----->>> SREDNIOWIECZE <<<-----

Geneza nazwy:
Nazwę stworzyli ludzie zyjacy w renesansie. Nazwa ma nacechowanie ujemne i dowodzi ze ludzie renesansu negatywnie oceniali epoke oddzielajaca ich od antyku.

Granice czasowe: V-XV- Europa, X-XV- Polska
476r- upadek Cestarstwa Zachodnio- Rzymskiego
966- chrzest Polski
1450- wynalezienie druku
1453- zdobcie Konstantynopola przez Turkow
1492- odkrycie Ameryki przez Kolumba

Prady filozoficzne:
Teocentryzm: charakteryzuje się tym, że Bog jest w centrum zainteresowania. Odrzuca się przyjemnosci zycia doczesnego i dąży do osiagniecia zycia wiecznego.
Franciszkanizm: wspoltworca był sw. Franciszek z Asyżu. Filozofia zyciowa polegajaca na zyciu w zgodzie, harmonii z otaczajaca nas przyroda (zwierzeta, rosliny). Kierowanie się zasadami iż drugi czlowiek jest moim bratem. Chwalenie otaczajacego swiata i Boga, który ten swiat stworzyl.
Augustynizm- tworca jest sw. Augustyn. Dzieli wszelkie istoty na byty wyzsze- aniolowie i byty nizsze- zwierzeta oraz ludzie, którzy znajduja się poza tymi bytami. Czlowiek swa dusze wzial od aniola, a cialem przypomina zwierze, dlatego jest nieustannie rozdarty miedzy swa duchowoscia, a cielesnoscia. Dusza dazy do dobra, cialo- siedlisko zla.
Tomizm- tworca- sw. Tomasz. Podzielal zdanie sw. Augustyna odnosnie drabiny bytow. Uwazal ze każdy czlowiek jest przypisany pzez Boga do konkretnej warstwy spolecznej. Tym samym popieral panujacy w sredniowieczu feudalizm. Dzielil teologie na naturalna i objawiona. Naturalna- sumienie, objawiona- Biblia.
Scholastyka- nauka zajmujaca się rozumowym udowadnianiem, że Bog istnieje.

Cechy literatury sredniowiecza- kartka

Najstarsze zabytki:
Bulla gnieznienska- Najstarszym zabytkiem języka polskiego była "Bulla Gnieźnieńska" z 1136r. Był to dokument, w którym papież Innocenty II powierza wyposażenie arcybiskupa gnieźnieńskiego. Zawiera 410 polskich słów: nazw miejscowych i osobowych.
Ksiega henrykowska- . Pierwsze polskie zdanie zawiera Księga henrykowska z 1270r. Był to dokument zawierający dzieje klasztoru cystersów w Henrykowie. Wspomniane zdanie to: "Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj", które wypowiedział chłop do swojej matki mielącej na żarnach.
Kazania siwtokrzyskie- XVIII wiek- dokument przedstawiający odmiany małopolskiej polszczyzny oraz początek oficjalnego jeżyka pisanego.

Zabytki swieckie:

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią: najdłuższy polski wiersz średniowieczny. Tekst urywa się na498 wersie w trakcie kolejnej wypowiedzi śmierci, która odpowiadając na liczne pytania Polikarpa, roztacza przed nim obraz swej potęgi i bezwyjątkowego panowania nad wszelkim ziemskim życiem.

Alegoria śmierci- alegoria jest to obrazowe przedstawienie pojęcia oderwanego.

Rozmowa przyjmuje formę dialogu Polikarpa (mędrzec) i śmierci. Do spotkania dochodzi w kościele. Śmierć dzieli się swymi spostrzeżeniami:
- śmierć dopadnie każdego
- memento mori
- motyw tańca śmierci- śmierć prowadzi za ręce w korowodzie tanecznym ludzi wszystkich stanów począwszy od papieża, królów, a skończywszy na ubogich chłopach. Obraz potwierdza prawdę uniwersalna, ze wobec śmierci wszyscy ludzie są równi

O zachowaniu się przy stole:
Utwór rozpoczyna się apostrofa do Boga i kończy zwrotem do niego. Budowa klamrowa. Świadczy to o tym, że autor był osoba pobożna.

Jak się zachowują ludzie:
- jak zwierzęta
- bija się o jedzenie
- jędza z brudnymi rękami
- wyjadają najlepsze rzeczy

jak należy:
- odrzucamy od siebie wszystkie myśli
- spokojnie siedzimy
- mamy nasycić głód
- paniom zaleca się kroić małe kawałki, często sięgać po pokarm, ale w małych ilościach
- jeść z umiarem bez łapczywości

Ma charakter świecki, pouczający.

Gall Anonim: Kronika Polska: XVII wiek, opisuje wydarzenia od czasów króla Popiela do Bolesława Krzywoustego. Anonim żył w dworze Krzywoustego. Szczególne miejsce w jego kronice- Chrobry, Krzywousty.
Gall Anonim wychwala życie i działalność Bolesława Chrobrego. Uważa, że był to król sprawiedliwy, gospodarny, dbający o swoich poddanych. Po jego śmierci kraj okrył się żałobą i wiek zloty zamienił się w ołowiany. Bolesław Chrobry- wzór do naśladowania.

III Księga dziejów Bolesława III ukazuje nam naród polski broniący się przed natarciem niemieckim. Ludność starała się przygotować do obrony grodu bardzo solidnie. Uzbrojenie mieli takie, jakie mogli sobie zrobić lub wymyślić. Zaczęli umacniać warownie, wznosić gorącą wodę na bramy i wieże, przygotowywali sobie narzędzia do walki, zbierali kamienie, robiono koła nabijane żelazem, rożnego rodzaju kolczugi, by nie wpuścić wroga do miasta. Gall opisując Bolesława stosuje określenie: "Bolesław który nie śpi"

Inne kroniki:
- Wincenty Kadłubek- "Kronika" (XVIII wiek), biskup krakowski, nie do końca wiarygodny kronikarz, opowieści mijają się z prawda. Najpopularniejsza książka w średniowieczu.
- Jan Długosz-"Historia Polski" (XV wiek)- żył na dworze Kazimierza Jagiellończyka, absolwent Akademii Krakowskiej. Szczególne miejsce w kronice- opis bitwy pod Grunwaldem.

2 wersja :
Wzorzec dobrego władcy prezentował Gall Anonim w "Kronice polskiej".
Opisuje Bolesława Chrobrego-pierwszego króla Polski-jako wspaniałego władcę, który doprowadził państwo do świetności.
Bolesław zasłynął w świecie głównie swoimi podbojami. W nich ujawniała się jego męskość, oraz wspaniały charakter dowódcy. Jego potęga militarna była ogromna, a w połączeniu z rozwagą i jasnym umysłem, mogła podbić świat. Mimo iż był jeszcze księciem, to wszyscy panujący obawiali się jego.
Chrobry mimo swych podbojów, był bardzo oddany kościołowi. Gdy przybył do niego święty Wojciech, przyjął go bardzo gościnnie i wypełniał każde jego pouczenie i zarządzenie. Autor pisze również o jego wielkiej szlachetności i dobroci, gdy po śmierci Wojciecha, wykupił jego zwłoki za złoto, które ważyło tyle ile ciało nieboszczyka, a następnie z wielką czcią umieścił je w siedzibie metropolitarnej w Gnieźnie. Bolesław był bardzo cnotliwy i posłuszny duchowieństwu. Biskupów i swoich kapelanów zawsze nazywał "panami", a w ich obecności nie pozwalał sobie usiąść, jeżeli oni stali. Potęga i hojność króla ujawniły się również podczas wizyty Ottona III. Chrobry przyjął swojego gościa bardzo wytwornie, okazując mu wielką cześć. Cesarz był bardzo zdziwiony takim powitaniem, ale widząc bogactwo dworu i przepych we wszystkim, a jednocześnie wielką uprzejmość i gościnę, uznał Bolesława za równego sobie. Chrobry czując za sobą poparcie tak wielkiego władcy, jakim w tym okresie był Otton III, z jeszcze większą siłą ruszył na wyprawy wojenne przeciw niewiernym ludom, które nawracał, a ich ziemie włączał do państwa Polskiego. Bardzo ważną cechą Bolesława, którą opisuje Gall w swojej kronice, jest uczciwość i bezstronność. Władca sprawiedliwie i bezstronnie rozstrzygał spory między ludźmi. Dla niego nie było ważne, czy pozew składa wieśniak, czy szlachcic, wszystkich traktował na równi i nikogo nie wyróżniał ze względu na jego pozycje, czy stanowisko społeczne. W czasie rozstrzygania sporów, zawsze był uprzejmy i gościnny, lecz nie lubił, a wręcz nienawidził, gdy ktoś go okłamywał, lub sprzeciwiał się jego woli.
Sława, cnota, męskość, potęga, gościnność, szlachetność, dobroć, hojność, pokora, sprawiedliwość, wyrozumiałość, tolerancyjność i bezstronność, czyniły Bolesława Chrobrego jednym z najwspanialszych władców państwa Polskiego, który dbał o państwo, religię i obywateli, rozszerzając granicę państwa, a jednocześnie zdobywając nowych sprzymierzeńców w silnych i potężnych władcach takich jak na przykład Otton III. Chrobry jest przykładem oddanego dla dobra kraju króla, który wyniósł swe państwo na szczyt sławy i potęgi. Poeci i kronikarze średniowieczni opiewali władców doskonałych . Taki człowiek był obrońcą wiary chrześcijańskiej , władcą mądrym , dobrym , odważnym i sprawiedliwym . Przykładem następnego władcy w utworze Galla Anonima jest Bolesław Krzywousty. Autor tworząc "gesta", czyli opis czynów Krzywoustego ukazuje wizerunek władcy idealnego. Bolesław to król rycerski, sprawiedliwy, władca chrześcijański wojujący z poganami ,strzegący suwerenności państwa, obdarzony od dzieciństwa najpiękniejszymi cnotami. Dzięki swoim mężnym walkom zyskuje przydomek " Bolesława , który nie śpi ani w dzień ani w nocy "
KRONIKA-




Pieśń o Rolandzie:



Zabytki religijne:
Bogurodzica

"Bogurodzica" jest polską pieśnią narodowo-religijną, pierwszą tego rodzaju w języku polskim; jest anonimowa; przez długi czas miała charakter hymnu narodowego, i takiż zachowała aż do XVI wieku; nieznany autor wykazał się swoim talentem i umiejętnością poetycką w najstarszej części utworu, tzn. w pierwszych 2 zwrotkach, która uznawana jest za arcydzieło średniowiecznej poezji polskiej; poza charakterem hymnu, jest to także modlitwa, co wynika ze znaczenia powtarzających się słów Kyrielejson, co jest odpowiednikiem polskiego "Panie, zmiłuj się" oraz zwroty do Matki Boskiej; zwrotki kolejne posiadają różną tematykę; pierwsza jest apostrofą do Matki Boskiej i polega na skierowaniu się do niej przez wiele różnych określeń; w drugiej pojawiają się prośby do osoby z pierwszej, o zwrócenie uwagi, natchnienie myśli, wysłuchanie modlitwy (co jest dość typowe we wstępie do każdego utworu, z tym, że odwołania zwykle były do Boga); potem pojawiają się bardziej konkretne prośby: o pobożne życia, otrzymanie łask, życie wieczne; ze względu na czas powstania, tzn. w czasie rodzenia się pisanego języka polskiego, jest to bardzo ważny dokument historii języka, głownie jeżeli chodzi o strukturę zdania oraz archaizmy: sławiena, Gospodzin, zwolena, spuści, przebyt; ciekawe i znamienne jest, że następne części utworu są młodsze i mogą stanowić podstawę do wnioskowania o ewolucji słownictwa i struktur zdaniowych (choć te, ze względy na poetycki charakter mogą być zakłócone).

Legenda o Św. Aleksym
Utwór o charakterze parenetycznym- promującym wzorce osobowe.
Aleksy:
Za
- rozdał bogactwa biednym (altruista)
- wytrwale dąży do celu, konsekwentny
- próżny, kochający Boga
- skromny, unika rozgłosu
- odważny

przeciw:
- samolubny- porzucił rodziców i żonę
- poddawał się konwenansom- uległ namowom ojca i się ożenił
- nie dbał o wygląd zew.
- Zranił rodziców nie dając znaku życia
- Zrujnował życie żony- wymagał od niej poświęceń
- Cechował go fanatyzm religijny

Lament Świętokrzyski:
"Bogurodzica" jest polską pieśnią narodowo-religijną, pierwszą tego rodzaju w języku polskim; jest anonimowa; przez długi czas miała charakter hymnu narodowego, i takiż zachowała aż do XVI wieku; nieznany autor wykazał się swoim talentem i umiejętnością poetycką w najstarszej części utworu, tzn. w pierwszych 2 zwrotkach, która uznawana jest za arcydzieło średniowiecznej poezji polskiej; poza charakterem hymnu, jest to także modlitwa, co wynika ze znaczenia powtarzających się słów Kyrielejson, co jest odpowiednikiem polskiego "Panie, zmiłuj się" oraz zwroty do Matki Boskiej; zwrotki kolejne posiadają różną tematykę; pierwsza jest apostrofą do Matki Boskiej i polega na skierowaniu się do niej przez wiele różnych określeń; w drugiej pojawiają się prośby do osoby z pierwszej, o zwrócenie uwagi, natchnienie myśli, wysłuchanie modlitwy (co jest dość typowe we wstępie do każdego utworu, z tym, że odwołania zwykle były do Boga); potem pojawiają się bardziej konkretne prośby: o pobożne życia, otrzymanie łask, życie wieczne; ze względu na czas powstania, tzn. w czasie rodzenia się pisanego języka polskiego, jest to bardzo ważny dokument historii języka, głownie jeżeli chodzi o strukturę zdania oraz archaizmy: sławiena, Gospodzin, zwolena, spuści, przebyt; ciekawe i znamienne jest, że następne części utworu są młodsze i mogą stanowić podstawę do wnioskowania o ewolucji słownictwa i struktur zdaniowych (choć te, ze względy na poetycki charakter mogą być zakłócone).

Pieśń o Rolandzie: kartka z zeszytu i powtórka z lektur- scena śmierci i rycerz doskonały
Rycerz doskonały- Roland to wzorzec osobowy - średniowieczny, nieskazitelny rycerz, którego dewizą życiową są słowa: "Bóg, Ojczyzna, Honor". Walczy i tym samym wiernie służy ojczyźnie, królowi i Bogu. Dla chwały Boga i kościoła walczy z poganami. W boju jest odważny.
Bohaterskimi czynami rozsławia imię swoje, króla i Francji, wysoko ceni honor i prezentuje wiele zalet rycerskich. Zobowiązują go one do opieki nad słabszymi, do szlachetnego postępowania i szacunku do każdego człowieka. Jest bezgranicznie oddany damie swojego serca. Roland poprzez swą rycerską śmierć wyraża wierność Bogu do końca. Opis jego śmierci jeszcze bardziej idealizuje wizerunek bohatera , który wraz z upływem lat stał się prawdziwym wzorem chrześcijańskiego rycerza. Uważam, ze jest to postać bardzo pozytywna, a jego cechy i postawy godne naśladowania, a zwłaszcza postawa patrioty.

Chansons de geste- pieśń o czynach. Pieśń o Rolandzie została eposem rycerskim z uwagi na kulturę z jakiej się wywodzi. Osadzona w przestrzeni świata rycerskiego opowiada o czynach bohaterskich, sławi męstwo rycerzy, ich wierność, oddanie królowi, ojczyźnie, religii. Pokazują jedna z najszlachetniejszych dróg uzyskania świętości- śmierć na polu bitwy w obronie wiary chrześcijańskiej. Pieśń o Rolandzie jest przede wszystkim opowieścią o honorze i obsesyjnym lekiem przed jego utrata. Honor jest dla średniowiecznego rycerza podstawowym kryterium wartości. Tezę te potwierdzają losy głównego bohatera. Roland zostaje dowódcą tylnej straży w trakcie wyprawy wojsk francuskich do Hiszpanii. Tam właśnie zostają napadnięci przez pogański lud Saracenów. Rozpoczyna się bitwa. Przegrana Francuzów jest jednak z gry przesadzona. Roland jednak nie wzywa pomocy, nie chcąc narazić na szwank swojego honoru. Dopiero gdy widzi trupy swych towarzyszy decyduje się zadąć w róg. Wojska przybywają za późno. Roland ginie a jego dusza idzie do nieba. Tak kończy się historia dumnego rycerza, który pogardzał życiem bez sławy, cały sens widząc w zachowaniu honorowym i wierności cnotom.

_______________________________
 
[http://www.ufd.pl/search.asp]

----->>> RENESANS <<<-----

Granice czasowe:
XVI wiek- Polska
Rządzili wtedy:
- Zygmunt Stary
- Zygmunt August Ostatni Jagiellonowie

Po śmierci Zygmunta Augusta- wolna elekcja

Geneza nazwy: la Menessance- ponowne narodziny nazwa powstała w XIX wieku, odrodzenie się zainteresowania literatura, filozofia, człowiekiem, gatunkami literackimi, stylem życia ludzi epoki antyku, jego życiem na ziemi.

Prądy epoki:
HUMANIZM: zainteresowanie człowiekiem, jego potrzebami, szczęśliwym życiem na ziemi, stwierdzenie; "człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce"(Terencjusz- Samodreczyciel). Główną dewiza humanistów był antropocentryzm(człowiek w centrum zainteresowania), cenią następujące nurty antyku:
- stoicyzm- zachowanie równowagi ducha bez względu na sytuacje
- epikureizm- sensem ludzkiego życia jest unikanie cierpienia i dążenie do szczęścia cielesnego, ale przede wszystkim duchowego. Hasłem była maksyma Horacego: carpe diem
- irenizm- niechęć do wszelkich waśni społecznych i wyznaniowych

REFORMACJA: nurt społeczny zmierzający do zreformowania oblicza kościoła katolickiego. Wynik reformacji  nowe wyznania:
- luteranizm: twórca- Marcin Luter- sprzeciw przeciwko sprzazy odpustów przez kościół katolicki oraz przekonanie ze dobre uczynki są gwarancja nieba. Domagał się tłumaczeń Biblii na języki ojczyste, by każdy człowiek mógł ją czytać.
- Kalwinizm: twórca- Jan Kalwin(Francja)- głosi zasadę predestynacji- człowiek już w momencie narodzin skazany jest na potępienie, bądź zbawienie. Wszystko zależy od Boga. Domaganie się tłumaczenia Biblii na polski.
- Bracia Polscy- Arianie- wyznawcy irenizmu, przeciwnicy kary śmierci, służby wojskowej, zasada równości wszystkich obywateli, zniesienie podziału na klasy społeczne.

UTWORY:

Mikołaj Rej: żył w XVI wieku, samouk, popierał reformacje, kalwinista, uwielbiał życie na wsi. Jako pierwszy pisał w j. polskim- nie znal łaciny.
Krotka rozprawa:
Szlachta: krytykuje funkcjonowanie sejmu, brak porozumienia podczas obrad sejmowych, posłowie są głupi i niewykształceni, brak patriotyzmu, liczy się tylko ich kieszeń, dwulicowość, hipokryzja;
Duchowieństwo: nie odprawianie porannej mszy, nadużywanie alkoholu, krytykują zachowania ludzi, ale nie pokazują drogi poprawnego postępowania, chciwość, pobieranie licznych opłat, brak powołania- chęć zysków, wykorzystywanie zabobonów i niewiedzy chłopów w celu wyciągnięcia od nich pieniędzy, wykorzystują postacie święte by zastraszyć chłopów i wyciągnąć od nich datki w naturze przy okazji konkretnego święta, nie potrafią utrzymać dyscypliny w czasie mszy, pozwalają bezcześcić miejsca święte;
Chłopi- wykorzystywani przez szlachtę i duchowieństwo, nie maja żadnych praw, a tylko obowiązki, niewykształceni, naiwni, zastraszeni, o świecie wiedza tylko tyle, ile usłyszą na kazaniu.

Rej atakuje szlachtę i duchowieństwo, niepokoi i troszczy o chłopów. Świadczy o tym już sam fakt, że chłopu dal się wypowiedzieć i uczynił go równoprawnym rozmówcą w stosunku do księdza i szlachcica. Rej hołduje zasadzie demokratycznej.
Krótka rozprawa jest przykładem dialogu i przypomina swa budowa rozmowę mistrza polikarpa ze śmiercią. Rej jeśli chodzi o formę wypowiedzi odwołuje się do średniowiecza, natomiast w przypadku treści porusza problemy charakterystyczne dla epoki renesansu (problemy człowieka, relacje międzyludzkie).

Żywot człowieka poczciwego
Rej próbuje nam uświadomić:
- o szlachectwie nie mogą decydować jedynie herby, sygnety, bogate drzewo genealogiczne, lecz również cnoty, którymi dany szlachcic powinien się wyróżnić, uczciwość, sprawiedliwość, mądrość
- walczy z charakterystyczna dla ówczesnej szlachty pycha, poprzez przedstawienie karykatury człowieka zapatrzonego w siebie
- człowiek taki wielka wagę przywiązuje do swojego wyglądu, otacza się pochlebcami, porusza się majestatycznie, uważnie cedzi każde słowo. Takie zachowanie wzbudza jedynie litość i należy się go wystrzegać
- wieś traktuje Rej jak swoja arkadie. Stwierdza, że życie na wsi uzależnione jest od pór roku. Jedna z najpiękniejszych jest wiosna, kiedy to należy posprzątać ogród, nasadzić kwiatów. Czynności te wykonują jego poddani, których Rej traktuje z szacunkiem. Miłość do wsi ujawnia się w stosowanych przez autora zdrobnień: moreleczki, gruszeczki, sałatek, rzeżuszek
- największe wartości w życiu to wiara w Boga, zasada umiaru oraz doskonalenie się, dokształcanie

Utwór ma charakter parenetyczny- promuje określone wzorce zachowań. Ideałem człowieka dla Reja jest szlachcic- ziemianin.

Jan Kochanowski:
Fraszka- gatunek literacki zaliczany do liryki, krótki, zwięzły, wierszowany, wywodzący się od epigramatu( sentencje nagrobne). Wyróżniamy fraszki o charakterze politycznym, autobiograficznym, refleksyjno- filozoficznym, autotematycznym, portretowym.

"O żywocie ludzkim"

Charakter refleksyjno- filozoficzny. Kochanowski porównuje życie do fraszki czyli błahostki. Nawiązuje w tej fraszce do Starego Testamentu, do księgi Koheleta i maksymy: Vanitas, Vanitatum, Et omnia Vanitas. Wykorzystuje we fraszce metaforę: człowiek jest kukiełką, świat teatrem, a Bóg osobą, która kieruje ową kukiełką. Od Boga zależy jak długo będziemy występować na scenie życia, a kiedy włożą nas do mieszek(trumny).

