uczucie w swojej narzeczonej, Marii. Milosc ma spowodowac, ze czlowiek otrzymuje chocby na-miastke normalnosci, milosc sprawia, ze mozna spojrzec na swiat inaczej, z godnoscia. Tadeusz jest równiez poeta. Poezja stanowi druga z mozliwosci oderwania sie od rzeczywistosci okupacyjnej. A jest to rzeczywistosc przygnebiajaca. Spekulacje i oszustwa sa na porzadku dziennym. Oszukuja w zasadzie wszyscy. Jest to powszechnie akceptowane, bowiem tylko dzieki drobnym kradziezom mozna przezyc. Kradnie sklepikarz, krad-nie magazynier, kradna robotnicy. Powszechne sa lapówki, dzieki nim mozna wykupywac osadzonych w getcie lub skazanych na wywiezienie do Niemiec na roboty. Lapówki biora Niemcy, biora tez "granatowi" policjanci. Gdy w lapance zostaje zabrana Maria, Tadeusz zostaje sam. Wiadomo jednak, ze nawet wiado-mosc o smierci ukochanej nie wplynie na jego postepowanie. Zycie w okupowanej Warszawie musi bowiem toczyc sie swoim rytmem, nieobecni nie maja po prostu racji bytu, musza zostac zapomniani, aby zywi mogli dalej istniec. Wypowiedz glównego bohatera o przerobieniu Marii na mydlo moze brzmiec cynicznie, niemniej jednak jest to wyraz czasów, w jakich przyszlo mu zyc, czasów dewaluacji wszelkich wartosci.


zrodlo: [republika.pl/pawloos102/]



Czytelnik Uczniowskiego Forum Dyskusyjnego

kapitan a z toba co sie dzieje!

______________________________________________________________
Pozdrawiam
______________________________________________________________
ARNII na moda UFD [ufd.katalogi.pl/topic.asp?topic_id=503]
______________________________________________________________