Inne- kartka z zeszytu



Jaka filozofia życia wylania się z fraszek, nawiązania do antyku, głównie do mitologii.
Pisząc o życiu poeta odwoływał się do znanego i popularnego w czasach odrodzenia motywu świata jako teatru. Tak jest również we fraszce "O żywocie ludzkim". Refleksje na temat przemijania łączy pisarz ze spostrzeżeniem, iż świat podlega wyższym, niezbadanym siłom, które występują w roli widzów wielkiego spektaklu rozgrywającego się na ziemi:
"Wszystko to minie jako polna trawa;
Naśmiawszy się nam i naszym porządkom,
Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom".
Człowiek - sam będąc słabym i bezbronnym - ma ciągle poczucie niepewności, lęku. Jest jedynie okruchem w wielkim wszechświecie, stworzonym przez Boga. To, co wydaje mu się ważne, niezbędne jest w rzeczywistości marnością, jak pisał biblijny Kohelet, "pogonią za wiatrem. Topos człowieka - marionetki, kukiełki pojawił się w innej fraszce, także zatytułowanej "O żywocie ludzkim". Poeta zwraca się w niej do nieśmiertelnego Stwórcy jako do "Wiecznej Myśli":
"...Wierzę, że tam na niebie masz mięsopust prawy,
Patrząc na rozmaite świata tego sprawy".

Bóg jest w tej fraszce traktowany jako istota, która przygląda się zabawnym poczynaniom ludzkim. Obserwuje ludzkie dążenia, cierpienia, oczekiwania, pragnienia wiedząc, że nie mają one żadnego znaczenia wobec spraw ostatecznych. Wie o tym również sam poeta, skoro zauważa:
"Fraszki to wszystko, cokolwiek myślemy,
Fraszki to wszystko, cokolwiek czyniemy;".
Jest to jednak jeszcze wiedza optymistyczna. Pisarz zauważa także dobre strony ludzkiej słabości. Skoro człowiek - kukiełka, marionetka - nie może wpływać na losy świata, to nie jest obarczony odpowiedzialnością za nie. Obraca się w kręgu swoich drobnych spraw, interesów, kłopotów, radości.
Jego stosunek do świata wyraźnie widać we fraszce "Do gór i lasów". To skondensowany życiorys poety, w którym było miejsce na dalekie podróże, ciekawe studia, życie dworzanina, wreszcie małżeńskie życie ziemianina.

Poeta porównuje siebie do antycznego Proteusa, będącego symbolem zmienności, nieuchwytności. Z melancholijną zadumą spogląda na swoją przeszłość i perspektywy przyszłości:
"...Co dalej będzie? Srebrne w głowie nici,
A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci".
W ustach doświadczonego już w życiu człowieka prawda ta staje się tym bardziej wiarygodna. Warto korzystać z chwili, bo ta nigdy się nie powtarza, dlatego trzeba "w czas" wziąć to, co ofiaruje nam los - mówi poeta-humanista, człowiek wszechstronnie wykształcony, czerpiący obficie z filozofii mistrzów antycznych. Echa widocznej w omawianej fraszce myśli epikurejskiej przeplatają się z pierwiastkami myśli stoickiej.

Fraszka - (wł. Frascio) - gałązka, figlik, facecja - krótki, żartobliwy utwór, wywodzący się od starożytnego epigramatu. J. Kochanowski podejmuje szeroki krąg tematyczny: życie dworskie ("Do gór i lasów"), kobiety i miłość ("Do dziewki", "Raki", "Do Hanny"), przyroda ("Na lipę"), przywary ludzkie ("O kapelanie", "Na nabożną"), wydarzenia w kraju ("Na sokalskie mogiły", "Na most warszewski"), twórczość ("Do fraszek", "Na dom w Czarnolesie"), refleksje ("Do snu"). Ich renesansowość polega na podporządkowaniu idei humanizmu. Zgodnie z duchem reformacji wyrażają refleksje na temat narodu; patriotyzmu. Autor wykorzystuje filozofię stoicką i epikurejską. Nawiązuje do wątków i postaci mitologicznych (Labirynt, Fortuna, Ariadna, Proteus). Fraszki cechuje bogactwo formy (różnice w rozmiarze wiersza od 5- do 13-zgłoskowca, stosowanie przerzutni, układu stroficznego lub wiersza stychicznego, ciągłego). Kochanowski posługuje się kalamburem - wieloznacznością wyrazów. Istnieje różnorodność nastrojów (żart, satyra, refleksja).

Pieśń- gatunek o rodowodzie antycznym. Za jej twórcę uznaje się Horacego. Zwał on swoje utwory- carmina(lac.pieśń), stąd nazwa gatunku. Początkowo w poezji pieśni były związane z muzyką, z czasem stały się samodzielną formą literacką. Są to utwory liryczne o charakterze refleksyjnym.

Pieśń V- kartka- powtórka z lektur str21
Reszta pieśni- kartka z zeszytu

Biografia Kochanowskiego:
Jan Kochanowski urodził się w 1530 roku w Sycynie,zmarł w 1584 na zawał w Lublinie.Żył w epoce Renesansu.Był wielkiej sławy poetą,dramaturgiem i tłumaczem.Pochodził za średnio zamożnej rodziny szlacheckiej.Kształcił się na Akademii Krakowskiej,w Padwie oraz Królewcu.Posiadał rozległą wiedze z zakresu literatury antycznej,zwłaszcza greckiej oraz historii.Pełnił funkcję sekretarza na dworze Zygmunta Augusta.Interesował się wówczas polityką.Towarzyszył królowi podczas podpisania aktu Unii Lubelskiej(1569).Przyjął niższe święcenia kapłańskie oraz zdobył miano proboszcza.Zrezygnowal jednak z tych dóbr i wyszedł za Dorotę Podlodowską,z którą osiedlił się w Czarnolesie.Rodzinne szczęście zakłóciła śmierć córek:Urszulki oraz Hanny.W Uli dostrzegał ogromny talent poetycki.Po jej śmierci napisał cykl XII Trenów,w których wyraża swój ból po stracie ukochanego dziecka.Pisał pieśni na wzór liryki greckiej,nawiązywał do Horacego.Stworzył ponad 300 fraszek,gdzie opisuje tematy z zycia codziennego zwykłych ludzi.Pisał psalmy-przekład Starego Testamentu.Stworzył pierwszy polski dramat"Odprawa posłów greckich".Prapremiera dramatu odbyła się w 1577roku na slubie podkanclerze koronnego Jana Zamoyskiego z córką Radziwiłła-Krystyną.Twórczość Jana z Czarnolasu wzbogacila literature polska o nawe gatunki literackie orza przyczyniła się do powstania nowoczesnego jezyka polskiego.

Tren- gatunek liryki żałobnej ukształtowany w starożytnej Grecji. Jest to pieśń lamentacyjna, wyrażająca żal z powodu czyjejś śmierci, napisana na cześć zmarłego, rozpamiętująca jego chwalebne czyny, zalety, zasługi. Układ wew. trenu był następujący: pochwała cnot i zalet zmarłego; rozpamiętywanie wielkości poniesionej straty; demonstracja żalu; pocieszenie; napomnienie-pouczenie.

Tren IX wyraża zwątpienie poety w dotychczas wyznawane wartości. Wątpi on w mądrość, do której zwraca się bezpośrednio w pierwszym wersie utworu. Do tej pory uważał on, iż kto zdobędzie mądrość życiową, ten będzie potrafił przyjmować los ze stoickim spokojem, nie będzie podlegał strachowi i kłopotał się niepotrzebnie, nie będzie się bał śmierci i za bogactwo będzie uważał możliwość zaspokojenia potrzeb oraz będzie biedakowi zazdrościł spokoju. Po śmierci ukochanej córeczki Kochanowski wątpi w sens swojego dążenia do mądrości przez całe życie, gdyż mimo iż poznał zasady filozofii stoickiej, nie potrafił zastosować jej w życiu w obliczu śmierci bliskiej osoby.



Tren X wyraża tęsknotę Kochanowskiego za Urszulką oraz przemyślenia poety na temat życia po śmierci. Podmiot liryczny zastanawia się, gdzie znajduje się jego córka po śmierci. Używając apostrofy "Orszulo moja wdzięczna" zwraca się do niej z pytaniem o to, gdzie się podziała - czy znajduje się nad wszystkimi niebami (odniesienie do filozofii Platona, który wyróżniał siedem sfer niebieskich, czy między aniołkami, w raju, na szczęśliwych wyspach (odniesienie do mitologii - były to mityczne wyspy, na których panował ojciec Zeusa, Kronos, i które były krainą wiecznej szczęśliwości), czy też może jest więziona przez Styks przez Charona i pojona wodą z rzeki zapomnienia, Lete (odniesienie do mitologii - Styks, to mityczna rzeka, po której Charon woził zmarłych do Hadesu), jest ptaszkiem bądź trafiła do czyśćca lub tam, gdzie była, nim się urodziła. W ostatnich wersach autor zwraca się z prośbą do córeczki, by go pocieszyła i odwiedziła go we śnie bądź też jako zjawa.

Tren XIX wyraża ukojenie bólu i pogodzenie się z losem. Kochanowski pisze, iż czas leczy rany i dawne wydarzenia odchodzą w zapomnienie, a zastępują nie nowe, weselsze bądź nie. Podmiot liryczny twierdzi, iż człowiek rozsądny nie ogląda się za siebie lecz patrzy w przeszłość i wszystko znosi. Utwór zawiera również nawiązanie do głównego hasła humanizmu: jestem człowiekiem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce.


V - wątek liryczny; homeryckie porównanie: śmierć Urszulki przyrównana do uschnięcia drzewka oliwnego, przypadkiem podciętego przez ogrodnika. Podkreślenie delikatności, wątłości dziecka. Apostrofa końcowa do "złej Persefony".
VI - żal nad utratą "dziedziczki lutni", małą poetką ( apostrofa "Ucieszna moja śpiewaczko! Safo słowieńska!"); zdrobnienia i epitety ("ucieszne gardziołko", "wdzięczna szczebiotka") skontrastowane ze srogością śmierci. Przypomnienie ostatnich chwil życia i ostatnich, poetyckich, słów przed zgonem.
IX - tren refleksyjny poddaje w wątpliwość wartość Mądrości, która winna uzbroić człowieka na wszystkie przeciwności losu. Stanowi polemikę z tezami filozofii stoickiej.
X - uczucie żalu dochodzi do szczytu i zmienia się w rozpacz. Poecie brak siły do rozpamiętywania przymiotów dziecka, pozostaje rozpaczliwa świadomość, że Urszulki nie ma i nie wiadomo, nawet, co się z nią dzieje. Cały wiersz składa się z szeregu zdań pytających, właściwie retorycznych. Pytania te oddają rozterkę duchową poety, załamanie jego dotychczasowych przekonań i wierzeń. Poszukuje córki w niebie chrześcijańskim i pogańskim, mitologicznym, a nawet w baśniowych krainach. Rozpacz doprowadza go nawet do zwątpienia w nieśmiertelność ludzkiej duszy.
XIX - tren ostatni w którym poeta otrzymuje pocieszenie (konsolacja) z ust zmarłej matki, objawiającej mu się we śnie z Urszulką na ręku. Wyjaśnia ona synowi, iż dziecko dzięki swej śmierci uniknęło namiętności i cierpień życia, zyskało wieczny duchowy spokój.
Odprawa posłów greckich: kartka z zeszytu, Parys, Antenor- kartka powtórka z lektur str.25
Andrzej Frycz Modrzewski:
"O poprawie Rzeczypospolitej"- kartka z zeszytu (cześć)
Wywody rozpoczęte są przykładem: Pewien szlachcic zostaje tak pobity, że umiera. Sprawcami są szlachcic i plebejusz. Ten pierwszy nie zostaje ukarany, drugi natomiast zostaje skazany na śmierć. Modrzewski zadaje sobie pytanie, jak to jest, że w tej samej Rzeczypospolitej, za te sama winę, jedni płacą głową, a innym uchodzi to na sucho. Państwo polskie nie spełnia wiec podstawowego zadania: aby wszyscy mogli żyć spokojnie i szczęśliwie. Modrzewski chce równouprawnienia wobec prawa.
Księga I- O obyczajach: Modrzewski zajmuje się obowiązkami, cnotami, jakimi powinien odznaczać się uczciwy obywatel, wykłada powinności senatora, posła, sędziego, starosty, hetmana.
Księga II- O prawach: najistotniejsza cześć dzieła, znajduje się w niej myśl: "bez praw nie może być prawdziwej wolności"
Księga III- O wojnie: Frycz jest wyznawca irenizmu, podobnie jak jego patron Erazm z Rotterdamu, czyli wielkim przeciwnikiem waśni i wojen, zwolennikiem zgody i pokoju. Ukazuje i eksponuje zło wojenne: zbrodnie, ohydy, hańby, nieszczęścia nieskończone, które wojna za sobą wlecze.
Księga V- O szkole: Modrzewski przykłada wagę do edukacji młodego obywatela i do wagi zawodu nauczyciela. Wola o potrzebę finansowania szkol, które jest ważniejsze niż wydatki na zbytki.
Szymon Szymonowic:
Żeńcy: kartka z zeszytu
Sielanka jest to utwór dotyczący życia na wsi, pracy pasterzy, rolników, rybaków. Przedstawia radosna, wyidealizowana wizje świata.
Żeńcy mówią o życiu na wsi, precentuja prace w polu, ale ukazują trud, a nie radość z pracy, konflikt- a nie harmonie, narzekania i złorzeczenia, a nie pochwale żywota wiejskiego. Jest tu nawet drastyczny opis kar cielesnych. Tak wiec nie można nazwać tych scen sielankowymi. W utworze znajdują się jednak elementy sielankowe: pieśń o słońcu, która śpiewa Pietrucha i sam motyw pieśni przy pracy. Sielankowy jest także wpisany w "życzenia" ideał wiejskiego życia: dobra żona, czeladka, dobro płynące z pańskiego dworu, pełna harmonia ludzi wsi. Tak wygląda sielankowe marzenie o życiu na wsi zaszyfrowane w Żeńcach.

William Szekspir
Makbet
Cechy dramatu szekspirowskiego:
- brak chóru
- wprowadzenie scen zbiorowych
- odejście od zasad 3 jedności
- zerwanie z zasada czasu
- zerwanie z jednością akcji
- przemieszanie scen realistycznych z fantastycznymi
- ważna rola świata przyrody, która nadaje właściwy klimat scen
- podział na akty i sceny

_______________________________
 
[http://www.ufd.pl/search.asp]

----->>> ROMANTYZM <<<-----

Granice czasowe epoki:
. 1822- wydanie tomiku poezji "Ballady i romanse" przez Mickiewicza- data otwierająca romantyzm
. 1830- wybuch powstania listopadowego- zakończyło się niepowodzeniem, twórcy romantyczni w swoich utworach nawiązywali do tego wydarzenia
. 1848- wybuch Wiosny Ludów w Europie, zrywy niepodległościowe
. 1863- wybuch powstania styczniowego- klęska
Polska jest pod zaborami. Austria, Rosja i Prusy wykorzystały jej osłabienie i podzieliły się jej ziemiami.

Cechy literatury romantycznej:
. patriotyzm- przekonanie, iż ojczyzna jest najważniejsza w życiu człowieka i należy poświęcić dla niej życie, walcząc o jej wolność, odradzają się motywy tyrtejskie
. historyzm- kult, fascynacja przeszłością, szczególnie epoką średniowiecza do tego stopnia, że akcja wielu utworów romantycznych rozgrywa się w średniowieczu.
. ludowość- fascynacja prostymi ludźmi, mieszkającymi na wsi, ich językiem, wierzeniami, obyczajami, strojami.
. mistycyzm- zafascynowanie światem duchów, upiorów, zjaw, wiara w to, że świat rzeczywisty miesza się ze światem fantastycznym bądź nierealnym i wiara w to, że te światy wzajemnie się uzupełniają, kontakt ze światem ponadzmusłowym mogą nawiązać dzieci, poeci, prości ludzie.
. orientalizm- zafascynowanie krajami Dalekiego i Bliskiego Wschodu (Chiny, Japonia- daleki), (Grecja, Egipt- bliski). Pasjonowanie się przyrodą egzotyczną, językiem, wierzeniami i obyczajami mieszkańców. Większość romantyków przynajmniej raz w życiu odbyła podróż na Bliski Wschód, tereny te były im znane.
. Mesjanizm- światopogląd, który narodził się po upadku powstania listopadowego, z godnie z którym Polacy są narodem wybranym i muszą cierpieć, aby przynieść wybawienie sobie i innym narodom. Popularne staje się hasło:"Polska Chrystusem narodu".
. Indywidualizm- fascynacja osobami o silnym charakterze, pozostającymi poza społęczeństwem, mającymi własne zdanie, samotnymi, wybitnymi, charyzmatycznymi. Większość bohaterów romantycznych to indywidualiścu.
. Synkretyzm rodzajowy i gatunkowy- romantycy zrywają z czystością gatunkową, mieszają elementy różnych rodzajów i gatunków literackich, wybierają swobodę twórczą i w efekcie tych działań powstają nowe gatunki, typowe tylko dla tej epoki: powieść poetycka i dramat romantyczny.

ADAM MICKIEWICZ

1. Biografia:
- Urodził się 24 grudnia 1798 roku w Zaosiu koło Nowogródka.
- Ojciec- Mikołaj pracował jako obrońca sądowy, matka- Barbara z Majewskich zajmowała się domem.Miał dwóch braci- Aleksandra i Franciszka.
- Niania Mickiewicza- pani Horbatowska opowiadała mu przed snem różne historie, rozbudzając jego wyobraźnię.
- Wychowywał się w rodzinie patriotycznej, ojciec- zwolennik Napoleona- brał udział w powstaniu kościuszkowskim.
- Ojciec umiera gdy, chłopiec ma 14 lat, matka 10 lat później.


- Wykształcenie:
o Miejscowa szkoła przyklasztorna prowadzona przez dominikanów
o Studia matematyczne- po roku zmiana kierunku- literatura
o Utrzymywał się ze stypendium, które po studiach musiał odpracować w szkole powiatowej w Kownie

- W roku 1811 razem z przyjaciółmi założył tajne Towarzystwo Filomatów, a potem Towarzystwo Filaretów. Stowarzyszenia te miały przygotować młodzież do działalności w różnych dziedzinach życia narodu, które zostało pozbawione własnej państwowości..
- Wykrycie w roku 1823 organizacji filomackich, władze carskie osadziły Mickiewicza w zamienionym na więzienie klasztorze bazylianów w Wilnie (kazał go aresztować senator Nowosilcow)
- Joachim Lelewel- szanowany history ratuje przyjaciela, wydownywa go z więzienia mówiąc, że nie działał on w tych organizacjach.
- Mickwiecz zmuszony do opuszczenia Litwy, wyjeżdża do Moskwy w 1824. Nigdy już nie wrócił w rodzinne strony.
- Zycie miłosne:
o Maryla Wereszczak- siostra przyjaciela Mickiewicza- Michała. Rodzice nie zgadzają się na ślub, dziewczyna wychodzi za Wawrzyńca Puttkamera.
o Ewa Ankwiczówna- spostał ją we Włoszech- chrabianka, poeta łamie jej serce.
o Celina Szymanowska- ożenił się z nią w 1834, poznał ją w Rosji, była córką pianistki. Miał z nią 5 dzieci. Nie był szczęśliwy, Celina zapadła na chorobę psychiczną- zmarła w latach 40-tych.

- podróże:
o Litwa
o Petersburg
o Odessa- uczy w liceum
o Krym- wybrał się tam na kilka m-cy z przyjaciółmi, napisał "Sonety Krymskie"
o Moskwa- dostał posadę urzędnika- możliwość ucieczki z Rosji
o Niemcy- rozpoczął podróż po Europie Zachodniej
o Włochy- poznaje Wolfganga Goethe
o Wielkopolska- zabór pruski, spędza tam kilka m-cy, na próżno usiłująć dostać się poza granice zaboru
o Paryż- College de France

Utwory:

- "Oda do młodości"- elementy oświeceniowe i romantyczne:

"Oda do młodości" - cechy oświeceniowe (klasyczne):
- forma - oda pochodzi z antyku;
- sposób obrazowania, odwołania, porównania do antyku;
- hasła braterstwa, przyjaźni, jedność wiary w wykształcenie;
- należy walczyć ze swoją słabością, dążyć do doskonałości;
- podporządkowanie jednostki zbiorowości;
- wiara w możliwości ulepszenia świata.

"Oda do młodości" - cechy romantyczne:
- motto z Schillera - "Stare formy padają w ruinę";
- gwałtowność wezwań do przemiany świata;
- patriotyzm, rewolucjonizm;
- egoizm i wyrachowanie starych przeciw altruizmowi (mądrości z zapału) młodych;
- wyjście poza racjonalizm.


- ballada-

Ogólnie ballady charakteryzuje:
- ludowe pochodzenie
- fabuła pełna zagadek
- atmosfera tajemniczości
- postacie- typy (dziewczyna, pan, itp.)
- subiektywna narracja, czasem refren lub dialog


"Romantyczność"


Ballada "Romantyczność" to udramatyzowany utwór, w którym obłąkana dziewczyna-Karusia, widzi postać swojego zmarłego Jasia. . Rzecz dzieje się w czasie przejścia nocy w dzień- jest to ulubiona pora romantyków. .Oprócz ludu prostego wokół obłąkanej zgromadzili się: starzec (klasyk) i poeta (romantyk), będący również narratorem w balladzie.

Karusia rozmawia ze swoim zmarłym 2 lata wcześniej kochankiem, który jest białą zjawą, od którego bije chłód Zachowanie Karusi rodzi w prostych wieśniakach przekonanie o obecności duszy zmarłego.
Dalszą część ballady stanowi polemika poety z starcem na temat słuszności przekonań każdego z nich i to ona jest głównym założeniem autora ballady. Starzec jest typowym przedstawicielem klasyków i nie wierzy w prawdziwość możliwości spirytystycznych Karusi. Prostych ludzi nazywa głupcami, najważniejszy dla niego jest rozum.
Strofy zamykające utwór wyraźnie polemizują ze stanowiskiem starca. Poeta, jako typowy romantyk, wierzy Karusi, prostym ludziom. Podważa argumenty mędrca. Ważniejsze są dla niego uczucia i wiara niż rozum: "Czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko". Najważnieszym elementem poznania jest dla niego serce: "Miej serce i patrzaj w serce". Charakter programowy- W balladzie tej są głoszone typowo romantyczne poglądy, które wyrażają się nie tylko w głoszeniu bezwzględnej wyższości uczucia nad rozumem, czy też w wprowadzeniu ludowej bohaterki. Romantyczne jest także poczucie niezrozumienia i osamotnienia, motyw nieszczęśliwej miłości, życie we własnym świecie, bunt przeciwko zastanej rzeczywistości, znamiona obłędu. Programowy charakter ballady "Romantyczność" polega na tym, że do tej pory nikt nie wypowiadał się w takiej formie - odwołanie do ludowości, wprowadzenie "prawd żywych".

"Lilie"

W balladzie "Lilie" poeta opowiada historię niewiernej małżonki, której mąż był na dalekiej wyprawie wojennej. W obawie przed karą pani zabiła powracającego z wyprawy wojennej męża. Jego zwłoki zakopała, a na grobie posadziła lilie. Jednak po pewnym czasie przybywają bracia zabitego, twierdzący, iż przeżył on wojnę, iż wkrótce powinien nadjechać. Gdy pan nie zjawia się, bracia zakochują się w pięknej pani i proszą ją o rękę. Ta, idąc za radą znajomego pustelnika, każe im upleść najpiękniejszy wieniec, by w ten sposób wyłonić przyszłego małżonka. Obaj bracia plotą wieńce z... lilii. Gdy pani dokonała wreszcie wyboru, zjawił się duch zamordowanego małżonka i wszyscy zapadli się pod ziemię.

Morał: "Nie ma zbrodni bez kary"

"Rybka"

Główną bohaterką utworu jest Krysia -wieśniaczka zakochana w bogatym panu, który był ojcem jej dziecka. Wybranek obiecał poślubić dziewczynę. Nie spełnił jednak obietnicy, porzucił ją i ożenił się z księżną.
Zrozpaczona Krysia została sama z dzieckiem. Nie wiedziała co począć i w przypływie żalu rzuciła się w wody jeziora. Gdy sługa szukał nad wodą Krysi aby ta nakarmiła dziecko, wyskoczyła z jeziora w postaci rybki, by po chwili zmienić się w kobietę i nakarmić dziecię. Od tamtej pory sługa codziennie przynosił dziecko nad jezioro, aby matka mogła je karmić.
Pewnego dnia niedoszły mąż Krysi wraz z żoną wybrali się na spacer nad jezioro. Sługa nie mógł zanieść dziecka do nakarmienia, gdyż musiał czekać na ich powrót. Gdy pan z żoną długo nie wracali, poszedł sprawdzić co się stało i ku jego ogromnemu zdziwieniu w miejscu gdzie było jezioro stały dwa głazy kształtem przypominające ludzkie postacie.

Morał: "Nie igra się z uczuciami, zło zostaje ukarane"

"Świteź"


"Świteź" to wspaniały opis jeziora, które w nocy wywołuje romantyczne złudzenia optyczne.. Tu gdzie dziś rozciąga się jezioro, dawniej był gród litewski. Mężczyzn
grodu wezwał książę Mendog do walki z carem. Kobiety pozostały same i zostały zaatakowane przez Ruś. Córka Tuhana próbowała zapobiec tragedii modląc się do Boga i protestując przeciw pogańskiemu pomysłowi samounicestwienia (mieszkanki grodu, pragnąc uniknąć hańby, postanowiły dokonać samobójstwa i zniszczyć wszystkie bogactwa). Bóg wysłuchał córki Tuhana. Zamienił miasto w jezioro, a ludzi w kwiaty i zioła. Kwiaty "cary" mają zdolność trucicielską i doświadczyli tego car i jego poddani. Zachwyceni pięknością kwiatów zrywali je i otruli się.

Przesłanie: "Nie ma zbrodni bez kary"

SONETY:
Sonet- gatunek literacki, powstały w renesansie, ich autorem był włoski poeta Franciszek Petrarka. Składa się z 4 strof. Dwie pierwsze mają 4 wersy- charakter opisowy, dwie kolejne- 3 wersy i charakter refleksyjny.



"Stepy Akermańskie"

Zwrotka pierwsza- dzień, podmiot liryczny obserwuje otoczenie. Łąkę porównuje do oceanu, wóz do łódki. Jest to zwrotka opisowa. Główne znaczenie ma zmysł wzroku, pojawiają się oksymorony.

Druga zwrotka- Zmierzch, widać niewiele- tylko gwiazdy i błyszczącą taflę Dniestru. Strofa opisowa.

Zwrotka trzecia i czwarta- Występuje hiperbolizacja słuchu i gradacja określeń. Panuje wielka cisza, wydaje się, że w takiej ciszy można usłyszeć głos z Litwy.
Podmiot liryczny to pielgrzym, szukający swego miejsca w życiu, tęskniący za krajem, do którego nie może wrócić.

"Ajudah"

I i II zwrotka:
Są to zwrotki opisowe. Przedstawiają poetę, który spogląda na morze. Mówią o tym, że fale zabierają różne rzeczy z brzegu, zostawiając jednocześnie skarby morza.
III i IV strofa:
Zwrotki refleksyjne. Opisane w dwóch pierwszych zwrotkach morze, porównane zostaje do życia poety, które bywa bardzo różne, jednak dzięki wierszom poeta pozostawia po sobie ślad. Nasuwa się tu stwierdzenie Horacego: "Nie wszystek umrę", mówiące o tym, że dzięki poezji poeta nawet po śmierci jest pamiętany przez tych, którzy zostali.

Typowy sonet klasyczny.

"Czatyrdah"

W utworze pojawiają się liczne środki stylistyczne( gradacja, apostrofy, epitety). Sonet mówi o wielkości i potędze przyrody, stwierdza, iż wiedze ona żywot niezależny od człowieka i jest na losy człowieka obojętna.

"Pielgrzym"

Podmiot liryczny wiersza znajduje się na Krymie i dostrzega piękno otaczającej go przyrody. Fizycznie jest tam obecny, lecz duchowo znajduje się w zupełnie innym miejscu- na Litwie.
Zauważa, że ojczyste strony są piękniejsze i chciałby je ponownie zobaczyć. Tęsknota za ojczyzną została w tym wierszu połączona z tęsknotą za ukochaną kobietą, która pozostała na Litwie. Podmiot liryczny zastanawia się, czy pamięć o nim jeszcze żyje. Wiersz ma kontekst autobiograficzny. Mickiewicz sam był pielgrzymem, gdy przez Rosjan został wypędzony z ojczyzny.

Sonety Krymskie powstały w czasie podróży Mickiewicza na Krym. Cykl składa się z 18 sonetów, został on poprzedzony mottem: "Kto chce poetę zrozumieć, musi pójść do kraju poety" - słowa Goethe



Powieść poetycka- gatunek literacki typowy dla romantyzmu, który cechuje przemieszanie elementów lirycznych i epickich, brak chronologii zdarzeń, dramatyczna fabuła z lukami, tajemniczość, bohater bajroniczny oraz wykorzystanie typowych dla romantyzmu określeń: ludowość, historyzm, orientalizm itp.

"Konrad Wallenrod"

Dzieciństwo:
- urodzony na Litwie, porwany przez Krzyżaków, rodzice zginęli
- wychowywany przez mistrza Winrycha
- nadano mu imię Alf Walter, Winrych jego drugim ojcem
- Halban uświadomił mu jakie są jego korzenie
- Za namową Halbana przygląda się funkcjonowaniu Zakonu, by łatwiej go pokonać w przyszłości

Młodość:
- ucieka od Krzyżaków z Halbanem i dostaje się na Litwę
- W Kownie wyjawia swą historię księciu Kiejstutowi i zamieszkuje na dworze
- Poślubia Aldonę- córkę Kiejstuta
- Opuszcza żonę, by walczyć z wrogiem, zwraca żonie wolność (może ponownie wyjść za mąż lub wstąpić do zakonu) i opuszcza ją

Przemiana Waltera w Konrada Wallenroda:
- zostaje giermkiem Konrada Wallenroda, prawdopodobnie zabija go i przyjmuje jego imię
- zdobywa sławę podczas turniejów rycerskich

Konrad Wallenrod jako mistrz Zakonu:
- dzięki męstwu, odwadze, waleczności, bogobojności Krzyżacy obierają go swoim mistrzem (Malbork)
- wprowadza rygor w Zakonie, doprowadza do porażek wojska krzyżackie
- do zakonu przybywa Witold, który chce zdradzić Litwę, porzuca swoje zamiary pod wpływem Pieśni Wajdeloty
- Aldona zamyka się w wieży i zostaje pustelnicą
- Konrad odwiedza ją nocami
- Konrad przypomina w swoim działaniu przywódcę Maurów- Almanzora, który pokonał przeciwnika podstępem- zaraził dżumą

Śmierć bohatera:
- Krzyżacy zbadali jego przeszłość, odkryli spotkania z Aldoną
- Postanowili go usunąć
- Konrad był świadom grożącego mu niebezpieczeństwa, pragnął uciec z Aldoną, ale ona odmówiła
- Bohater popełnia samobójstwo poprzez wypicie trucizny, Aldona umiera z rozpaczy
- Halban zostaje przy życiu, by opowiedzieć prawdziwą historię Konrada Wallenroda




Motto w Konradzie Wallenrodzie:
Życie bohatera tej powieści poetyckiej było tylko udawaniem i dramatyczną grą.
Motto zaczerpnięte z "Księcia" Michiavellego, charakteryzowało zasady tej gry: "Macie bowiem wiedzieć, że są dwa rodzaje walki (...), trzeba przeto być lisem i lwem".

Dramat romantyczny- gatunek literacki, w którym występuje:
- chór
- wątek mesjanistyczny
- pojęcia romantyczne: indywidualizm, ludowosć, mistycyzm, patriotyzm
- synkretyzm rodzajowy i gatunkowy- c echy dramatu, podział na akty, sceny, didaskalia, cechy liryczne, cechy epickie
- zerwanie z zasadą trzech jedności
- sceny zbiorowe
- romantyczny nastrój wydarzeń
- brak chronologii wydarzeń
- niesceniczny utwór

"Dziady cz.II"
a) Józio i Rózia- grzechy lekkie, nie mogą dostać się do nieba, bo nie zaznały cierpienia za życia- proszą o ziarna gorczycy. "Kto nie doznał goryczy ni razu, ten nie dozna słodyczy w niebie".Interpretacja: Pełnię człowieczeństwa można osiągnąć dopiero wówczas, gdy dozna się w życiu cierpienia. Tylko wtedy można docenić szczęście.
b) Widmo złego pana- grzechy ciężkie, dziedzic, który katował poddanych, kazał wychłostać człowieka za kradzież jabłek, nie pomógł kobiecie z dzieckiem na ręku. Teraz cierpi głód, gdyż jedzenie wyjadane jest przez ptaki (symbol ludzi, których skrzywdził). "Bo kto nie był człowiekiem ni razu, temu człowiek nic nie pomoże". Interpretacja: Kto w życiu był okrutny i bezwzględny, tego czeka potępienie. Okrucieństwo wobec bliźniego, krzywda społeczna jest winą, której nie można odkupić. W życiu należy cechować się dobrocią, miłosierdziem, współczuciem.
c) Dziewczyna- grzechy średnie, traktowała innych ludzi z góry, bawiła się ludzkimi uczuciami, nie potrafiła odwzajemnić miłości. Wieśniacy nie są w stanie jej pomóc, ale Guślarz przepowiada, że za 2 lata osiągnie niebo. "Kto nie dotknął ziemii ni razu, ten nigdy nie może być w niebie"Interpretacja: Życie nie składa się z samych przyjemności, człowiek musi żyć dla ludzi, nie dla siebie, musi umieć kochać.
d) Widmo nieme- ludzie nie potrafią nawiązać z nim kontaktu, ma ranę w sercu i nieustannie obserwuje znajdującą się w kaplicy kobietę.
"Dziady cz. IV"

Gustaw jest indywidualistą, dla którego najważniejszą wartością w życiu jest miłość. Jego ukochana Maryla (wątek autobiograficzny) wbrew wcześniejszym obietnicom, poślubiła innego, czego świadkiem był Gustaw. Popełnił przez to samobójstwo. W trakcie spotkania z księdzem nie jest człowiekiem, a widmem. Błąka się po ziemi, by odpokutować swe grzechy. Gustaw wierzy w miłość platoniczną. Uważa, że związek mężczyzny i kobiety to związek dusz a nie ciał. W trakcie spotkania z księdzem odbywa swoistą spowiedź, by przekonać go, że należy zachować zakazaną przez Kościół uroczystość dziadów.

"Dziady cz. III"

Okoliczności powstania:
Utwór poświęcony przyjaciołom Mickiewicza, którzy podobnie jak on zostali zesłani do Rosji i siedzieli w więzieniu. Byli to Jan Sobolewski, Cyprian Daszkiewicz, Feliks Kółakowski. Powstały po updaku powstania listopadowego, gdy pisarz przebywał w Dreźnie, stąd nazwa- Dziady Drexdeńskie. Mickiewicz chciał się z rehabilitować za to, że nie brał udziału w powstaniu.

Obraz prześladowanych:
- więźniowie znajdują się w więzieniu usytuowanym w klasztorze (mury mogły zagłuszyć okrzyki maltretowanych oraz trudno się było domyślić postronnym, że są tam więźniowie)
- byli wywożeni na Syberię w kibitkach, w czasie podróży wielu umierało
- aresztowania miały miejsce znienacka, nie wiedzieli o co są oskarżani
- więzienie wywarło piętno na ich psychice, moglo doprowadzić do obłędu
- prześladowano głównie młodych ludzi, nawet dzieci, które traktowano jak dorosłych
- brak kontaktu z rodziną
- zatruwano jedzenie więźniów, którzy często chorowali, a nie mieli kontaktu z lekarzem
- byli poddawani torturom
- okna zabite były deskami, nie wiedzieli czy jest dzień czy noc
- syn pani Rollison: został zabrany od niewidomej matki, którą się opiekował, w więzieniu był torturowany, ył chory a nie miał kontaktu z lekarzem, Nowosilcow kazał otworzyc okna w jego celi i upozorować jego samobójstwo
- Cichowski: przed aresztowaniem był duszą towarzystwa, żywy, dowcipny. Lubił dzieci, miał się żenić. Pewnego dnia zniknął, żonie powiedziano, że się utopił. Jego samobójstwo było upozorowane. Informacje na temat tego, że żyje zdobyła pewna osoba i doniosła o tym jego żonie. Zmienił się fizycznie: wyłysiał, miał zmarszczki, przytył, postarzał o 20 lat. Stał się podejrzliwy, przygnębiony, popadł w obłąkanie, był cały czas wystraszony, gdy ktoś pukał, chował się w ciemnym kącie i wołał, że nic nie wie i nic nie powie. W więzieniu karmiono go śledziami, pojono opium, nie dawano spać, nasyłano strachy. Nigdy nikogo nie wydał. Oczy zdradzały jego tragiczne przeżycia, były przerażające. Został uwolniono, gdyż wiedziano, że nic nikomu nie powie, nie zagrażał już Rosjanom, miał być przestrogą dla innych młodych, a także przynętą- chciano schwytać ludzi, którzy go odiwedziali.


Prometeizm:
Prometeusz był dobroczyńcą ludzkości, ukradł Zeusowi z Olimpu ogień i obdarzył nim człowieka, którego stworzył z gliny i łez. Za karę został przykłuty do skał Kaukazu, gdzie orzeł wciąż wyszarpywał mu wątrobę, a ta nieustannie odrastała. Prometeusz stał się uosobieniem buntu i cierpienia.
W późniejszych epokach pojawiło się pojęcie prometeizmu. Jest to postawa ofiarowania samego siebie, poświęcenia się la dobra ludzkości w imię miłości do niej. Konrad jest na tyle dumny, że wywyższa się ponad innych, wie najlepiej, jak ich zbawić, dokonać tego wielkiego dzieła sam. W imię swoich celów nie waha się przeciwstawić nawet Bogu, ale jego postawie towarzyszą pobudki tyrańskie. Prometejski bunt Konrada jest też spowodowany sztańskimi podszeptami. Dlatego też prometeizm ten nie jest do końca ofiarą altruistyczną i dlatego ponosi klęskę.

Mesjanizm- widzenie ks. Piotra:
Ks. Piotr był duchownym, łącznikiem między więźniami a światem zewnętrznym. Bogobojny, kochał ludzi, cierpiących, potrafił przewidywać przyszłość. Cechuje go pokora wobec Boga, rozmawia z nim leżąc krzyżem na ziemi. Bóg zsyła mu widzenie, że młodzi ludzie jeszcze długo będą wywożeni wgłąb Rosji i prześladowani. Pojawia się jednak nadzieja- ksiądz widzi tajemniczą postać, która będzie zbawicielem narodu- 44. W dalszej części widzenia księdza pojawiaja się odniesienia do Nowego testamentu- sceny sądu i ukrzyżowania Chrystusa. Herod- Rosja, Piłat- Francja, Polska- Chrystus, Borus- Prusak, rakus- Austriak, Maryja- Wolność. Ksiądz widzi śmierć narodu polskiego, ale widzi też, że narodzi się wybawiciel Polaków, który ukrywa się pod liczbą 40 i 4. Utwierdza się w przekonaniu, że cierpienia Polaków mają sens i zostaną w przyszłości wynagrodzone.

"Pan Tadeusz"

epopeja narodowa- cechuje się:
- rodowód klasyczny, rozpoczyna się inwokacją
- bogaty w epizody
- rozlewne opisy, sceny batalistyczne, realizm szczegółu, bogactwo postaci i wątków
- akcja rozgrywa się na tle wielkiego wydarzenia epoki

Pan Tadeusz posiada większość z tych cech, różni się jednak od klasycznej epopei. Ewolucja tego gatunku w okresie romantyzmu doprowadziła do całkowitego usunięcia świata nadprzyrodzonego. Bohaterami są przeciętni ludzie, pozbawieni boskich cech.





Jacek Soplica:
- szlachcic średniozamożny
- posiada majątek Soplicowo, którym zarządza razem z bratem
- cieszy się poważaniem wśród szlachty, gdyż wspaniale włada bronią, jeździ konno, jest zdecydowany, odważny, porywczy, budzi lęk
- odwiedza Stolnika Horeszkę z powodów politycznych. Wspólnie angażują się w walkę przeciko zaborcy rosyjskiemu.
- Zakochuje się w Ewie, córce Stolnika z wzajemnością, otrzymuje czarną polewkę
- Wyjeżdża, żeni się z kobietą, której nie kocha, rodzi mu się syn- Tadeusz, jego żona umiera
- Ewa zostaje wydana za wojewodę
- Stonik zostaje napadnięty przez Moskali, wygrywa walkę, Jacek, kóry obserwuje całe wydarzenie bierze broń od jednego z żołnierzy i zabija Stolnika
- Świadkiem wydarzeń jest Gerwazy
- Jacka okrzyknięto zdrajcą, rodzina Sopliców otrzymuje od Rosjan w podzięce od Moskali zamek należący do Horeszków
- Jacek opuszcze Litwę, udał si do legionów
- Wraca w przebraniu ks. Robaka na Litwe ze specjalną misją- miał organizować tam powstanie

Obyczaje:
- w czasie zaręczyn państwo młodzi usługują swoim poddanym (chłopom)
- wolny czas mężczyźni poświęcali na polowania
- czarna polewka- symbol tego, że rodzice dziewczyny nie przyjmują oświadczyn zalotnika
- odpowiednia hierarchia przy stole uzależniona od pełnionego urzędu
- w czasie spacerów z przodu maszerowały dzieci z opiekunkami, za nimi utytułowani piasyujący poważne stanowiska goście, potem dziewczęta, następnie młodzieńcy
- brama wjazdowa była otwarta- symbol gościnności
- prace w polu trwały do zachodu słońca, wieczorem gospodarz doglądał swego dobutku
- uczestnictwo w grzybobraniach- specyficzne stroje, chroniące przed owadami
- mężczyźni używali tabakiery
- rozwiązywanie konfliktow siłą bez wstępowania na drogę prawną
- rozw. konfliktów za pomocą pojedynku
- zwracanie się do rozmówcy używając nazwy jego stanowiska
- duży wpływ rodziców na losy dzieci
- obdarzenie myśliwego, który zabił zwierzę skórą
- kawiarka- osoba wyznaczona do przyrządzania kawy



Juliusz Słowacki

Biografia:
Dzieciństwo i młodość:
- urodził się na Litwie w Krzemienńcu września 1809r.
- Ojciec był wykładowcą literatury najpierw w liceum, potem na uniwersytecie. Matka wykształcona, ale nie pracowała.
- Zamożna rodzina, jedynak
- Gdy miał 5 lat zmarł mu ojciec na gruźlicę, zapisał mu cały majątek. Matka wychodzi ponownie za mąż, Słowacki zyskuje dwie przyrodnie siostry.
- Był wychowywany pod kloszem, uwielbiany przez matkę i siostry
- Studiował prawo z woli matki
- Przebywając w Warszawie i pracując jako urzędnik, jest świadkiem Powstania Listopadowego
- Matka zabroniła mu wziąć udziału w czynnej walce, poza tym musiał wyjchać do paryża i Londynu, by zawieźć ważne dokumenty. Myślał, że jest emisariuszem
- Zaczął pisać pierwsze wiersze ptariotyczne
- Okazało się, że dokumenty były mało ważne, nie zrobił nic dla Powstania
- Paryż: publikuje swoje utwory, które są potem krytykowane
- Wyjeżdża do Genewy, zamyka się w pensjonacie, zajmuje się pisaniem wierszy, pisze tam "Kordiana"
- Publikuje go w 1834 r. W Paryżu (anonimowo). Przyjęcie utworu nie było złe, Słowacki przyznaje się do napisania utworu.
- Jedzie do Szwajcarii, potem do Wloch, spotyka tam Hersykię i razem z innymi wyjeżdża na Bliski Wschód.
- Zostaje poddany kwarantannie, gdyż szerzyła się tam dżuma
- Zwiedza Grecję, Włochy, wraca do Paryża
- Rok 1840- Paryż- na bankiecie z okazji zaangażowania Mickiewicza w uczelni College de France pojawia się również Słowacki. Po spotkaiu Mickiewicz oskarzył go ze nie jest poetą. W odp. Słowacki napisał utwór "Bieniowski"
- W roku 1848 wyjeżdża do Poznania, potem do Wrocławia i tam spotyka się ponownie z matką
- W 1849 r. Umiera na gruźlicę.

Życie osobiste:
- nigdy się nie ożenił, nie miał dzieci
- najważniejsza kobieta- matka, prawdopodobnie miał "kompleks Edypa"
- Ludwika Śniadecka- poznał ją w czasie studiów, córka jednego z profesorów Uniwer. Wileńskiego, niespełniona miłość
- Eglantyna- spotkał ją w Szwajcarii, córka właścicieli pensjonatu, uprzyjemniała mu pobyt
- Maria Wodzińska- Włochy, arystokratka, inteligentna, błyskotliwa

"Kordian"- dramat romantyczny:

Historia Kordiana:
- chce popełnić samobójstwo
- wrażliwy na świat przyrody
- wierzy w Boga
- identyfikuje się z przyrodą, uważa, że tak jak ona, powoli umiera
- ogarnięty smutkiem, w depresji
- mówi o marności, swego istnienia, porównuje się do prochu
- nie widzi celu zycia
- samotny i wyobcowany
- prosi Boga o pomoc
- marzy o wielkich czynach, dla których jest gotów poświęcić życie
- przeżywa nieszczęśliwą miłość
- jest indywidualistą, nie potrafi cieszyć się z tego, co inni ludzie
- marzy o nowym życiu, chce się wyzwolić z nieszczęśliwej miłości
- chce poznać świat, porównuje się do Kolumba
- marzy o sławie
- ma 15 lat, jest wrażliwy, nad wiek zbyt poważny

Relacje Kordiana z kobietami:
- Laura- wątek autobiograficzny (Ludwika Śniadecka), miłość nieodwzajemniona, nie traktuje go poważnie, żartuje z niego, jest starsza, Kordian próbuje popełnić przez nią samobójstwo
- Wioletta- poznali się we Włoszech, jest z nim ze względu na majątek, materialistka, egoistka. Kordian wystawia ją na próbę- ponieważ nie wierzy już w słowa tylko w czyny- Wioletta tej próby nie przechodzi.
Nie ma prawdziwej miłości, nie warto żyć miłością do kobiety, to nie może być celem życia.

Anglia-Londyn:
- światem rządzą pieniądze (kupuje się władzę)
- szerzy się bezprawie w Europie, ludzie, którzy powinni siedzieć w więzieniu wykorzystują luki w prawie

Włochy- Watykan:
- spotkanie z papieżem, który potępia Polaków, jest po stronie cara
- zostaje podważony autorytet moralny Kościoła

Kordian wobec problemów ojczyzny:
Na szczycie Mont Blanc znajduje wielką ideę: chce wyzwolić Europę spod monarchistycznej tyranii. Identyfikuje się z Winhelriedem, chce stanąć na czele narodu Polaków. Ma obsesję na punkcie wolności kraju, wypowiada: "Polska Winhelriedem narodów"- Polacy powinni zbrojnie walczyć o niepodległość, a nie czekać na cud. Przełomowy moment- Kordian znajduje swój cel, scena o charakterze fantastycznym, obrazująca duchową przemianę.

Powrót do Warszawy:
- 1829- Plan Zamkowy, Kordian wdaje się w spisek przeciwko carowi, mający na celu jego zabicie, spiskowcy są ze sobą skłóceni, starsze pokolenie (Prezes) jest przeciwne zamachowi, natomiast młodzież popiera zamach.
- Polacy są skłóceni co do metod walki
- Kordian nie potrafi znieść bezczynności, rozważań i postanawia działać sam
- Chce zabić cara w trakcie warty przed jego sypialnią
- Zamach się nie udaje, Kordian przegrywa sam ze sobą, został opuszczony, jest zbyt wrażliwy, waha się co do słuszności zabójstwa
- Zostaje aresztowany, w jakiś sposób się rehabilituje- skok przez bagnety
- Dochodzi do sporu między Konstantym i Mikołajem o Kordiana (Konstanty go podziwiai chce go ocalić)
- Skazany na śmierć na rozstrzelanie- dowód, że jest w jakimś sensie człowiekiem poważanym- nie pozwala zawiązać sobie oczu, chce widzieć co będzie się z nim działo
- Nie wiemy co się stało z głównym bohaterem

Tło historyczne: Powstanie Listopadowe, wstąpienie cara na tron Polski
Postacie historyczne:
- gen. Józef Chłopicki- przywódca Powstania Listopadowego, nie chciał włączyć się do powstania chłopów
- książę Adam Jerzy Czartoryski- patriota, uczciwy, sprawiedliwy, przywódca Wielkiej Emigracji
- gen.Jan Skrzynecki- przywódca Powstania Listopadowego, uciekał przed Rosjanami, zamiast walczyć
- Julian Ursyn- Niemcewicz- tworzył w oświeceniu- nie rozumie romantyzmu, żyje wspomnieniami
- Joachim Lelewel- historyk, anukowiec, wolał rozważać niż podejmować decyzje
- Gen.Jan Krukowiecki- zdrajca, ostatni przywódca Powstania Listopadowego, podpisał kapitulację

"Grób Agamemnona"

Słowacki krytykuje Polaków za bierność, zafascynowanie cudzymi wzorami. Oskarża ich o zagubienie patriotycznych wartości, które doprowadziły Polskę do upadku. Ma on na celu nawołanie Polaków do walki zbrojnej, do zrywu niepodległościowego.

"Hymn (smutno mi Boże)"

Powstał w czasie podróży Słowackiego na Wschód. Widzimy go jak stoi na dziobie okrętu wpatrzony w dal. Ogląda zachód słońca, lecz oddalony od rodzinnych stron, samotny człowiek odczuwa smutek i pragnie wyjawić przed Bogiem swoje uczucia. Tęsknota przybiera formy róznych obrazów. Płacz poety przypomina płacz dziecka za odchodzącą matką. Wspomnienie domu i obcych mogił budzi gorycz, gdyż nie wiadomo, gdzie tułacz znajdzie własną mogiłę. Zachód słońca budzi w nim refleksję o własniej kruchości i przemijalności. Bóg stworzył dla człowieka wspaniałe widowiska natury, a mimo to człowiek jest smutny. Człowiek uznaje swoją nicość,a zawołanie "smutno mi Boże" jest podkreśleniem podmiotowości człowieka.

"Testament mój"

Odbiorcami testamentu są:
- przyjaciele- chce by przekazali jego serce matce i żeby nie rozpaczali po jego śmierci, a przekazali innym, że był patriotom
- Polacy- chce by walczyli o kraj, gdyż pieknie jest umierac w obronie ojczyzny (motywy tyrtejskie)
- Ludzkość- chce by odrzucili cielesność, wyzwolić w nich ducha, przerobić ze zjadaczy chleba w aniołów

Wie, że dzieki swojej poezji zostanie zapamiętany przez przyszłe pokolenia, a jego wiersze zmienią ludzi.

Samotność- autor cierpi, bo nie ma potomstwa, nikogo kto kontynuowałby jego twórczość i komu przekazałby nazwisko. Jest wrażlwy na cierpienie ludzi, wierzy w Boga, jest patriotom, ma nadzieję, że jego utwory zmienią przyszłe pokolenia, zostaną docenione. Czuje się niedoceniony przez współczesnych mu ludzi, niekochany, jest indywidualistą..

Cytat: "Ale zaklinam- niech żywi nie tracą nadziei
I przed narodem niosą oświaty kaganiec
A kiedy trzeba na śmierć idą po kolei
Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec"







Cyprian Kamil Norwid

" Do obywatela Johna Brown"

Adresatem jest John Brown- Amerykanin, biały farmer, który walczył o wolność Murzynów i zniesienie niewolnictwa. Działał w czasie Wojny Secesyjnej- była to wojna domowa Północy z Południem. Został on zabity przez ludzi z południa. Zginął przez powieszenie. Norwid chciał wstrzymać egzekucję, miał nadzieję, że uda mu się to zrobić, przypuszczał jednak, że to nic nie pomoże. W wierszu została zastosowana futurospekcja.
Portret Johna:
- stanowczy, odważny- nieugięta szyja, gotów do poświęceń, konsekwentny
- zacna siwizna- starszy, doświadczony, dojrzały, mądry, szlachetny
- zginął przez powieszenie- śmierć haniebna
- kontynuował ideały Kościuszki i Waszyngtona, którzy żyli 50 lat przed nim i też chcieli zniesienia niewolnictwa

George Byron

"Giaur" - powieść poetycka:

Branka muzułmańska, żona baszy- Leila- zostaje ukarana śmiercią (utopiona w morzu) za miłość do Giaura. Ten mszcząc się, zabija hassana ( w górach w pojedynku). Giaur zostaje dobroczyńcą pewnego klasztoru, ale pomimo zakonnego stroju, nie przystaje do życia zakonnego, dystansuje się od wspólmoty, nie modli się i nie przejawia szacunku do sakramentów. Zyje w samotności, udręczony cierpieniami, tęsknotą, namiętnością i wyrzutami sumienia. Miłość jest ukazana jako uczucie niezwykle silne, popychające do złamania zasad moralnych, prowadzące do zbrodni, nie przemija ono nawet po śmierci ukochanej, idealizowanej we wspomnieniach. Umiera śmiercią naturalną.
Bajronizm- postawa człowieka, polegająca na tym, iż jest on skłócony ze światem, którego przeszłość okryta jest tajemnicą. Zbrodnia, występek, namiętna miłość lub zdrada napiętnowały go na całe życie. Ucieczka od przeszłości okazuje się daremna. Bohater bajroniczny nie może zaznać spokoju, cierpi w samotności. Jego cierpienie często ukazane jest na tle egzotycznej przyrody w obcym otoczeniu kulturowym.

Johan Wolfgang Goethe

"Cierpienia młodego Wertera"

werteryzm- postawa człowieka ostro odrzucająca ból istnienia, szukająca ucieczki w marzeniach, w poezji, kończącego swe zycie samobójstwem.

Powieść rozpoczyna się, gdy bohater opuszcza dawne środowisko, zrywa z bolesną przeszłością (chodzi prawdopodobnie o zgadkowa Eleonorę), pragnie samotności i kontaktu z natura. Przebywa w Walheim z prostymi ludźmi i dziećmi, jest przekonany o istnieniu dobra, spotyka Lottę, postrzega ją jako ucieleśnienie wszelkich cnót. Werter jednak zmienia sposób postrzegania świata. Gubi się w uczuciach do Lotty, która jest zaręczona z Albertem, choć wydaje się, że odwzajemnia uczucia Wertera. Niepowodzeniem kończy się podjęta przez Wertera próba kariery urzędniczej. Bohater postrzega naturę jako siłę niszczącą, wrogą człowiekowi, a świat jawi mu się jako chaos. Podejmuje decyzję o samoójstwie i je popełnia.

_______________________________
 
[http://www.ufd.pl/search.asp]

----->>> POZYTYWIZM <<<-----

Granice czasowe epoki:
- 1864- upadek Powstania Styczniowego- 1890/95- fala nowych debiutów literackich

Sytuacja społeczno- polityczna 3 zaborów:
-pruski:
. proces germanizacji- skupiała się na szkołach
. kulturkampf- walka o kulturę, zakaz posługiwania się językiem polskim, zafałszowana historia, j.niemiecki staje się urzędowym
. cenzura- żadne teksty bez konsultacji z odpowiednim urzędnikiem nie mogły być wydane
. nacisk na rozwój przemysłu
. Komisja Kolonizacyjna- wykupywała ziemie od Polaków, chciała tam osiedlić Niemców
. Rugi pruskie- wyrzucanie Polaków, którzy przybyli do zaboru w celu znalezienia pracy

-rosyjski:
. Stan wyjątkowy- wprowadzony po Powstaniu Styczniowym
. Rusyfikacja
. 1864- nadanie chłopom ziemii na własność
. tereny przemysłowo- rolnicze, przemysł głównie w Łodzi (włókienniczy)
. wywożenie na Syberię uczestników powstania
. konfiskowanie majątku
. więzienia

-austriacki:
. działanie uniwersytetów w Krakowie i Lwowie
. autonomia (pewna niezależność od zaborcy)
. swoboda w porozumiewaniu się j.Polskim
. uniwersytety, urzędy w rękach Polaków
. ludzie zyją głównie z rolnictwa
. wiele osób uciekało do ISA, zaborca nie inwestował w te tereny

Pozytywizm rozwija się w zaborze rosyjskim.

Założenia pgorgramowe pozytywistów:
. scjentyzm- zafascynowanie nauką, wynalazkami, techniką, przekonanie, że rozwój cywilizacyjny jest czymś wartościowym i koniecznym. Wiara w możliwość luzkiego umysłu.
. Utylitaryzm- koncepca etyczna wg której działanie jest uznawane za dobre moralnie, jeśli chcąc zaspokoić własne przyjemności i potrzeby, służy się dobru ogółu.
. Negatywny stosunek do powstań
. Praca u podstaw- ludzie wykształceni, bogaci, zobowiązani są do niesienia pomocy niższym warstwom społecznym poprzez: zakładanie szpitali, przytułków, szerzenie oświaty, pomoc finansową, organizowanie miejsc pracy
. Praca organiczna- pozytywiści zakładali, że każde społeczeństwo jest jednym wielkim organizmem, aby ten organizm mógł funkcjonować prawidłowo, wszytskie jego części muszą być silne i zdrowe. W związku z tym należy pracować nad rozwojem różnych dziedzin życia społecznego: gospodarka, przemysł, rolnictwo, kultura, oświata. Zadnej z nich nie można zaniedbywać, gdyż są one wzajemnie powiązane i warunkują dostatnie życie członków danej społeczności.
. Emancypacja kobiet- propagatorką hasła była Eliza Orzeszkowa- "Kilka słów o kobietach", która uważała, że kobieta powinna odejść od wizerunku matki, gospodyni, musi zerwać z niepełnoletnością i sama decydować o sobie i swoim życiu i przyjmować za te decyzje odpowiedzialność.
. Asymilacja Żydów- główną propagatorka była Eliza Orzeszkowa ("O Żydach i kwestii żydowskiej"), która uważała, że należy zerwać ze stereotypowym postrzeganiem Polaków narodowości żydowskiej. Ludzie ci są pełnoprawnymi mieszkańcami naszych ziem i należy poznać ich kulturę, zwyczaje i nie dokonywać pochopnych sądów. Orzeszkowa uważa, ze należy wrócić do czasów XVI wieku, kiedy Polska słynęła z tolerancji. Sugeruje, że I krok w kierunku pojednania powinni uczynić Polacy.

Większość pozytywistów mieszkała i tworzyłą w Warszawie, którzy ukończyli tamtejszą Szkołę Główną- tzw. Kuźnię pozytywistów.

Bolesław Prus

Nowela- gatunek literacki, powstały w epoce renesansu we Włoszech. Cechy noweli:
- krótki utwór epicki pisany prozą
- posiada fabułę
- występuje narrator
- partie dialogowe bohaterów
- chronologiczny układ wydarzeń
- jeden wątek
- posiada punkt kulminacyjny (pod koniec utworu)
- nagromadzenie dramatycznych wydarzeń
- koniec zawiera płętę
- w noweli klasycznej pojawia się przedmiot, kt.ory odgrywa istotną rolę w rozwoju akcji
- tytuł utworu jest znaczący, zawiera w nazwie nazwę przedmiotu, który odgrywa istotną rolę w trakcie rozwoju fabuły- sokół noweli

"Kamizelka"- nowela:

Kompozycja:
- zakończenie utworu poznajemy już na początku utworu
- retrospekcja
- budowa klamrowa noweli- zaczyna się i kończy tą samą sceną
- brak jednoznacznej płęty
- brak imion i nazwisk

Problematyka:
Ukazuje małżeństwo- mąż był urzędnikiem, kobieta- udzielała korepetycji, była szwaczką. Praca zajmowała im dużo czasu, ich sytuacja finansowa stopniowo się pogarszała, gdyż mąż na skutek choroby, stracił pracę. Zachorował na gruźlicę. Prus przedstawia tutaj miłość jako czyny, a nie słowa. Kamizelka w trakcie rozwoju akcji odegrała istotną rolę, stała się symbolem poświęcenia i miłości i jest ona tutaj sokołem noweli.

"Lalka"- powieść

Powieść- podstawowy gatunek epiki literackiej, pisany prozą, o rozbudowanym tle, wielowątkowości, fikcyjnym na ogół charakterze świata przedstawionego, ukazywanego za pośrednictem narratora.

Kompozycja powieści:
- dwa typy narracji- 3 os- narrator wszechwiedzący; w 1 osobie- Rzecki- bohater utworu- pamiętnik, subiektywizm Pod koniec powieści Wokulski wymyka się narratorowi, nie wie co się z nim stało.
- Dużo partii dialogowych
- Wielowątkowość
- Ograniczona przestrzeń (Warszawa, Paryż, Zasławek, Węgry)
- Kompozycja otwarta
- Związek z programem pozytywistó
- Duża liczba bohaterów
- Zasadnicza akcja powieści- 1878-79, pojawiaja się retrospekcje- lata 20,30,40
- Brak chronologii
- Informacje dotyczące ówczesnego zycia politycznego Europy
- Znaczenie tytułu: lalka jako pusta kobieta, proces, charakter egzystencjalny, wokulski marionetka
- Widoczna jest cenzura- nie pada stwierdzenie Powstanie Styczniowe

Stanisław Wokulski- pozytywista z duszą romantyka:

ROMANTYK POZYTYWISTA
Próba samobójcza z powodu nieszczęśliwej miłości Praca u podstaw (Maria, Wysocki, Węgiełek, Stawska)
Walczy w Powstaniu Styczniowym Scjentyzm- fascynacja nauką, pomaga Ochockiemu, kształci się, czyta książki naukowe, popiera wynalazki Geista
Miłość do Izabeli, wszystko robi dla niej Asymilacja Żydów- przyjaźń z Szumanem, Szlaugbanmami, wciąga Żydów do spółki handlowej, chce z nimi nawiązać współpracę gospofarczą
Idealizuje kobietę, wierzy w miłość platoniczną Praca organiczna- zakłada spółkę handlu ze Wschodem, by rozwijać i bronić polski handel i przemysł
Indywidualista, nierozumiany przez innych Emancypacja kobiet- wskazówki i pomoc udzielona pani Stawskiej
Bogate życie wew.
Czytuje poezję romantyczną
Porównuje się do Don Kichota
Niejasne zakończenie losów- tajemniczy

Miłość do Beli:
-działania, które zbliżały go do Beli:
. Bywa tam gdzie możę ją spotkać
. Jedzie na wojnę do Bułgarii (Turcja i Rosja), spędza tam kilka m-cy, narażając życie, wraca z kwotą 300 tys.rubli.)
. Wkracza w towarzystwo znajomych Tomasza Łęckiego i przegrywa z nim w karty
. Nawiązuje kontakt z panią Meliton, która przekazuje mu informacje o działąniach Izabeli
. Wykupuje srebrną zastawę Izabeli, weksle pana Tomasza, zniszczył je
. Przekazuje duże kwoty na ochronkę hrabiny Karolowe (ciotka)
. Uczy się angielskiego
. Kupuje klacz nalezaca do Krzeszowskich, która wygrywa wyscigi
. Pojedynkował się, broniąc honor Izabeli
. Kupuje za zawyżoną sumę kamienicę Tomasza Łęckiego (90000)- anonimowo
. Organizuje owacje dla Rossiego, którego kunszt ceniła Izabela
. Zarządza pieniędzmi Tomasza i płaci mu od nich wysoki procent
. Zakłada spółkę do handlu ze Wschodem, do której należą przedstawiciele arystokracji
. Spłaca długi Łęckiego zaciągnięte u Żydów
. Proponuje Izabeli wyjazd do Paryża
. Rezygnuje ze współpracy z profesorem Geistem w Paryżu, wraca do Warszawy i jedzie do Zasławka
. Odzyskuje tytuł szlachecki w wyniku procesu
. Sprzedaje swój nowy sklep, zrywa z korzeniami, ze środowiskiem kupieckim
. Próbuje odebrać sobie życie, rzucając się pod pociąg
. Zbliża się do Izabeli poprzez pieniądze

Sposób przeżywania miłości:
- Izabela- mistyczny punkt, miłość od pierwszego wejrzenia
- Emocjonalne huśtawki, wzbudzały w nim oczekiwanie na spotkanie Izabeli, w jej towarzystwie czuł błogostan, nie znosił stanu niewiedzy na temat tego, co aktualnie się z nią dzieje
- Kocha Izabelę bardziej niż swoje życie, które niejednorotnie naraża
- Dopasowuje się do wymagań Izabeli, udaje kogoś kim do końca nie jest
- Żywi do Izy miłość platoniczną, wierzy, że jest ona jego 2 połową
- Chce spełnić każde jej życzenie
- Życzliwość Izabeli wyzwala w nim chęć czynienia dobra
- Idealizował Izabelę, siebie nazywał psem, sługą Izabeli
- Wpada w skrajne stany emocjonalne, miłość miesza się z nienawiścią, chęcią zemsty
- Odczuwa wielką zazdrość w momencie, gdy widzi Izabele u boku innego mężczyzny
- Próbuje popełnić samobójstwo

Idealista- człowiek, który w swoim życiu kieruje się szczytnymi celami, hasłami. Potrafi poświęcić się dla wyższych celów i zapomnieć o własnych potrzebach, które ograniczają możliwości jego działania.

Ignacy Rzecki:
- całe życie mieszka w Warszawie
- wychowywał go ojciec (wierzył w Napoleona, walczył pod jego dowództwem, przekazał fascynację synowi)
- pracował od najmłodszych lat w sklepie Jana Mincla
- nauczył on go oszczędności, szacunku dla pieniędzy, uczciwości
- bierze udział w Wiośnie Ludów, powstaniu Węgrów przeciw Austrii, która zajęła również czesc Polski
- Ideały: wolność ("za naszą i waszą wolność")- narażał się w trakcie walk
- Jego obsesją była Warszawa
- Uważany za dziwaka, budził w innych obawę, politowanie
- Żył przeszłością, sklepem, polityką
- pedantyczny, schematyczny
- Przeżył nieszczęśliwą miłość. Jego namiętnością stała się helena Stawska, zafascynowala go wyglądem, figurą, spotkał ją 1 raz w sklepie, a potem odwiedzał ją bardzo regularnie
- Starał się odnaleźć jej zaginionego mężą
- Bawił się w swatkę Wokulskiego I Heleny
- Umiera
- Idealista polityczny- walczy i wierzy w możliwość uzyskania niepodległości
- Idealista w życiu codziennym- wyznaje takie wartości jak: pracowitość, sumienność, punktualność

Stanisław Wokulski:
- idealista polityczny, brał udział w Powstaniu
- społecznik

Julian Ochocki:
- należy do arystokracji, kuzyn i adorator Izabeli
- nie ocenia ludzi po nazwisku
- wykształcony (studia przyrodnicze, politechnika- mechanika)
- interesuje się wynalazkami (ulepszył mikroskop, unowocześnił lampę)
- uważa, ze wsyztsko co najważniejsze jest jeszcze przed nim- marzy o przyprawieniu ludzkości skrzydeł
- nie chce tracić czasu na związki z kobietami
- przyjaźni się z Wokulskim, chce iść w jego ślady, zazdrościł mu przejażdżki balonem
- Wokulski przeznaczył mu 100 tys.rubli na badania naukowe u boku geista
- Idealista naukowy


Maria Konopnicka

"Mendel Gdański"

Charakterystyka Mendla:
- wielodzietna rodzina
- był 15 w rodzinie- stąd imię Mendel
- kochająca się rodzina
- związany z Gdańskiem, rodzina tam mieszkała
- akcja utworu rozgrywa się w Warszawie
- większą część życia spędza w kamienicy, nie wiedział, co się dzieje w mieście
- był introligatorem, jego mieszkanie było miejscem pracy
- wychowuje wnuka- Jakuba- syna zmarłej córki, chłopiec skromny, zamknięty w sobie, nieśmiały
- Mendel uczy wnuka: akceptacji faktu, że jest Żydem, odwagi osobistej, wytrwałości, pracowitości, szacunku do pieniędzy
- Mendel kultywuje tradycje religijne, znamienne dla Żydó (co piątek organizuje postną wieczerzę, ubiera się odświętnie i modli wraz z wnukiem)
- Rozbudza wiarę w Jakubie
- Widoą skromne życie, pieniądze przeznaczają na jedzenie i kształcenie Jakuba
- Kochają się, są ze sobą bardzo blisko, tworzą niepełną rodzinę, ale są szczęśliwi

Konopnicka zrywa ze stereotypowym postrzeganiem Żydów, pokazuje uczciwego, pracowitego, życzliwego człowieka.


Obraz społeczeństwa:
- sąsiadka- zyczliwa, udzielająca pomocy Mendlowi, zna go od lat i szanuje
- student- nie dyskryminuje ludności żydowskiej, przyjaźni się z Mendlem, w czasie napaści osłania go własnym ciałem, nie jest antysemitą, człowiek wykształcony
- zegarmistrz- nie posiada własnego zdania, ulega sugetiom innych ludzi, powtarza to, co usłyszał o Żydach, idzie za większością
- ksiądz katolicki- oddaje cześć modlącemu się Mendlowi pomimo tego, że jest innego wyznania, tym samym zmusza do zastanowienia miejscowych chłopców, którzy w tej modlitwie przeszkadzali
- tłum- pijana, rozbestwiona banda chuliganów

Henryk Sienkiewicz

"Szkice węglem"

Utwór ma związek z hasłem pozytywistów- praca u podstaw. Zgodnie z nim ludzie lepiej sytuowani i bardziej wykształceni powinni pomagać biedniejszym warstwom społecznym. Sienkiewicz pokazuje, że bohaterowie jego utworu tego hasła nie realizują. Kompozycję utworu autor oparł na antyprzykładzie. II problem to problem władzy. Władza ma służyć ludziom, a nie odwrotnie.

Jest to historia chłopa Wawrzyna Rzepy, którego pisarz gminny Zołzikiewicz podstępem zmusza do podpisania kontraktu będącego zobowiązaniem wstąpienia do armii carskiej. Intrygę tę uknuł z wójtem Burakiem, gdyż to właśnie syn Buraka a nie Rzepa powinien iść do wojska. Wysłanie Rzepy do wojska jest zemstą Zołzikiewicza na żoie Rzepy, która oparła się jego zalotom. Rzepa, analfabeta podpisuje dokument werbunkowy sądząc, że zrobi świetny interes i że kwituje odbiór częsci dworskiego lasu. Dalsze części utworu to rozpaczliwe próby wyegzekwowania przez zrozpaczone małżeństwo Rzepów swoich praw. Rzepowa próbuje wybłagać łaskę u co ważniejszych i bardziej wpływowych osob. Skazane są one na niepowodzenie, nikt bowiem nie jest zainteresowany udzieleniem im pomocy. Dawny dziedzic Skorabiewski nie musi już dbać o chłopów po ich uwłaszczeniu. Poza tym jest związany przymierzem z Zołzikiewiczem i wcale nie zamierza naruszać istniejącego stanu rzezcy. Pomoc nie nadchodzi również od księdza Czyżyka. Uważa, że jej nieszczęscie jest karą Bożą za grzech pijaństwa jej męża. Gdy Rzepowa trafiła do naczelnika powiau, jest już tak rozstrzęsiona, że zostaje uznana za pijaną. Zostaje ona spowrotem odesłana do baraniej Głowy. Tam w desperackim porywie rozpaczy Rzepowa zdradza męza z Zołzikiewiczem, który cynicznie ją oszukuje, obiecując wycofanie feralnego dokumentu. Ostatecznie jednak wyrzuca ją za drzwi. Wawrzyn zabija żonę siekierą, podpala zabudowania dworskie.






"Potop"

Andrzej Kmicic:
- Na początku bierze udział w wojnach głównie z pobudek egoistycznych, zależy mu na sławie, łupach, wyżyciu się. Nie rozumie słowa patriotyzm, uważa, że władzę ma ten, kto potrafi dobrze władać bronią.
- Ulega pewnym przemianom pod wpływem uczucia do Oleńki Billewiczównie.
- Pojedynek z Wołodyjowskim nauczył Kmicica pokory i uświadomił mu, że musi w inny sposób zasłużyć na względy Oleńki.
- Zostaje żołnierzem hetmana Janusza Radziwiłła, u boku którego chce odkupić swoje winy. Składa przysięgę na krzyż, że będzie- bez względu na wszystko- wierny Radziwiłłowi.
- Kmicic przejrzał dopiero na oczy po rozmowie z Bogusławem Radziwiłłem, który oświadczył mu, że janusz marzy o koronie polskiej i hcce zdradzić króla i ojczyznę.
- Kmicic decyduje się porwać Bogusława, który zdołał umknąć, raniąc przy tym Andrzeja.
- Po dojściu do zdrowia przyjmuje nazwisko- Babinicz (moment przełomowy)
- Uczestnictwo w obronie Częstochowy, przyczynienie się do pokonania Szwedów (wysadził kolumbrynę) jest dowodem przemiany wewnętrznej bohatera. Potrafi narażać własne życie, zapomnieć o prywtnych sprawach, by ratować swoją ojczyznę.
- W czasie oblężenia zostaje poważnie ranny, mimo to udaje mu się wymknąć z rąk Kuklinowskiego.
- Udaje się do króla jana Kazimierza, któremu wiernie służył jako babinicz.
- Ratuje królowi życie i wyznaje, jak się nazywa.
- Przez następnych kilka miesięcy walczy u boku hetmana Czarnieckiego mimo, iż wie, że jego ukochana znajduje się w niebepieczeństwie.
- Pod koniec utworu ranny Kmicic wraca do Lubicza
- Utwór kończy się sceną w kościele, w trakcie której Kmicic zostaje zrehabilitowany dzięki królewskim listom
- Dochodzi do pojednania z Oleńką

Główny bohater ulega wyraźnej przemianie wewnętrznej, z egoisty zadufanego w sobie, zmienia się w szlachetnego patriotę, gotowego do wszelkich poświęceń za ojczyznę. Ta przemiana kojarzy się z przemianami jakim podkegali bohaterowie romantyczni.



Eliza Orzeszkowa

"Gloria Victis"

Obraz Powstania Styczniowego:
- Walki miały charakter partyzancki, oddziały polskie ukrywały się w lasach, ponieważ nie mogły otwarcie stawić czoła przeciwnikowi.
- Wojska polskie stawiały opór, były dzielne.
- Rosjanie mieli przeważającą siłę (liczba żołnierzy, uzbrojenie).
- Pojawia się scena drastyczna, brutalna, naturalistyczna- bezwzględnego mordu rannych żołnierzy.
- Autorka oskarża Rosjan o brak litości nawet wobec rannych, nie mogących się bronić
- Obraz walki ma charakter romantyczny
- Autorka oddaje hołd uczestnikom powstania

Romuald Traugutt- postać historyczna, dowódzca Powstania Styczniowego, waleczny, władczy, cenił swoich żołnierzy, którzy się go boją i jednocześnie szanują, ma silną osobowość, patriota, rezygnuje z życia osobistego dla kraju, męczennik, mesjasz za sprawy narodowe (nawiązania do romantycznego mesjanizmu), Orzeszkowa nie opisuje jego śmierci.
Traugutt został schwytany przez Rosjan, zabity, a jego ciało wrzucono do dołu z wapnem, by pozbawić go grobu, tym samym Polaków miejsca kultu. Orzeszkowa w tym utworze składa mu hołd. Poznała ona osobiście Romualda. Brała udział w Powstaniu.

Nowele:

"ABC"

Akcja toczy się w jednym z miast zaboru pruskiego. Joanna Lipska- sierota, młoda kobieta, ojciec był znanym pedagogiem, mieszka z bratem Mieczysławem (pracuje w biurze), po śmierci ojca nie umie się odnleźć, prowadzi skromne życie. Nie wiedziała jak zarobić pieniądze, dlatego pomagała bratu w sprawach domowych. Pani Rożnowska zaproponowała jej, aby zaczęła uczyć małe dzieci, aby ułatwić im start w szkole. Nie wszyscy rodzice płacili, byli biedni, odwdzięczli się pomagając, przynosząc jedzenie. Od tego momentu życie się jej zmienia, czerpie radość, status życiowy odrobinę się podnosi.
Odgłosy nauczania było słychać na zewnątrz i ktoś zgłosił do prokuratury, że założyła ona nielegalną szkołę. Została jej wytoczona sprawa. Sąd skazał ją na karę 200 talarów lub 3 m-ce więzienia. Była to dla niej bardzo ciężka kara. Mieczysław bardzo się przejął, nie pozwolił na to, by poszła do więzienia, pożyczył pieniądze od lichwiarza. Nie mogła już dalej pracować. Przyszły dzieci- Mańka i Kostek, którzy chcieli się dalej uczyć. Mieczysław się zdenerwował, Janna zgodziła się na wyrzucenie dzieci, ale okazuje się, że Mańka się chowa, bo chce się dalej uczyć. Problematyka: alkoholizm, zła sytuacja materialna, "praca u podstaw", ograniczony dostęp do nauki dzieci niezamożnych.

"Tadeusz"

Akcja rozgrywa się na folwarku, wieś. Przedstawione jest małżeństwo i ich syn tadeusz, który ma 2 latka i 22 tygodnie. Jest piątek, rano. Matka przyrządza śniadanie, gptuje mleko, ojciec pracuje w polu. Matka budzi i karmii syna. Idą do sadu, jest tam dozorca. Tadeusz siada z boku, nudzi się, zaczyna płakać. Matka daje mu kawałek chleba, ale to nie pomaga. Matka straszy dziecko paskiem, ale to też nie pomaga. Dziecko zobaczyło ptaszka, zainteresowało się nim i poszło za nim. Ptaszek uciekł, ale zobaczył pole fasoli, podjadał fasolę. Zobaczył następnie pole maku, doszedł do polany, gzdie były zbiorniki wodne i kwiatki, które znał. Zbierał kwiatki, podniósł głowę i zobaczył ptaszka na gałęzi. Nie patrząc pod nogi, szedł i wpadł do zbiornika. Problematyka: nieodpowiedzialność rodziców, złe warunki chłopów, kobieta nie miała czasu właściwie zająć się dzieckiem.

"Dobra pani"

Helenka- sierota- zostaje przygarnięta przez małżeństwo murarzy. Zaprowadzili ją do pani eweliny- bogatej wdowy, która postanowiła przygarnąć dziecko. Ewelina troszczyła się o dziecko, które darzyło ją uczuciem. Zadbała o jej edukację. Grała na fortepianie, a Helena śpiewała. Niestety sytuacja finansowa pani Eweliny uległa zmianie. Po pewnym czasie pojechała do Włoch z heleną, która miała wtedy 8 lat. Dziecko zaczęło mieć wtedy kaprysy, co Ewelinę denerwowało. Po pewnym czasie przyjechał pewien Włoch. Ewelinie przeszkadzało, że Helena jest cały czas z nimi, zaczęła ją odrzucać. Ewlina wyjechała, a dziecko zostało. Pokojówka opowiedziała jej bajkę o kobiecie, która bawiła się ludzkimi uczuciami, następnie położyla ją spać. Ewelina całkiem zapomniała o Helenie i dziewczynka wróciła do rodziny murarza. Dziecko myślało tylko, kiedy przyjdzie pani Ewelina. Rodzina otrzymała list od Eweliny z banknotem 25- rublowym. Dziecko poszło do willi pani Eweliny. Usiadła z pieskiem na ganku. Zaczęła wspominać i zasnęła. Przyszedł murarz i ją zabrał. Problematyka: złe traktowanie ubogich, praca u podstaw- źle rozumiana, traktowanie ludzi jak zabawek, pani Ewelina okaleczyła psychikę Helenki.

"Nad Niemnem"

Elementy pozytywisyczne:
. praca u podstaw:
- Witold Korczyński wspiera Bohatyrowiczów (sugeruje wykopanie studni, budowę młyna, uczy chłopów obsługi maszyn, chce załagodzić konflikt między Korczyńskimi a Bohatyrowiczami)
- Teofil Różyc- pieniądze na kształcenie dzieci Kirłowej
- Benedykt- wspiera Marynię Kirło, pomógł Justynie
- Andrzej Korczyński- dzieli się swoją wiedzą z Bohatyrowiczami (Azelm, Jerzy)
- Justyna Orzelska- po ślubie z Janem może pomagać Bohatyrowiczom
- Andrzejowa- prowadzi ochronkę dla wiejskich dzieci, uczy je, szyje ubrania, robi to przez pamięć o mężu

. Emancypacja kobiet:
- Marynia Kirło- prowadzi majątek, gdyż mąż nie wywiązuje się
- Justyna Orzelska- samodzielnie podejmuje decyzje o swojej przyszłości, popełnia mezalians, przeciwstawia się woli rodziny, decyduje się poślubić Jana Bohatyrowicza
- Jadwiga Domuntówna- sama prowadzi gospodarstwo rolne

. Scjentyzm:

- Witold Korczyński- zafascynowany osiągnięciami technicznymi, kończy szkołę agronomiczną, chce ulepszać gospodarstwo
- Stanisław Korczyński- kształcił swoje dzieci, inwestował w ich edukację
- Benedukt- kształci swoje dzieci

. Praca organiczna:

- Witold- dba o rozwój rolnictwa u ojca i Bohatyrewiczów. Proponuje ojcu, by wydzierżawił część ziem Bohatyrewiczom, z tego tytułu dostawałby pieniądze, a oni płody rolne. Nawiązałaby się praca w dziedzinie rolnictwa.

Elementy romantyczne:
- Orzeszkowa dokonuje wywyższenia Powstania Styczniowego, ustami Jana i Anzelma nawołuje, by pamiętać o powstańcach. Uczestnicy powstania są bardzo pozytywnymi bohaterami.
- Powstanie listopadowe- Dominik Korczyński brał w nim udiał arzem z Jakubem
- Nawiązania do czasów napoleońskich- Dominik Korczyński i Jakub Bohatyrowicz walczyli u boku Napoleona
- Motyw dworu i zaścianka (podobieństwa do Pana Tadeusza)
- Związki człowieka z przyrodą

Podobnie tak jak w "Panu Tadeuszu", który jest często porównywany z powieścią Elizy Orzeszkowej, znajduje się tutaj szeroki obraz społeczeństwa, które jest podzielone na szlachtę zaściankową (zaścianek Bohatyrowiczów), która stara się podtrzymywać rodową tradycję, przekazując ją z pokolenia na pokolenie, a także na szlachtę bogatą, której nie interesowały polskie zwyczaje, lecz moda francuska i wszelkie nowinki z innych krajów.
- Inne podobieństwa: gościnność (brama zawsze otwarta)

Adam Asnyk

"Karmelkowy wiersz"

Wiersz zawiera dwie płaszczyzny czasowe- przeszły (retrospekcja) i teraźniejszy. Podmiotem lirycznym jest mężczyzna, który wspomina przeszłość, to jakim był człowiekiem. W przeszłości przyjmował romantyczną postawę wobec kobiet (wiersze, kwiaty). Wierzył w bezgraniczną, idealną miłość do kobiety. Teraz jednak zobaczył, że dusza kobiety salonowej jest pusta i dlatego poeta nie obdaruje jej miłością, lecz cukierkiem.

"Do młodych"
Przesłąnia, z którymi zwraca się Asnyk:
- pamiętaj o tym, skad pochodzisz (historia, kultura, tradycja), ale nieustannie spoglądaj w przyszłość, która ma być lepsza
- zachęca do zdobywania wiedzy, kształcenia się (scjentyzm)
- poszukiwać nowych rozwiązań, które wydają się niemożliwe, zgłębiać zagadnienia, które już znamy
- zwraca uwagę na przemienność epok i zmianę światopoglądów, co łączy się z odwiecznym konfliktem pokoleń. Nawołuje do wzjaemnej tolerancji i szacunku.
- Jeżeli nie szanujesz innych, to inni nie będą szanować Ciebie, zachowania, zwyczaje przechodzą bowiem z pokolenia na pokolenie
- Nie rób drugiemu co tobie nie miłe- nie należy przekreślać poprzednich epok, gdyż w przyszłości następne pokolenia mogą tak samo potraktować naszą
- Poznawanie świata jest zbliżeniem się do Boga

_______________________________
 
[http://www.ufd.pl/search.asp]

----->>> WSPOLCZESNOSC <<<------

Literatura wspólczesna

Granice czasowe epoki: 1939- do dziś

Literatura wojenna- 1939-1945:

POEZJA:

Julian Przyboś

"Póki my żyjemy"

Jesteśmy w Warszawie, atakowanej przez Niemców z dział armatnich. Stolica przypomina gruzowisko. Podmiotem lirycznym jest mężczyzna, który uczestniczy w tych wydarzeniach i czuje się bezbronny.
Dla owego mężczyzny największym dobrem staje się karabin, przy pomocy którego mógłby stawić opór. Pojawiają się nawiązania do motywów biblijnych, ponieważ podmiot liryczny określa, że z martwych powstał, czuje w sobie siłę, wręcz rzadkością i pragnie ją wykorzystać w walce z wrogiem. Poeta krytykuje postawę polskiego rządu, który opuścił pod koniec września kraj, unikając dalszej walki z bronią. Zdaniem Przybosia nie wszystkie możliwości obrony zostały wykorzystane. Odradzają się w wierszu motywy tyrtejskie.

Władysław Broniewski

"Ballady i romanse"

Bohaterką utworu jest żydowska dziewczynka- Ryfka. Widzimy, że wojna odcisnęła piętno na jej psychice. Nie zdaje ona sobie sprawy z tego, że jej rodzice zginęli, zachowuje się dziwnie: histeryczny śmiech, bieganie nago. W wierszu analizowany jest problem zachowania luzi wobec Żydów. W czasie wojny, za pomaganie im groziłą im kara śmierci. Ryfce, przejeżdżający obok ludzie udzielają doraźnej pomocy, nikt jednak nie potrafi zabrać jej ze sobą i stworzyć dom. Pod koniec wiersza pojawia się mistyczna scena, w której Ryfka umiera wraz z Chrystusem, z rąk Niemców. Dowodzi ona, że za każdym razem, gdy ginął niewinny człowiek, Chrystus umierał poraz kolejny. Poeta polemizuje z optymistycznym przesłaniem "Ballad i romansów" Adama Mickiewicza, który które głosiło, że nie ma zbrodni bez kary. Okazuje się, że w czasie wojny nie odnajduje ono potwierdzenia w rzeczywistości.

Antoni Słonimski

"Alarm"

Autor opisuje sytuację bombardowanej w 1939 roku Warszawy. Warszawiacy do pewnego stopnia zorganizowali się i ogłaszali przez megafony informację o zbliżającym się nalocie. Poeta koncentruje się na efektach dźwiękowych, które mogą oddać klimat tantych dni. Oprócz wrzawy, zgiełku, hałasu, syren, szumu bomb pojawia się także cisza, w której ludzie czekają na to, co nastąpi. Słonimski zwraca uwagę na problem wojennego egoizmu, czyli troski o własne bezpieczeństwo. Utwór dzieli się na 2 części:
1) pokazuje bombardowaną Warszawę
2) na charakter apelu skierowanego do Polaków, by dalej walczyli. Słonimski wierzy w to, że w owej walce wspomogą nas Francuzi, którzy to obiecali. Poeta odwołuje się do historii związków polsko- francuskich i przywołuje czasy napoleońskie, kiedy to Francja mogła na Polaków liczyć. W wierszu pojawiają się motywy tyrtejskie.


Literatura powojenna 1945- do dziś:

PROZA

Tadeusz Borowski

Lagier- obóz koncentracyjny zakładany przez Niemców

"Proszę państwa do gazu"

1. Do lagru można było się dostać z powodów:
. zgodnie z ideologią Adolfa Hitlera należało wyniszczyć ludzi narodowości żydowskiej, Cyganów, Polaków, aby Europą rządziła rasa nordycka;
. mordowano ludzi wykształconych, duchownych;
. za pomoc Żydom;
. za przeciwstawianie się okupantowi- sabotaż;
. zabierano przypadkowe osoby w czasie łapanek;

2. Zasady transportu:
. w wagonach bydlęcych zbudowanych z desek
. wagony przeładowane (ludzie+ bagaże)
. potrzeby fizjoligiczne załatwiane w wagonach, po drodze nie organizowano postojów
. wielu ludzi zmarło z powodu uduszenia albo zdeptania (dzieci, osoby starsze)
. nie wiedzieli, co ich czeka na miejscu

3. Sytuacja więźniów, którzy dotarli do obozu:
. dzielono ich na 2 grupy: zdolnych do pracy i tych, których od razu wysyłano do gazu. Matki z dziećmi, ludzie starsi byli od razu zagazowywani
. panowala specyficzna hierarchia: szacunkiem cieszyli się więźniowie z niskimi numerkami na przedramikeniu, uprzywilejowaną sytuację mieli członkowie "kanady", którzy pracowali przy rozładunku transportu więźniów, była też funkcja kapo- osoba nadzorująca poszczególne baraki i współpracujaca z Niemcami. Tadek w pewnym okresie swojego zycia nalezal do kanady.

4. Portrety osób szczególnie wyróżnionych w opowiadaniu:
. kobieta, która wyrzeka się dziecka by ratowac wlasne zycie
. mloda dziewczyna która sama decyduje się pojsc do komory gazowej
. dziewczynka bez nogi która zywcem spalono
. dziewczynka która oszalala, biegala po dziedzincu, zostala zastrzelona przez Niemcow
. kobieta, która zbierala zwloki niemowlat z wagonow

5. Zachowania Niemcow:
- podczas rozładunku wagonów nie wykonywali tzw. "brudnej roboty", ale sprawowali ogolna piecze nad przywiezionymi towarami, segregacja zywnosci
- stoja w cieniu i rozmawiaja o swoich prywatnych sprawach
- sa w pewnym sensie znudzeni, zachowuja się tak, jakby to co robia było czyms normalnym

6. Cel istnienia obozow:
- czynnik ideologiczny
- czynnik gospodarczy (więźniowie pracuja oraz przywoza ze soba drogocenne rzeczy)
- eksperymentowano na więźniach różnego rodzaju lekarstwa, szczepionki, byli materialem doswiadczalnym

7. Wplyw pobytu w obozie na psychike czlowieka:
- zobojetnienie na ludzkie cierpienie
- wiezniowie sa nieufni wobec siebie, donosza Niemcom, oszukuja, kradna
- chca przezyc za wszelka cene
- gore bierze instynkt przezycia i glodu
- zycie terazniejszoscia i obawa przed przyszloscia
- egoizm, egocentryzm
- tlumienie w sobie ludzkich odruchow zyczliwosci, wspolczucia, przyjaźni
- zatarcie się granicy miedzy dobrem a zlem

Człowiek zlagrowany- czlowiek, który dostosowal się do warunkow obozowych i zapomina o wartosciach.

Zofia Nałkowska

"Medaliony"
Nałkowska wieksza czesc wojny spedzila w Warszawie. Po wojnie pracowala w Komisji do Spraw Badania Zbrodni Niemieckich i swoje obserwacje zamiescila w utworze "Medaliony". Maja one charakter dokumentu, ponieważ przedstawiaja autentyczne wydarzenia oraz opisuja losy osob, które zginely w czasie wojny lub tez przezyly. W duzej mierze pisarka oparla się na zeznaniach swiadkow.

"Profesor Spanner
Opisany zostal Instytut Anatomiczny w Gdansku, którym kierowal Spanner. Instytut był przykrywka do dzialan zakazanych i niemoraslnych. Zamiast 16 cial, które mogly się tam znajdowac było ich ponad 300. Autorka relacjonuje obrazy, które zobaczyla, wchodzac do piwnic instytutu. Były tam baseny z pocwiartowanymi cialami i kotly w których gotowano ludzkie szczatki, mieso, tluszcz, kosci oddzielone od siebie. Była tez receptura wyrobu mydla z tluszczu ludzkiego. Komisja rozmawiala ze swiadkiem wydarzen- Polakiem, który pracowal w instytucie (wyksztalcenie srednie, ojciec w obozie). Nie miał on swiadomosci tego, ze wyrabianie mydla z tluszczu ludzkiego jest czyms zlyn. W swych zeznaniach staral się być precyzyjny, mowil otwarcie, co dowodzi, ze nie bal się swych zeznan. Jego psychika ulegla wypaczeniu, o czym swiadczy stwierdzenie, ze Niemcy potrafia zrobic cos z niczego. Profesor Spanner był autorytetem naukowym i z uwagi na to, ze nalezal do partii oraz Niemcy borykaly się z problemami ekonomicznymi. Mogl zdecydowac się na taka dzialalnosc.

"Przy torze kolejowym"

Opowiadanie dotyczy przewozenia wiezniow do obozu koncenytracyjnego oraz proby ucieczki z transportu grupy osob. Glowna bohaterka jest kobieta, która uciekla z transportu i zostala postrezelona przez Niemcow. Prawdopodobnie jest ona Żydowka i wielu ludzi balo się udzielic jej pomocy. Wszyscy patrzyli na nia z daleka. Zakonczenie opowiadania jest bardzo wymowne. Mlody mezczyzna dokonuje egzekucji an owej kobiecie, spelniajac tym samym jej prosbe. Konkretnej pomocy nikt jej nie udzielil, jedynie ów mezczyzna okazal jej wspolczucie.

"Dorosli i dzieci w Oswiecimiu"

Dotyczy fukcjonowania obozu. Pisarka zauwaza, ze do oddzialow SS przyjmowano często kryminalistow, którzy bezwarunkowo wykonywali rozkazy. Wymienia nazwiska czolowych oprawcow, opisujac przy okazji metody ich dzialania. Waznym watkiem jest opis sytuacji dzieci. Te, które nie mialy odpowiedniego wzrostu, od razu zagazowywano. Zdarzaly siesytuacje, że ktos np. lekarz udzielal zagrozonym dzieciom schronienia, narazajac swe zycie. Nalkowska pisze, ze oboz był dochodowa "instytucja". Niemcy czerpali olbrzumie zyski, zerujac na wiezionych tam ludziach. Znamiennym jest zakonczenie utworu, w którym male dzieci na pytanie o to, co robia, odpowiadaja ze bawia się w palenie Źydów. Scena ta konczy caly cykl opowadan i swiadczy o tym, ze wojna w ludzkiej psychice będzie trwac jeszcze dlugo mimo tego, iż formalnie się skonczyla.

Tytul wzial się od nazwy zdjec na nagrobkach i ma charakter metaforyczny. Pisarka chce uczcic pamiec osob, które zginely w czasie wojny. Cykl opowiadan poprzedzony jest mottem: "Ludzie ludziom zgotowali ten los".

Gustaw Herling- Grudzinski

"Inny Świat"

Łagry- obozy pracy tworzone przez Rosjan.

Do łagru można było dostac się za:
- strzelanie do obrazu Stalina
- zbyt rozlegla wiedza na tematy wojskowe
- za czytanie niewlasciwej literatury francuskiej i fascynacje Zachodem
- niemiecko brzmiace nazwisko
- niewlasciwy stroj
- inna narodowosc np. niemiecka, pozwalala domniemywac, ze mamy do czynienia ze szpiegiem
- za przynaleznosc do stanu duchownego
- za odwage samodzienego myslenia i sprzeciwianie się promowanej przez wladze ideologii
- utrzymywanie kontaktow listownych z krewnymi z Zachodu
- nie oddanie wladzy produktow rolnych jej naleznych
- do lagru mogl dostac się każdy bez względu na plec, kto zdaniem wladzy miał zle zapatrywanie na system. Rosjanie wymuszali na wiezniach przyznanie się do zarzucanych im win, aby gromadzic odpowiednie dokumenty i asekurowac się w roznych sytuacjach.

1. Warunki zycia w łagrze:
- znajdowaly się na Syberii (niskie temp.)
- w tajdze, lasach
- były to wielkietartaki
- żadna proba ucieczki nie miala szans powodzenia, warunki klimatyczne i geograficzne nie pozwalaly na to.
- Mieszkali w barakach, oddzielnie mezczyzni i kobiety
- Pobódka o 5:30
- 3 kotly- kasza z ryba, kasza, zupa- w zaleznosci od wydajnosci
- po sniadaniu wychodzili do lasu
- praca trwala ok. 12 godzin
- najwydajniejsi otrzymywali dodatkowy posilek
- powrot do obozu ok. 18:00-19:00
- wieczorem otrzymywali chleb, jego porcje również były zroznicowane
- ubiór był nieodpowiedni do warunkow
- problemy z utrzymaniem higieny, mysli się raz na kilka tygodni

2. Struktura obozu:
- otoczony drutami
- baraki dla więźniow
- kuchnia
- szpital
- dom swidanij
- trupiarnia
- sklepik
- tory kolejowe
- wieze straznicze

Poza obozem, zupelnie niedaleko były budynki oficerskie dla pilnujacych wieźniow.

3. Sytuacja kobiet:
- były często gwalcone w brutalny sposób przez wiezniow i nie mogly liczyc na żadna pomoc
- zanika w nich instynkt macierzynski, specjalnie zachodza w ciaze, aby trafic do szpitala na 3 m-ce przed porodem i na 6 po nim. Nie interesuja się losem dziecka, traktuja go przedmiotowo.

4. Dom Swidanij:
- był to dom wykonany na pograniczu obozu.
- Rodziny mogly spotykac się tam z wiezniami. Do tych spotkan dochodzilo sporadycznie. Najpierw deklarowali się, ze nie ujawnia tego, co widzieli w obozie.
- Wiezien przed spotkaniem był myty, dostawal ubranie i jedzenie.
- Nie mogli rozmawiac o zyciu w obozie
- W tym domu dochodzilo do szczesliwych wydarzen lub do dramatow rodzinnych, gdy zony rzadaly rozwodów.

5. Szpital:
- głód, ciezka praca, pozywienie pozbawione witamin i surowy klimat były glownymi przyczynami chorób wsród wiezniow.
- Cierpienie spowodowane choroba dawalo szanse odpoczynku w lepszych warunkach i lepszego pozywienia.
- Wiezniowie często sami się okaleczali, by zregenerowac sily w szpitalu, nie troszczono się o leczenie.
- Kobiety specjalnie zachodzily w ciaze


6. Wpływ pobytu w obozie na psychike czlowieka:
- na poczatku ludzie, którzy dostaja się do obozu probuja pomagac innym, po pewnym czasie zaczynaja myslec tlyko o sobie
- kobiety traca instynkt macierzynski
- kobiety oddawaly się aby zdobyc jedzenie
- zanikaja uczucia wyzsze, ludzie kieruja się instynktem
- wiezniowie byli w stanie okaleczac się by zyc w lepszych warunkach
- trudno było zyc bez nadziei, ale była ona zcasem zabojcza dla wiezniow
- ludzie pozbawieni wolnosci odczuwaja przejmujace uczucie samotnosci
- szerzy się donosicielstwo, brak solidarnosci
- ciesza się kazda namiastka wolnosci
- czekaja z utesknieniem na tzw."wyhodnoj dien", kiedy sami mogli zaplanowac sobie czas i nie pracowali. Gdy minal często popadali w depresję.
- Słabi fizycznie byli eliminowani- od wydajnosci pracy zalezala ilosc otrzymanego pozywienia
- Wiezniowie dziela się z innymi wiadomosciami ze swiata zewnetrznego, ponieważ kontaktu z tym swiatem bardzo potrzebowali
- Pojawia się watek przyjaźni miedzy Kostylewem a Grudzinskim. Kostylew nie chcial się poddac regulom obozu i podpala sobie reke, by nie pracowac. Był to rodzaj buntu, który zakonczyl się dla niego tragicznie. Miał być wyslany do ciezszego obozu, wówczas Grudzinski zadeklarowal się, że pojdzie tam za niego. Kostylew popelnil jednak wczesniej samobojstwo.
- Grudzinski również bronil swej godnosci i praw. Podjal głodówke, dzieki ktorej opuscil oboz. Było to możliwe z powodu sytuacji politycznej. Rosjanie, by wzmocnic sily, tworzyli polskie oddzialy i oglosili amnestie dla wieźniow.

7. Przeslanie utworu- znaczenie Epilogu:
Epilog jest jakby dopelnieniem po kilku latach tresci zwiazanych z utrata wolnosci. Tutaj Herling najdobtniej zaznacza swoje stanowisko- zasady moralne sa niezalezne od tego, czy mamy czasy wojny czy pokoju. Ludziom, którzy sprzeniewierzyli się tym zasadom należy się wpolczucie, ale nie można ich rozgrzeszyc.

Hanna Krall

"Zdążyć przed panem Bogiem"

Hanna Krall w latach 70- tych przeprowadzila szereg rozmów z markiem Edelmanem (ostatnim zyjacym przywódca powstania w getcie). Chciala, by opowiedzial o wydarzeniach z roku 1943. Edelman wypowiada się w pewnym momencie następujące słowa: "Przeciez nie piszemy historii. Piszemy o pamiętaniu." Bohater reportażu dzieli się z pisarką tym, co jego pamięć pomimo upływu czasu zdołała ocalić. Chce on odbrązowić informacje o ludziach i wydarzeniach, które miały wówczas miejsce.

Ważne sceny:
- likwidowanie getta, krzyki przerażające powstańców
- w getcie szerzył się głód. Lekarze byli bezradni, mogli jedynie obserwowac zmiany w ludzkim ciele.
- Ludzie byli zdolni do kanibalizmu
- Pielęgniarki wstrzykiwaly dzieciom trucizne lub dusiy je tuż po narodzeniu- łaska
- Były osoby gotowe poswiecic się dla swych przyjaciol (zasloniecie karabinu wlasnym cialem)
- Postac Anielewicza- przywódcy powstania, który popełnił samobójstwo. Wraz z nim zrobilo to kilkadziesiat innych osob.Obawial się dostania w rece Niemcow. Innym wspomnieniem z nim zwiazanym jest to, że malowal skrzela nieswiezym rybom, aby je sprzedac.Byli tacy, którzy naciskali na Edelmana, by takich rzezcy nie rozpowszechniac.
- Scena obrazujaca Żyda, którego Niemcy postawili na beczce i obcinajac mu brode, swietnie się bawili. Scena ta m wymiar symboliczny. Edelman stwierdza, ze najwazniejsza rzecza jest to, by nie dac się wepchnac na beczke- należy zachowac swoja godnosc.

19 kwietnia 1943 r.
Dochodzi do wybuchu powsania w getcie, które Niemcy zamierzali zlikwidowac. Powstancom przyswiecala tesknota "za pieknym umieraniem". Nie było szans na to, by powstancy wygrali. Powstancy kupowali bron za pieniadze, dzieki korym mogly się ukrywac narodowosci zydowskiej poza gettem. Dokonali również samosądu na czlowieku, który owych pieniedzy nie chcial im dac. Dowódzca Niemcow był Jurgen Stroop, z którym Edelman spotkal się po wojnie, w czasie konfrontacji. Stroop był skazany za swe zbrodnie, na widok edelmana zaczal salutowac. Pojawia się scena szokujaca. Po jednej stronie muru ogradzajacego getto plona domy, gina ludzie, po drugiej stronie gra muzyka, kreci się karuzela, zycie toczy się normalnym trybem.
- przed wybuchem powstania Nemcy wywozili z getta Żydów, mowiec im ze jada do pracy. Stosowali specyficzna przynete, kktórabyl chleb. Instynkt głodu zwyciezal lek przed smiercia.
- Niemcy przekazali mieszkancom getta tzw. Numerki zycia. Osoby, które je otrzymaly były przez jakis czas w miare bezpieczne. Ludzie mieli powazne dylematy, komu te numerki przekazac.
- Edelman stal przy bramie wiodacej na plac, gdzie czekali ludzie wywozeni z getta. Mogl z tlumu wyciagnac tych, którzy nie nadawali się do podrozy. Najczesciej były to osoby przydatne ŻOB.


POEZJA

Tadeusz Różewicz

"Ocalony"

Pochodzi z tomiku "Niepokoj". Debiut poetycki. Osoba mowiaca w wierszu jets mlody mezczyzna, który dwukrotnie informuje o swoim wieku. Utwor zaczyna się i konczy tym samym stwierdzeniem (budowa klamrowa). Ów mężczyzna wspomina czasy wojny, chociaz słowo to w wierszu nie padło. Zamiast niego pojawiaja się stwierdzenia: rzeź, furgony porąbanych ludzi, człowieka zabija się jak zwierzę. Slowo rzeź jest bardziej nacechowane emocjonalnie i podkresla bestialskosc oprawcow. Ocalenie samo w sobie jets zjawiskiem pozytywnym. Niestety podmiot liryczny nie potrafi docenic tej sytuacji, ponieważ ocalal jedynie fizycznie, natomiast jego psychika jest powaznie okaleczona. Pojawiaja się strofy, w których mowa jest o zatarciu się granicy miedzy kontrastujacymi miedzy soba pojeciami: prawda i klamstwo, milosc i nienawisc. Spojnik "i" swiadczy o tym zatarciu. W utworze pojawia się motym nadzieji, zwiazanej z watkiem poszukiwania kogos (nauczyciel i mistrz), kto pomoze zaczac wsyztsko od poczatku. Podmiot liryczny wola o pomoc, bo wie, że sam nie da sobie rady. Pojawiaja się nawiazania do Biblii (Stary testament, ksiega Rodzaju- oddzielenie swiatla od ciemnosci).

"Lament"

Podmiotem lirycznym jest młody 20- letni mężczyzna, który przezył wojne. Wyszedł z niej okaleczony pod względem psychicznym. Istnieje dystans pomiedzy jego wygladem zewnetrznym, a tym, co dzieje się w jego wnetrzu. Wracaja wspomnienia wojenne, szczególnie poruszajace jest wyznanie o tym, ze czuje się morderca. Nie pojawia się slowo wojna. Pod koniec tekstu zawarte zostaly jednak sugestie, mowiace o tym, ze wlasnie o niej jest mowa. Podmiot liryczny zauwaza, ze zatracil w czasie jej trwania podstawowe wartosci, które okresla przy pomocy nawiazan do Mitologii (Achilles, Hektor) oraz odwolan do filozofii franciszkanskiej, która narodzila się w sredniowieczu. Wynika z tego, ze zapomnial o wartosciach takich jak: honor, miłość bli`xniego, wrazliwosc na piekno swiata. Wiersz konczy się specyficzna anafora, która potwierdza ze w czasie wojny stracil również wiare w Boga. Pod wplywem tych doswiadczen zostal ateista. Wiersz zawiera istotne slowo, calosciowo ukazujace jego syuacje- okaleczony.

Cechy poezji Różewicza:
- unikanie srodkow interpunkcyjnych, co powoduje, że odczytanie wiersza może być rozne
- lubi stosowac płęty
- porusza problem wiary w Boga
- duzo miejsca w swej tworczosci zajmuje II wojna swiatowa (nalezal do AK)- pokolenie kolumbow
- unika wyszukanych srodkow stylitycznych
- często uzywa zwrotów potocznych
- pojawiaja się konteksty mitologiczne i biblijne
- wykorzystuje watki autobiograficzne

Czesław Miłosz

"Campo di Fiori"

Utwór bazuje na wydarzeniach historycznych. Opisane zostały dwa miejsca i dwie płaszczyzny czasowe. Najpierw jestesmy w Rzymie w 1600 r., kiedy doszło do spalenia na stosie Giordana Bruna. Miejscowa ludnosc nie była w stanie zbuntowac się przeciwko tej sytuacji, zajeta wlasnymi sprawami. Wydarzenie to przypomina sytuacje z roku 1943 w warszawskim getcie. Mieszkancy Warszawy, gdy getto plonelo, spedzali czas na zabawie z rodzina (przejażdzki na karuzeli). Utwor ma charakter moralizatorski. Podejmuje probelm obojetnosci czlowieka na cierpienia innych. Zawiera także być może nieco naiwna płętę, która mowi, że dzieki poezji osobowosc czlowieka może ulec zmianie i uczynic go bardziej wrazliwym. Miłosz ma swiadomosc ze historia kolem się toczy i takich wydarzen które opisal było, jest i będzie jeszcze bardzo wiele.

Zbigniew Herbert

"Nike, która się waha"

Utwór porusza wątek patriotyzmu. W związku z tym mamy obraz wojny, młodego człowieka, uczestniczącego w tej wojnie oraz wątek śmierci. Nie ma określonego ściśle czasu wydarzeń. Pojawia się jedynie okreslenie: "koleina wojennego wozu", co kojarzy nam się z czołgiem (może chodzic o wspolczesnosc). W utworze pojawiaja się watki mitologiczne- Nike- bogini zwycięstwa, której postac może uswiadomic czytelnikowi z ilu rzezcy ów młodzieniec musiał zrezygnowac, szala z losem pokazująca jaka jest przyszlość bohatera wiersza; obol- pieniazek, który wkładano zmarłym do ust po smierci, by Charon przewiozl dusze przez Styks do Hadesu. Nike nie decyduje się okazac uczuc oewmu mlodziencowi majac swiadomosc, ze umrze, ze zginie, by postrzegano go jako tchorza. Pojawiaja się w wierszu nawiazania do motywow tyrtejskich. Herbert polemizuje jednak w jakims stopniu z Tyrteuszem, mówiac "cierpki obol ojczyzny", podczas gdy grecki poeta tweirdził, ze rzecza piekna jest umierac za kraj.

_______________________________
 
[http://www.ufd.pl/search.asp]

----->>> ROZNE <<<-----

Średniowiecze

"Bogurodzica" jako zabytek języka polskiego, historia utworu, walory literackie
"Bogurodzica" jest najwspanialszą i najstarszą polską pieśnią religijną. Nie znamy dokładnej daty jej powstania. Jej powstanie wiąże się z okresem pomiędzy wiekiem X i XIV, a najczęściej przyjmuje się pierwszą połowę wieku XIII. Z powstaniem "Bogurodzicy" w X wieku wiąże się legenda, przypisująca jej autorstwo świętemu Wojciechowi. Był on jednak biskupem przybyłym z Czech i prawdopodobnie nie znał dobrze języka polskiego. Autor pieśni jest nieznany, mógł nim być wykształcony mnich średniowieczny. "Bogurodzica jest wzorowana na uroczystych tekstach łacińskich. Nie jest to jednak przekład, ale utwór oryginalny. Najstarszy zachowany odpis "Bogurodzicy" tzw. Krakowski pierwszy pochodzi z roku 1407. Obejmuje on dwie zwrotki. Pierwsza skierowana jest do Matki Bożej, druga do Jezusa za pośrednictwem Jana Chrzciciela. Z 1408 roku pochodzi odpis krakowski drugi. Liczy on już 14 zwrotek. Do dwóch pierwszych dołączono pieśni pasyjne (wielkanocne) i pieśni litaniczne skierowane do różnych świętych. O ogólnonarodowym znaczeniu "Bogurodzicy" świadczy umieszczenie jej we wstępie do Statutu Łaskiego z 1506 roku - także pierwszy drukowany. Statut Łaskiego był zbiorem praw polskich. Z kroniki Jana Długosza dowiadujemy się, że Bogurodzica była śpiewana przed bitwami pod Grunwaldem i Warną. Miała wtedy charakter pieśni patriotycznej. Był to hymn koronacyjny pierwszych Jagiellonów. Bogurodzica straciła swe znaczenie w drugiej połowie wieku XVI. Z zapomnienia wydobył ją nurt poezji patriotycznej XIX wieku (narodowo-wyzwoleńczej). Świadczy o tym między innymi przedruk Bogurodzicy przez Niemcewicza w "Śpiewach historycznych". Nawiązuje do niej także Juliusz Słowacki w hymnie napisanym na wieść o wybuchu powstania listopadowego pt. "Bogurodzica". Do pieśni tej nawiązuje Sienkiewicz w "Krzyżakach" i "Potopie" oraz młodzi poeci okresu okupacji np. Baczyński - "Modlitwa do Bogurodzicy". Pierwsza strofa to apostrofa do Matki Boskiej, którą autor w imieniu zbiorowości prosi o pozyskanie dla ludzi łaski jej syna - Chrystusa. Druga strofa to apostrofa do Chrystusa. Za pośrednictwem Chrzciciela autor prosi o spełnienie próśb ludzi. Zwrotki przedziela powtarzający się zwrot "Kyrie Eleison". Kompozycja utworu i jego intelektualny charakter przypomina porządek naukowego traktatu godzącego (zgodnie z wymogami scholastyki) prawa wiary i rozumu. Matka Boga, Dziewica, Pośredniczka jawi się tutaj jako wyposażona w godności przypisane jej dogmatycznie. Dalsze osoby występujące w tekście - Chrystus, Bóg i Jan Chrzciciel - tworzą z Marią święty zespół czterech osób. Jest to liczba symboliczna, odnosi się do czterech cnót (męstwo, sprawiedliwość, umiarkowanie, roztropność). Liczba ta obok trójki, dziewiątki, dziesiątki, bywała często eksponowana w średniowiecznej sztuce np. z kwadratowych kamieni budowano wczesnośredniowieczne romańskie świątynie. Jak typowy wiersz średniowieczny "Bogurodzica" jest wierszem rymowo-zdaniowym (asylabicznym). Nie przestrzega jednakowego rozmiaru sylabicznego w każdym wersie. Typowy dla utworów średniowiecznych był także ich meliczny charakter, "Bogurodzica" znakomicie nadaje się do śpiewania. Występują rymy wewnętrzne - "Bogurodzica, dziewica" i rymy zewnętrzne - "sławiena, zwolena". Charakterystyczna jest także intonacja rosnąco-opadająca. Wynika ona ze zgodności zdań lub jednorodnych członów zdań z długością wersu. W "Bogurodzicy" odnajdujemy wiele starych form językowych, dziś już nie stosowanych. Przykładem są zmiany fonetyczne - brak przegłosu, tłumaczony wpływem czeskim, związany z hipotezą autorstwa świętego Wojciecha. Przegłos to dawny proces fonetyczny polegający na przejściu w określonej pozycji "e" w "a" lub "o": słowiena sławiona zwolena zwolona Obecnie nie używane formy trybu rozkazującego: zyszczy, spuści, napełń, słysz. Cechą charakterystyczną jest niezgodność przypadków: Bogu + rodzica r.m. lp, C + r.m. lp, D Zmieniona forma "Bogarodzica" pojawiła się w drugim odpisie krakowskim. W utworze tym występuje wiele archaizmów np.: Gospodzina, Krzciciela, zwolena, Bożyc. Bożycze to forma wołacza od rzeczownika Bożyc (syn Boga). Jest to forma petronimiczna z języka rosyjskiego. Zwrot "Bogiem sławiena" dzisiaj zastępujemy rzeczownikiem z przyimkiem: przez Boga sławiona.

Renesans

Różne ujęcia tematyki wiejskiej w literaturze renesansu
Okresowi renesansu charakteryzującemu się poczuciem piękna i harmonii towarzyszyło nieodmienne i powszechne przekonanie, że stan ziemiański jest stanem szczęśliwym, zapewniającym człowiekowi prawdziwe powodzenie i radość. Radości płynące z życia człowieka na wsi mocno podkreślili w swojej twórczości: Szymon Szymonowic, Mikołaj Rej i Jan Kochanowski. Szymon Szymonowic - był wybitnym kontynuatorem sielanki antycznej, malującej życie proste i nieskomplikowane, wiedzione w obcowaniu z naturą przez pasterzy, wieśniaków, rybaków, doświadczających uczuć smutku, żalu, kochających i opowiadających o swojej miłości prosto z serca, podśmiewających się z siebie i swoich amorów. Sielanki jego ze względu na treść, stopień zawartej w nich mitologizacji i język można podzielić na dwa rodzaje. Pierwszy hołduje dworskie konwencje i zawiera utwory, które są albo przykładami, czy przeróbkami idylli antycznej, albo też zbiorem oryginalnych obrazków z życia wiejskiego, ale alegorycznych, pełnych powiązań z mitologią, w których pod maską pasterzy i pasterek przedstawia Szymonowic ludzi i stosunki dworskie. Oczywiście obrazy malowane w sielankach konwencjonalnych w niczym nie przypominają prawdziwego życia wsi. Te wszystkie postacie występują pod mitologicznymi imionami: Dafinis, Licydas nie są prawdziwe lecz sztuczne i zmyślone, ale prawdziwe na pewno są uczucia, szczęście i nieszczęście w miłości, których doświadcza prawie każdy, tak jak i bohaterowie utworów Szymonowica. Wszystkim mniej lub bardziej dworskim sielankom przeciwstawiają się sielanki o treści realistycznej., wypływające z trafnej i celnej obserwacji i oceny życia, takiej jak "Kołacze" i "Żeńcy". W nich to kreśli prawdziwy obraz życia wiejskiego, chociaż różnią się od siebie tematycznie. "Kołacze" w niemal scenicznym układzie przedstawiają z pogodą i dowcipem obrazek przyjazdu spóźnionego narzeczonego na ślub. Później pokazuje autor przebieg tej radosnej uroczystości. Utwór rozpoczyna motyw krzektania sroczki, która według wierzeń ludu zwiastuje gości: "Sroczka krzekce na płocie, będą goście moi, sroczka czasem omyli, czasem prawdę powi". "Kołacze" to realistyczny obraz wesela szlacheckiego, już sam tytuł i wiele miejsca poświęconego ludowemu obrzędowi kołaczemu wiąże utwór z obyczajowym tłem ruskiej wsi, w której nie obeszło by się wesele bez kołacza - obrzędowego ciasta weselnego i wróżb z nim związanych. Odmienną treściowo sielanką, ukazującą codzienne życie i pracę chłopa są "Żeńcy". W utworze tym poeta zrywa zupełnie z konwencjonalnym, sielankowym obrazem-snem. Miejsce beztroskich pasterzy zajmują spracowane wiejskie kobiety, narzekające na swój los. Uderzający jest realizm, z którym poeta maluje tragedię ludu wiejskiego, dziełem rąk tego ludu wszakże jest przepych wesela i bogate życie przedstawione w "Kołaczach". "Żeńcy" wyraźnie zarysowują konflikt między pańskim dozorcą - Starostą, który występuje zawsze z nieodłącznym symbolem swojej władzy - nahajką, a chłopem bezwzględnie pędzonym do roboty. "On nad nami z maczugą pokrząkując chodzi" "Albo nie widzisz bicza za pasem u niego? Prędko nas nim namaca" "Kwaśno patrzy, z nahajką się na nas gotuje" Widzimy więc tutaj krytyczną ocenę życia i sytuacji chłopów. Mikołaj Rej - był nazywany ojcem polskiej literatury. Jest on autorem "Rozprawy między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem". Jest to utwór o problematyce społecznej, zaczyna się rozmową Pana z Wójtem. Pan krytykuje postępowanie księdza, który nie odprawia nabożeństw należycie. Również nauki księdza są minimalne, ale łaje za to często. Pan obawia się, czy czasem dzięki temu postępowaniu wszyscy wraz z księdzem nie znajdą się na lewicy, to znaczy czy nie zostanę potępieni. Wójt jest oskarżony. Nie atakuje jeszcze księdza, mówi tylko o dziesięcinie, świadczeniach w czasie kolędy. Te rzeczy jednoczą Wójta z Bogiem. Pan nadal podejmuje krytykę. Mówi o odpustach, które są właściwie jarmarkami. Ludzie znoszą księdzu kury, świnie, jaja, piją pod kościołem, wrzeszczą, śpiewają, za co otrzymują odpust. Teraz włącza się do rozmowy Pleban, który właśnie nadszedł. Zaczyna krytykować urzędy świeckie. Mówi, że na stu urzędników, jeden jest sprawiedliwy i nieprzekupny. Sędziowie nie chcą odprawiać swych procesów, chyba że za dodatkowe świadczenia. Różne łapówki i daniny przypominają zbiory myśliwego, na przykład takie jak sarna, zając, kura, lis. Ksiądz krytykuje również Sejm i jego bezowocne obrady, prywatę bez zabezpieczenia spraw narodowych. Wójt słuchając tego sporu włącza się i przedstawia smutny los chłopa. "Ksiądz Pana wini Pan Księdza, a nam prostym zewsząd nędza". Okazuje się, że chłopa ciągną wszyscy: Urzędnik, Wójt, Pleban. Trzeba dawać im to gęsi, to kokosz. Pod przymusem wykonać trzeba tłokę, pracę dodatkową prócz pańszczyzny. Ksiądz nie pozwala znowu zwozić zboża póki nie wybierze dziesięciny, wśród lepszych kop snopków. Zwózka też jest trudna, bo i Pan i Ksiądz domagają się pierwszeństwa. Chłop krytykuje postępowanie szlachty wobec niego, podnoszenie czynszu, zwiększanie pańszczyzny. Mówi również o stratach, jakie szlachta ponosi wskutek życia ponad stan. Zbytki powodują brak rozsądku i nieuchronne bankructwa. Chłop jest zadowolony ze swego losu. Jest człowiekiem uczciwym i nie żal mu żywota. Ksiądz i Pan nie są zadowoleni. Pan karci Wójta za zbytnią poufałość i odwagę. Utwór jest obrazem rzeczywistości. W "Żywocie człowieka poczciwego" zawarł Rej wskazówki dotyczące życia szlachty na wsi, omawia przebieg całego jej życia. W młodości zaleca ćwiczenia związane z obyciem towarzyskim i rzemiosłem wojskowym. Nauki nie zaleca studiować. Gramatyka trudzi umysł, a języka można się nauczyć bez jej znajomości. Młody szlachcic powinien posiadać jedynie poczucie sprawiedliwości, stałości, roztropności, umiarkowanie, miłosierdzie, stateczność i zdolność własnych korzyści. Gdy młody szlachcic dorośnie, powinien zająć się gospodarstwem ożenić. Związek małżeński trzeba zawierać z osobą równego stanu i majętności. Do urzędów nie należy pretendować. W ciągu roku przewidział również Rej zajęcia dla młodego niedoświadczonego gospodarza: wiosną należy sadzić drzewa i krzewy w ogrodzie, szczepić gałęzie, obcinać, mszyce zbierać, krzaki okopać, przygotować grzędy z truskawkami itp. Latem można z tych przygotowanych wiosną krzewów i drzewek mieć owoce i pożytek. Są już wtedy jabłuszka, gruszeczki, śliweczki, ogóreczki, malineczki. Latem gospodarstwo daje także: masełko, serek, jajka świeże, są też kurki, jagniątka, ryby. Wszystko dla użytku gospodarza. Nie należy tratować pola chłopskiego, bo to wznieca niechęć i ludzie źle pracują. Zima niesie największe rozkosze. W lasach polowania z przyjaciółmi, a także łowienie ryb w przeręblach, zastawianie sideł i potrzasków na zwierzęta futerkowe. W domu wszystko przygotowane jest to biesiady. Całoroczne zapasy dają wreszcie pożytek. Jednak i zimą należy doglądać gospodarstwa. Wyjechać na targ też można z produktami, albo też u handlarza się zabawić i owiec i cieląt kupiwszy tanio sprzedać, w innej okolicy drożej. Widzimy, że Rej dba o wygodę szlachcica. Nie zajmuje się już całością gospodarki narodowej, wobec chłopów zachowuje humanitarny stosunek, a korzyści widzi dla szlachty. Jan Kochanowski także podejmuje w swych utworach tematykę życia na wsi. W Czarnolesie powstało wiele pięknych tego typu utworów. "Na lipę" to wiersz o bardzo popularny drzewie, specjalnie cenionym. Poeta zwraca uwagę na to, jakie wartości daje lipa. Miód, szept liści, cień, śpiew ptaków. Są to wartości, które drzewo przynosi człowiekowi. "Przymów chłopska" - utwór w formie dialogu między szlachcicem a włodarzem. Włodarz odmawia dalszego picia z panem, bo boi się, że po pijanemu może obrazić pana. Pan przypomina przeszłość, kiedy obie strony miały więcej zaufania. Chłop też o tym pamięta, ale czasy zmieniły się na jego niekorzyść. Jest to jeden z utworów w którym poeta porusza problem społeczny w Polsce. Przedstawionej sytuacji nie aprobuje. "Pieśń świętojańska o sobótce" - składa się ze wstępu i 12 pieśni śpiewanych przez panny. Jest to utwór oparty na tradycjach uroczystości pogańskich ku czci Kupałdy. Daje poeta w ten sposób wyraz swojemu podziwowi dla zwyczajów ludowyc. Chwali wieś i życie wiejskie. W utworze rozbrzmiewają nuty radości. Jest mowa o miłości, tańcu i śpiewie. Wydaje się to zupełnie zrozumiałe, jeżeli weźmiemy pod uwagę charakter opisywanej uroczystości. Pieśń panny drugiej mówi o tańcu i radości. Zachęca wszystkich do pójścia w jej ślady. Ostatnia panna w pieśni swej zawiera pochwałę życia wiejskiego. Chwali wesołość i spokój wsi. Chłop utrzymuje ze swej pracy siebie i rodzinę, a zawód jego jest znacznie spokojniejszy i bezpieczniejszy niż marynarza, żołnierza czy pisarza. Wylicza następnie wszystkie przyjemności pracy, chwali wieczorne śpiewy i tańce. Utwór należy traktować jako artystyczne uroczystości ludowe. Jest odbiciem radości życia w czasie święta mającego swe pogańskie tradycje.

"Odprawa posłów greckich" Jana Kochanowskiego, a dramat antyczny
W roku 1578 ukazała się w Warszawie w druku " Odprawa posłów greckich", wystawiona poprzednio na scenie dworskiej z okazji zaślubin Jana Zamoyskiego z Krystyną Radziwiłłówną. Próbując sił na polu tragedii renesansowej Kochanowski podjął ambitne zadanie literackie, odległe, zdawałoby się od natury jego talentu. "Odprawa..." stanowi dokument zainteresowań poety światem kultury greckiej, wyzyskuje rozmaite wątki antyczne, napisana jest w duchu najbardziej eksperymentatorskich założeń artystycznych renesansu. Lecz jednocześnie stawia problem aktualny i żywo obchodzący ludzi odrodzenia. Jest to problem wzajemnego stosunku moralności obywateli i potęgi państwa, problem obowiązków nakładanych na człowieka przez sytuację historyczną, konfliktu między interesami jednostkowymi a ogólnym. Fabułę dramatu zaczerpnął Kochanowski m.in. z "Iliady". Źródłem była również tzw. "Historia trojańska", duża powieść prozą, przypisywana dwóm uczestnikom wojny o Helenę, Daresowi Frygowi i Diktysowi z Krety. Zaczerpnął z niego tytuł tragedii, zawarty w zdaniu: "Tak ci posłowie wyjechali z dość niedobrą odprawą", gdzie wyraz ostatni znaczy nie odmowę, lecz oficjalne przyjęcie i załatwienie poselstwa. Moment odmowy wydania posłom greckim porwanej przez Aleksandra Heleny zadecydował o wybuchu wojny i przyszłych losach Troi. Główny konflikt stanowi w tragedii starcie się racji Antenora, bohatera kierującego się względem na interes państwa oraz Aleksandra-Parysa, który zatrzymuje porwaną Greczynkę i przez to naraża kraj na niebezpieczeństwo. Starożytna Troja stała się w tym ujęciu przykładem państwa zagrożonego zgubą ze względu na stan moralny obywateli. W zarysowaniu tła, rozwoju akcji i jej rozwiązaniu Kochanowski umiejętnie stopniował nastrój napięcia. Wprawdzie ostateczna katastrofa nie została w utworze przedstawiona - zastąpił ją pełen ekspresji wieszczący zgubę monolog Kasandry. Jednakże to oryginalne rozwiązanie spełnia taką samą funkcję, jak katastrofa tragiczna ukazana na scenie. Obliczone jest na wywołanie w odbiorcach analogicznych uczuć grozy i współczucia dla bohaterów. Przebieg akcji obejmuje pięć epizodów, poprzedzonych prologiem , a zakończonych epilogiem. W krótkim prologu Antenor szkicuje sytuację przed odprawą posłów i zapowiada "praktyki", tj. intrygi Parysa, pozyskującego zwolenników, ukazane w epizodzie I, gdy "zacny królewicz" usiłuje jego właśnie przeciągnąć na swoją stronę. Epizod II, rozmowa Heleny z Panią Starą, przygotowuje do epizodu III, wypełnionego obradami jaką dać odprawę posłom, a zakończonego odprawieniem ich z kwitkiem. Reakcję zawiedzionych przedstawia epizod IV, ukazujący "nierządne królestwo i zginienia bliskie"; sens zawartej w słowach Ulissesa groźby demonstruje epizod V, rozmowa Antenora z Priamem, przepołowiona proroctwem Kasandry, którego realność stwierdza krótki epilog, meldunek rotmistrza o wylądowaniu wojska greckiego. Znamienną cechą epizodu V jest bardzo niezwykły zabieg kompozycyjny, który pozwolił poecie wyjść poza obręb "Iliady" i dać obraz zagłady Troi w postaci wróżb Kasandry - uciekł się do tak zwanej antycypacji. Konstrukcja literacka utworu nawiązuje do tradycji tragedii klasycznej. Przejawia się to w wyborze tematu, w kompozycji(trójjedność) i podziale utworu na episodia, czyli odpowiedniki współczesnych aktów, we wprowadzeniu na scenę chóru. Poeta dba o podniosły ton stylu, naśladuje nawet starożytne wzory wersyfikacyjne wprowadzając w trzeciej pieśni chóru tzw. wiersz biały (bezrymowy). U współczesnych tragedia nie cieszyła się uznaniem, które zdobyła dopiero w XXw. Podobieństwa: "Odprawa" jest dramatem mitycznym zaczerpniętym z "Iliady". Zachowana jest czystość gatunku. Podniosłemu stylowi odpowiada treść (akcja dotyczy ważnych wydarzeń dziejowych i rozgrywa się w środowisku królewskim (występuje chór). Ograniczona ilość aktorów - trzech na scenie (Kochanowski chcąc utrzymać tę liczbę scenę z rady trojańskiej przekazuje przez relację jednego z posłów) Podział sztuki na epejsodiony i stasimony Konstrukcja utworu charakterystyczna dla tragedii antycznej: prolog (monolog Artenora opowiadającegoo sytuacji Troi - po Helenę przybywają posłowie greccy, Parys zwiera zwolenników, przekupuje ich podarkami); zawiązanie akcji (przybycie posłów greckich); punkt kulminacyjny (rada trojańska podejmuje decyzją pozostawienia Heleny w Troi); katastrofa (przepowiednia Kasandry i przyprowadzenie jeńca greckiego przez rotmistrza) Trójjedność: czasu (zaczyna się rano, a kończy wieczorem), miejsca (przed pałacem króla Priama), akcji (odprawa posłów) Różnice: Autor rozszerzył jedność akcji - włączył słowa Antenora, który namawiał do wyjścia wrogom na przeciw Utwór nie jest tragedią w całym znaczeniu - zapowiedź klęski (jest to właściwie dramat oparty na tragedii) Bohaterowie nie zostali postawieni w sytuacji bez wyjścia (Parys może oddać Helenę, posłowie greccy mogą zadecydować inaczej) Brak fatum - ludzie sami decydują o swoim losie( na przykład o tym, że Helena zostanie w Troi) W ostatniej scenie pojawia się czarty aktor,ale nic nie mówi Autor przekształca mit - Helena w rozmowie z Panią Starą narzeka na swój los i tęskni za domem i dziećmi, a w mitologii Afrodyta sprawia, iż Helena zakochuje się w Parysie Jest tu pokazany cały mit o wojnie trojańskiej, autor wprowadza retrospekcję (Parys opowiada o tym, jak Afodyta podarowała mu Helenę, o sądzie); utwór kończy się zagładą Troi (przepowiednia Kasnadry) Autor używa nazewnictwa rzymskiego (nie mówi Afrodyta a Wenus) Stosowane są anachronizmy, autor nie liczy się z epoką - mówi o Bogu, Rzeczpospolitej, Rotmistrzu.

Barok

Na podstawie wybranych utworów omów charakterystyczne cechy baroku
W baroku polskim wyróżnić można trzy charakterystyczne nurty: 1.barok kwiecisty, dworski 2.barok sarmacki, dworkowy 3.barok klasyczny, francuski 1.Barok kwiecisty.Jest to styl zwycięskiego kościoła i absolutystycznej monarchii. Charakteryzuje się przepychem form literackich. Jego przedstawicielem jest m.in. A. Morsztyn. Głównymi cechami tego stylu są: konceptyzm - niezwykłe pomysły, np.: porównanie zakochanego do trupa, przy czym ten drugi jest szczęśliwszy; obfitość środków stylistycznych wymyślne metafory - cały wiersz może być czasami jedną metaforą, np.: "Do trupa"; paradoks - coś sprzecznego z przyjętym mniemaniem, zwyczajem hiperbolizowanie - wyolbrzymianie cierpień miłosnych; alegorie - fortuna pokazywana jako piękna kobieta, która daje szczęście; miłość jako osoba do której zwraca się autor; Człowiek powinien odbierać poezję zmysłami. Godne poezji jest to co człowiek może pojąć zmysłem. 2.Barok sarmacki.Jest to styl ogółu szlachty, charakteryzujący się prostotą, a nawet prymitywnością. Oddaje on ksenofobię, czyli izolacjonizm szlachty, która nie chciała przyjmować nowości. Przykładem tego kierunku w baroku mogą być pamiętniki Paska, czy utwory Potockiego. Ich język jest prosty, rubaszny, nie stroni od wulgaryzmów. Zdania są długie, pełne wtrąceń łacińskich. W tym stylu pisane były mowy pogrzebowe, stołowe, itp. Epistolografia - sztuka pisania listów. Na podstawie korespondencji możemy poznać mentalność ówczesnych ludzi, ich problemy. Modne były również: "Silva rerum". Wszystko to są dokumenty epoki. 3.Barok klasyczny.Kierunek ten rozwinął się we Francji w XVII wieku, w Polsce połączył się w XVIII wieku z Oświeceniem. Powstał na dworze Ludwika XVI, gdzie przebywali najwybitniejsi dramatopisarze: Molier ("Świętoszek", "Skąpiec"), Racine ("Fedre"), Corneille ("Cyd").W swoich utworach nawiązywali oni do antyku, głosili, że sztuka powinna uczyć i bawić. Dbano w nim o harmonię, porządek i symetrię, ściśle przestrzegano norm poetyckich. W ich utworach spotkać można niespodziewane zakończenia "Deus ex machine" (Bóg przez narzędzie. Jednym z wielkich przedstawicieli tego stylu jest także bajkopisarz La Fontaine.

Romantyzm

Romantyczne rozumienie roli poezji i poety
Romantycy poezję określali jako "tajemniczy głos wnętrza", "nieskończoną siłę". Podnieśli ją niemal do absolutu. Zacierali oni granicę między poezją a naturą, literaturą a życiem. Akt tworzenia był wielkim darem natury. Jak pisał Krasiński: "Bóg zsyła poecie chwilę natchnień". Porównuje on twórcę do samotnej piramidy na pustyni i przeciwstawia jej zwykłych śmiertelników - ziarna piasku. Poetę w epoce romantyzmu uważano za duchowego przywódcę narodu, posiadającego poprzez swój talent możność przewidywania przyszłości. Spośród innych ludzi poeta wyróżniał się darem tworzenia, intuicją tworzenia, nowatorstwem, oryginalnym widzeniem zjawisk i natchnieniem. Często bohaterami dla tych poetów byli właśnie inni poeci na przykład: Gustaw, Konrad, Kordian. Poeta potrafił dostrzec więcej aniżeli przeciętny człowiek, mógł tworzyć wizje i za ich pomocą przedstawiać przeszłość i przyszłość. Romantycy obdarzali twórcę mocą wieszcza, stawiali go ponad społeczeństwem i światem, który tworzył. Mówi o tym Adam Mickiewicz w "Odzie do młodości", gdzie motyw lotu jest symbolem wznoszenia się w marzenia ponad świat rzeczywisty. Poeta czuje się przewodnikiem grupy i wskazuje cele działania. Wzywa do zbiorowego czynu, do podporządkowania osobistych celów dobrom ogólnym, chce by wyzbyto się egoizmu. W utworze "Romantyczność" Mickiewicz sformułował program artystyczny poety i ukazał jego samego. Była to jednostka szlachetna, która potrafiła sprzeciwić się temu, kto nie rozumiał ludzkiego nieszczęścia. Poeta solidaryzował się z poglądami ludu na świat i życie. Uważał, że nie należy mierzyć wszystkiego miarą nauk doświadczalnych, gdyż istnieją jeszcze inne prawdy do zdobycia. Woli być po stronie ludu niż wielkich naukowców: "Czucie i wiara silniej mówią do mnie niż mędrca szkiełko i oko", "Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu, nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu". Poeta przyjął tu rolę moralizatora, nakazywał: "Miej serce i patrzaj w serce". Jednak po raz pierwszy na temat poety i poezji wypowiedział się Mickiewicz w poetyckiej powieści "Konrad Wallenrod". Stworzył tam wzór natchnionego wieszcza, który mocą swych pieśni nakłaniał do czynu Konrada. To dzięki obecności na dworze krzyżackim starego litewskiego poety, chłopiec litewski porwany w dzieciństwie przez Krzyżaków nie zapomniał ojczystego języka i nie utracił swojej narodowej tożsamości. To właśnie Wajdelota ukształtował Konrada, to on bowiem uzmysłowił chłopcu, że status niewolnika skazuje go na wybór drogi walki z przeciwnikiem właściwej niewolnikowi. Poeta podsunął pomysł działania, on również towarzyszył Wallenrodowi, gdy ten opuszczał Litwę, aby zrealizować swój plan. Halban także skłonił do czynu Konrada, gdy ten się wahał (podczas uczty - powieść Wajdeloty, "Ballada Alpuhara"). Odpowiedzią Konrada na opowieść były słowa: "wygrałeś! wojna! tryumf dla poety!". Poezja ma tu moc nakłaniania do czynów a także wskrzeszenie mścicieli. Wajdelota mówi: "Z tych pieśni wstanie mściciel naszych kości". W "Konradzie Wallenrodzie" Mickiewicz przyznaje poezji funkcję pamięci. Na temat poezji wypowiada się jako o "wieści gminnej". Ma ona wartość poezji narodowej - "skarbnicy pamiątek narodowych", porównuje ją poeta do drogocennej arki przymierza. Poezja tu wywodzi się z poezji ludowej, która jest źródłem patriotyzmu. Przechowuje ona bowiem pamięć wielkich czynów bohaterów narodowych. Ma na celu pobudzanie przyszłych pokoleń do naśladowania tych wielkich ludzi. Mówi o tym cytat: "Chcę jeszcze zostać, zamknąć twe powieki i żyć -ażebym sławę twego czynu zachował światu, rozgłosił na wieki", "Bard dla rycerzy w bitwach, a niewiasta będzie ją w domu śpiewać dla swych dzieci...". Poezja ludowa jest skarbnicą ludzkich myśli i uczuć świadczących o kulturze narodowej. Jest nieśmiertelna bo istnieje w przekazach ustnych. W IV części "Dziadów" Mickiewicz przedstawił tragicznego kochanka Gustawa, poetę, który swój ideał kochanki odnalazł w księgach. Rolę literatury oceniał w dwojaki sposób: książki były dla niego "niebem i torturą jego młodości" i wyznaczały jego życiu horyzonty wielkich marzeń, lecz jak stwierdził -"a to tylko ziemie". Księgi jakie podsunął Gustawowi ksiądz ukształtowały w nim romantyczną duszę, wykreowały romantycznego indywidualistę a wreszcie popchnęły do samobójstwa, gdyż sam Gustaw nie nauczył się kompromisu wobec życia. W III części "Dziadów" Mickiewicz ponownie poruszył zagadnienie poezji. Bohater, Konrad uosabia potęgę mocy romantycznej twórczości - siły duchownej, której źródłem jest gorące uczucie. Konrad zestawił swoją potęgę twórczą z mocą Boga. Mówił o sobie, że "się twórcą urodził". Zwracał się do Boga "Stamtąd przyszły myśli moje, skąd do Ciebie przyszły Twoje...". Miał poczucie swego geniuszu. Mówił do Stwórcy: "Boga natury godne takie pienie, pieśń to wielka, pieśń tworzenie. Taka pieśń jest siła, dzielność. Taka pieśń jest nieśmiertelność. Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę...". Jednak będąc geniuszem, Konrad był samotny wśród śmiertelników. Zwykli ludzie nie rozumieli go. Mówił: "Samotność, cóż po ludziach...". Poruszony tu jest charakterystyczny problem dla epoki romantyzmu, problem przepaści dzielącej poetę-wieszcza, geniusza od zwykłych śmiertelników. Konrada dotknął grzech pychy i dlatego właśnie Bóg nie odpowiedział na jego słowa mimo, że zwracał się w imieniu całego narodu, z którym się utożsamiał: "Ja i ojczyzna to jedno, nazywam się Milion, bo za miliony kocham i cierpię katusze". Konrad stał się ofiarą diabłów, jego miłość nie miała mocy zbawczej, bliski był wiecznego potępienia. Również w "Sonetach krymskich" takich jak: "Żegluga" i "Ajudah" mówił Mickiewicz o poecie i poezji w życiu. W sonecie "Żegluga" przeżycia estetyczne artysty rekompensowały mu nieszczęśliwy los, gdyż przyszło mu żyć na obcej ziemi. W poezji odkrył siłę, która przeniosła go w świat radości, gdzie nie było smutku i tęsknoty. Pod wpływem poezji poczuł się wolny, mógł przekazać to, co widział i o czym myślał: "Lekko mi! rzeźwo! lubo! wiem, co to być ptakiem...". Natomiast utwór "Ajudah" skierowany był do poety. Mówił on, że wiersze to muszle, perły i korale wyrzucone na brzeg morza. Skarby morza to dla poety utwory napisane pod wpływem natchnienia i życiowych doświadczeń. Najcenniejsze z nich to te, które powstały w tragicznych dla poety okolicznościach. Dzięki nim poeta nie zostaje zapomniany i zdobędzie nieśmiertelną sławę. Juliusz Słowacki na temat poety i poezji wypowiedział się w "Testamencie...", "Kordianie", "Beniowskim" oraz "Grobie Agamemnona". Prolog "Kordiana" to polemika Słowackiego z Mickiewiczem. Wśród znawców i badaczy literatury istnieje pogląd, że Pierwszą Osobą prologu jest Adam Mickiewicz (nawiązanie do mesjanizmu), Drugą i Trzecią zaś Osobą jest Słowacki. Osoba Druga zaprzecza Mickiewiczowi, Trzecia formułuje własny program artystyczny. Słowacki występował jako przeciwnik mesjanistycznej wizji odkupienia przez Chrystusowe cierpienie Polski. Przeciwstawiał jej ideę bezwzględnej walki o wolność. Jego zdaniem mesjanizm usypia naród zamiast pobudzać do działania i walki. Drugim tematem tej polemiki była sprawa pojmowania poety i poezji. Słowacki uważał, że poeta musi prowadzić naród do walki o wolność. Powstanie jednak upadło a przyczyn klęski szukał w poezji. Twierdził, że poezja wzywająca do walki stała się nieskuteczna, a więc poeta na bezpośredniego wodza narodu się nie nadaje. Uzasadnieniem tego są dzieje Kordiana - poety, który poniósł klęskę, gdyż działał zbyt poetycznie, a także dlatego, że nie potrafił przemówić do ludu, nie był przez społeczeństwo rozumiany. Słowacki stwierdził, że hasło rzucone przez Kordiana "Polska Winkelriedem narodów" okazało się nierealnym jako program walki narodowowyzwoleńczej. Winkelriedyzm jest bowiem zgodny z mesjanizmem co do poglądu na rolę jednostki poświęcającej się za naród a nawet za całą ludzkość. Walcząc pod tym hasłem Kordian poniósł klęskę, a więc hasło to okazało się nieskuteczne. Zatem krytyka winkelriedyzmu stanowi krytykę mesjanizmu. Kordian to wyraz dążenia Słowackiego do zdobycia tytułu poety narodowego i wodza duchownego narodu walczącego o wolność. Swój poetycki program przedstawił poeta w "Beniowskim". Wyraźnie stwierdzał, że wieszcz Mickiewicz zestarzał się już i odchodzi w przeszłość. Jego następcą miał być on, Słowacki: "Choć mi się oprzesz dzisiaj - przyszłość moja". Program poetycki miał prowadzić naród: "Gdy zechce kochać, ja dam mu łabędzi śpiew". Słowacki stwierdzał, że jego program będzie samą poezją, która zdoła wypowiedzieć wszystkie uczucia i dążenia społeczeństwa, nie zaś zbiorem jakichś idei. Poezja ta miała pomóc swym mistrzostwem i możliwością wypowiedzenia wszystkiego "co pomyśli głowa". Poeta-wieszcz wyrażający poglądy Słowackiego będzie mówił o wszystkich sprawach ogólnoludzkich, w tym narodowych, będzie mówił o przeszłości, teraźniejszości, przyszłości i Bogu. Uczyni to sercem, nawet gdy "gryzł będzie naród". Słowacki jednak, walcząc z Mickiewiczem, widział jego wielkość. Mickiewicz i przeciwstawiony mu model narodowego wieszcza nie są zdaniem Słowackiego "na dwóch słońcach wrogowie" lecz równorzędnymi, choć różniącymi się od siebie partnerami. Do narodu zwracał się Słowacki w wierszu "Testament mój". Uważał, że naród powinien słuchać wskazówek i uwag, które za pośrednictwem swej poezji chciał twórca przekazać. Mimo świadomości swej roli w społeczeństwie, Słowacki miał poczucie osamotnienia, gdyż poezje jego nie do końca i nie przez wszystkich była zrozumiana. Czuł się zawiedziony i niedoceniony, lecz wyrażał nadzieję, że przyszłe pokolenia uznają jego twórczość za godną uwagi. Pisał: "Jednak zostanie po mnie ta siła fatalna, co mi żywemu na nic...tylko czoło zdobi. Lecz po śmierci was będzie gniotła niewidzialna. Aż was - zjadaczy chleba - w aniołów przerobi". Słowacki traktował swą poezję jako wielki czyn patriotyczny. Mimo, że nie brał udziału w walkach narodowowyzwoleńczych to jednak jego działalność była świadectwem wielkiego umiłowania ojczyzny. Uważał, że naród powinien być gotowy do walki by osiągnąć drogę godnego życia w wolnej Polsce. "Lecz zaklinam - niech żywi nie tracą nadziei I przed narodem niosą oświaty kaganek A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec...". W pierwszej części wiersza "Grób Agamemnona", bardzo osobistej, Słowacki porównuje się z Homerem, ogarnął go smutek i poczucie własnej małości. Złożył Homerowi hołd za jego poetycką wielkość. Uświadomił sobie własną niedoskonałość, przez którą jego twórczość może odejść w zapomnienie. Porównywał klęskę powstania listopadowego z klęską pod Cheroneą. Przyczyn upadku dopatrywał się w konserwatyzmie i hamowaniu sił demokratycznych. Tu również można odczuć silny związek Słowackiego z ojczyzną i narodem. Podobne poglądy do mickiewiczowskich w III części "Dziadów" wyrażone są w "Nie-Boskiej komedii" Zygmunta Krasińskiego. Swoje poglądy na temat poezji wyraził Krasiński we wstępie do pierwszej części dramatu. Według niego poezja to piękno i prawda a poeta to człowiek wyróżniający się spośród ludzi, rozumiejący przeszłość i przyszłość i docierający prawdy. Ponieważ jednak poezja realizowana jest przez człowieka, istotę niedoskonałą, toteż wynika stąd rozróżnienie dwóch typów poetów: błogosławionego i nieszczęśliwego. Poeta nieszczęśliwy to ten, którego życie osobiste jest zaprzeczeniem wartości poezji, który w niej jest zagubiony i upatruje tu przyczyny swych osobistych nieszczęść. Błogosławiony zaś to ten, który od poezji nie oddziela się "przepaścią słowa", którego życie zgodne jest z wartościami jego poezji. Dalsze rozważania rozwijał poeta w I i II części dramatu na przykładzie męża i żony. Mąż był poetą żyjącym we własnym, wyimaginowanym świecie, pełnym nierealnych obrazów, świecie, który poetę stawiał ponad wszystkim, nawet ponad sobą. Jednak między poetycką wyobraźnią a rzeczywistością doszło do konfliktu, dlatego właśnie padł on łupem Szatana i Dziewicy, którzy mamili go wizją kochanki i raju. W szatańskich złudach Hrabia Henryk dostrzegł ideały swojej poezji, ale te ideały były pozorne i nieosiągalne. Krasiński demaskował podstawowe mity poezji romantycznej jako zagrażające społecznemu i obyczajowemu porządkowi świata. Tragiczne były usiłowania poety zmierzające do zrealizowania w ziemskim świecie prawdy i piękna jako ideałów poezji. Widać to na przykładzie żony Marii i Orciu, którzy oboje stali się poetami pragnąc miłości Hrabiego. Sam kontakt ze światem ideału poetyckiego rodził cierpienie i wymagał ofiar (śmierć Marii, ślepota Orcia). Dlatego Hrabia Henryk w chwili samobójczej śmierci przeklął poezję jako źródło nieszczęść swoich najbliższych. Krasiński w poetyckiej twórczości romantycznej upatrywał źródła nieszczęść jednostki twórczej. Obce mu było uczucie radości i siły płynące z poetyckiego aktu twórczego. Poetycką twórczość odczuwał jako tragedię. Pisał o tym do swego przyjaciela Reve'a: "Niewysłowione rozkosze czekają na artystę, ale przeznaczone jest mu również cierpieć (...) On stwarza wszystko: świat, rzeźbę, wiersz, kochankę. Kocha swoje arcydzieła, ale nie kocha nic poza nimi. Oto dlaczego rzeczywistość jest dla niego trucizną. Ale on przecież kochać potrafi. Całą duszą pragnie dobra, choć świat odpycha go na każdym kroku, chciałby dla niego szczęścia. Ale szczęśliwy jest wtedy, gdy samotny, silny (...) Oto dlaczego wielki artysta nie jest dobrym małżonkiem, ojcem. Okropność!!!" Twórczość Cypriana Kamila Norwida to również zamysł nad poetą, poezją i ich rolą w polskim społeczeństwie. Poeta czuł się osamotniony w swej poezji i dlatego był nieszczęśliwy. Wyraził to w wierszu "Pielgrzym". Podkreślał w nim ważność wartości duchowych. Cenił sobie indywidualność. Swoją samotność ukazał również w utworze "Klaskaniem mając obrzękłe prawice", gdzie pisał, że los nakazał mu "żyć w żywota pustyni". Nie miał odbiorców swojej poezji, która dla ludzi była niezrozumiała. "Promethidion" to traktat na temat sztuki i piękna. Jak twierdził Norwid "każdy w sobie cień pięknego nosi". Zadaniem naszym jest wyzwolenie poczucia estetyki i czynna realizacja zamysłów twórczych. Sztuka powinna mieć charakter społeczny, użyteczny i powinna inspirować w pracy. Na temat sztuki również mowa jest w wierszu "Fortepian Chopina" i w "Piórze". "Fortepian Chopina" wyrażał pogląd w sposób symboliczny na temat sztuki ciągłego doskonalenia się. "Pióro" to najważniejsze dzieło poety, wiersz programowy, w którym Norwid nakreślił wymagania poezji prawdy, oryginalności i niezależności. Można powiedzieć, że twórcy romantyczni uważali, że poeta powinien pełnić rolę duchownego przywódcy, a jego poezja to bodziec do walki narodu o wolność. Jednak poeta nie powinien być zbyt marzycielski. Jego twórczość powinna opierać się na faktach rzeczywistych i dotyczyć codziennego życia ludzi i ich problemów. Inaczej bowiem poeta straci z nimi kontakt, nie mogąc im pomóc, a będąc niezrozumianym, będzie tworzył w osamotnieniu.

Norwid - poeta myśli
Norwid był poetą drugiego pokolenia romantyków. Pisarz miał bardzo silne poczucie zarówno przynależności pokoleniowej jak i odrębności swojej generacji. Doświadczenia losów generacji własnej i poprzedniej, a także przekonanie o ich zmarnowaniu i przemyślenia na ten temat zaważyły na poglądach poety. Były one na tyle oryginalne, że aż niezrozumiałe dla współczesnych co stało się przyczyną niepopularności poety za życia. Jedną z wyróżniających się odrębności poezji Norwida była głęboka intelektualna jej warstwa, dominująca nad emocjonalną (rzecz w Romantyzmie niesłychana). Był on poetą-myślicielem czy też poetą-filozofem, obdarzonym bystrym, analitycznym umysłem, patrzącym krytycznie na świat. Z tego między innymi powodu potomność nadała mu przydomek poety myśli. Tematykę jego utworów stanowią głębokie rozważania na ważkie ówczesne tematy będące przedmiotem publicznych dyskusji. Opinie Norwida nie przysparzały mu zwolenników. Interesujące go zagadnienia, choć współczesne mu, rozważał w ponadczasowym, uniwersalnym wymiarze. Podobnie jak innych Romantyków (choć nieco w inny sposób) cechował go humanizm. Warto wymienić zakres zainteresowań Norwida. Mówił on między innymi o: roli i miejscu człowieka w historii i ich wzajemnych zależnościach; o własnym wzorcu patrioty; o opozycji pojęć naród społeczeństwo; o swym rozumieniu Ojczyzny; o swoich rodakach; o roli sztuki i artysty; o swych poprzednikach; o wielkich ludziach swej epoki, a także o wielu innych kwestiach. Szczegółowe rozważanie jego poglądów nie leży w temacie pracy. lecz warto zauważyć, że wszystkie jego opinie stanowiły polemikę z romantycznym dziedzictwem (kolejny powód wyobcowania). Jednakże ciekawszym aspektem intelektualizmu norwidowskiej poezji (mimo iż tematyka stanowi bezsporny na nią dowód) są założenia jego poetyki. Stanowiły one jedno ze źródeł konfliktu Norwida z publicznością i krytyką. Zbiór "Vade-mecum" stanowił programowy wyraz niechęci poety do liryki łatwej, lekkiej i przyjemnej, odwołującej się do powierzchownych odczuć i wzruszeń. Norwid narzekał na nawyk Polaków do "czytań łatwych i pisań lekkomyślnych". M. Jastrun pisał: "Chodziło tu nie tylko o zmianę formy, ale o coś więcej: o przeobrażenie wyobraźni czytelnika, o uderzenie w jego sentymenty, w jego tradycyjne pojmowanie poezji w potocznym tego słowa znaczeniu. Norwid wierzył, że jego >>Vade mecum<< jest ujawnieniem nowej rodzącej się formy świadomości narodowej, że jest uderzeniem w antyintelektualizm literatury, w marazm umysłowy społeczeństwa polskiego". Tak więc podobnie jak i inni romantycy stawiał sobie Norwid wielkie cele i wierzył w swoją moc kreacji społeczeństwa polskiego. Chciał stworzyć sobie nowego odbiorcę (który byłby też zapewne jednocześnie wcieleniem ludzkich i obywatelskich cnót według jego pryncypiów), do pewnego stopnia znawcę, niemal krytyka (o tych ostatnich wyrażał się niepochlebnie, wskazując na to, że wyręczają leniwych czytelników). Jednocześnie kpił niemiłosiernie z przeciętnego czytelnika, który był dla niego wyłącznie tępawym, intelektualnym snobem, często nie zachowującym nawet pozorów niezbędnego zdaniem Norwida szacunku dla sztuki (ze względu na jej rolę i wagę - "Promethidion"). Za profana uważał, szlacheckiego zwykle, "intelektualistę", który "lubi po powrocie do domu tak dumać i nogi moczyć, i słuchać jak mu żona gra na fortepianie Chopina". Zarówno ideał inteligentnego czytelnika, jak i tępego mają wspólne korzenie w norwidowskim światopoglądzie artystycznym wyrażonym najdobitniej w "Promethidionie". Sformułował swoją koncepcję sztuki i "drabiny prac ludzkich". Wysoko na niej - na samym wierzchołku - lokuje sztukę i tym samym miejsce dla artysty, podkreślając jego rolę "organizatora wyobraźni", ale zarazem demitologizuje jego pozycję jako przywódcy narodu. Zaś konsekwencją "społecznego podziału ról" jest przekonanie, że: "Więc stąd to - stąd to i słuchacz, i widz jest artystą, Lecz prymem ten, a owy niezbędnym chórzystą; Więc stąd chórzysta prymem w innej jest operze, A prym - chórzystą-widzem w nie swej atmosferze" &Ów organiczny związek artysta-widz (słuchacz, czytelnik) to cała rewolucja wobec pozycji artysty-wieszcza, półboga, ponad społeczeństwem, jak tego chciała romantyczna tradycja. Na tym tle zrozumiała staje się idea czytelnika-współtwórcy, który dzieło "w duszy swej dośpiewa", a czytanie jawi się niemal sztuką. Poeta poświęca temu zagadnieniu sporo miejsca w wykładach o Słowackim. Według niego dotarcie do złożonego sensu dzieła jest zadaniem czytelnika. W tym kontekście słowa Norwida ze szkicu "Sztuka w obliczu dziejów" to kropka nad "i" wyrażanych przekonań o partnerskim stosunku twórcy z publicznością: "Zadaniem moim (...) jest sprawić, ażeby czytelnik książkę zamykając sam się uczuł artystą - o ile nim winien być i może". Przekonania swojej konsekwentnie wcielał w życie, zrażając sobie czytelników. Podkreślając współtwórczą rolę czytelnika, Norwid szedł drogą poszukiwań demonstracyjnie odwracając się od tradycji poetyckiej i standardowego myślenia. Żądał od pisarzy, oryginalności, tępił naśladownictwo, stawiał czytelnikom wygórowane wymagania. Miał za złe także zabiegi poetów zmierzających do nadmiernego jego zdaniem wygładzania wierszy, do jasności kompozycji i myśli, które czynią utwór przejrzystym i płaskim. W swych poszukiwaniach doszedł do "poetyki milczenia", wysnutą z koncepcji mowy ludzkiej w której to milczenie jak i słowo stanowi równorzędną część mowy, mającą swoje znaczenie. Efekty artystyczne osiągnął Norwid dzięki zamierzonej oszczędności słów, a w milczeniu i niedomówieniu widział właściwe środki poetyckiej ekspresji. Uważał bowiem. że treść wyraża się zarówno w słowie jak i w tym co nie zostało wypowiedziane i ukryte w tekście. Swoista interpunkcja - liczne pauzy i wielokropki, również stanowią próbę użycia ekspresji ciszy, milczenia, przemilczenia. Współgrają z tą praktyką odbiegające od normy zapisy słów podzielonych na człony, przy czym sam podział ma istotne znaczenie. Częsta jest także w jego utworach archaizacja, stosowanie neologizmów. Skutek jest taki, że obok utworów o przejrzystej treści i łatwych do rozszyfrowania metaforach ("Rozebrana", "Co dzień woda...", "Krzyś i dziecko", "Nerwy", "John Brown") istnieje bez liku dzieł o symbolice wieloznacznej i niejasnej ("Święty-pokój", "Mistycyzm", "Słowianin"). Bez wątpienia Norwidowi zależało na takiej niejednoznaczności i zamazaniu treści, ponieważ zmuszało to czytelnika do postulowanej współpracy w ramach interpretacji dzieła. Wymagało ono jednak odpowiedniego przygotowania, wysiłku intelektualnego i dobrej woli. Tego wszystkiego zabrakło współczesnym Norwidowi. Mimo to nie ulegał krytyce domagającej się jasnego wyrażania myśli, odpowiadając jej w "Rzeczy o wolności słowa": "Autor idzie w ciemność, by wydarł jej światło Wulgaryzator w jasność, by rozlać ją na tło (...)" ... i szydząc w odzie "Do współczesnych": "Ciemna to pieśń - w zamian wy?... bardzo jaśni" Swoją konsekwencję i niezłomność okupił zapomnieniem. Jego czytelnikiem idealnym okazał się dopiero człowiek drugiej połowy XIX wieku, który odkrył i może zrozumiał poetę, który wyprzedził swoje czasy.

Cechy dramatu romantycznego
Dramat romantyczny powstał jako nowy gatunek w romantyzmie, a inspirowany był dramatem szekspirowskim (ten wyrósł z teatru ludowego Anglii). Dramat romantyczny jest różny od dramatu antycznego i klasycznego. Cechy: nieprzestrzeganie klasycznych zasad jedności miejsca, czasu i akcji, swobodne manipulowanie czasem i przestrzenią. Jest to różnica w stosunku do dramatu klasycznego i antycznego. Dramat klasyczny charakteryzuje się trójjednością czasu, miejsca i akcji. W tragedii antycznej czas akcji wynosi dwanaście godzin, w tragedii klasycznej dwadzieścia cztery godziny. W "Kordianie" akcja rozgrywa się w Warszawie, w Karpatach, na wsi, w Europie: Londyn, Rzym, Mount Blanc. Czas akcji w "Kordianie", rok 1799 - północ, młodość Kordiana, podróże po Europie - akcja trwa kilka lat. Wiele epizodów budujących akcję (w tragedii antycznej jeden epizod): 1.analiza przyczyn upadku powstania listopadowego 2.przemiany duchowe Kordiana 3.spisek koronacyjny w celu zamordowania cara 4.wątek diabelski, w przygotowaniu, obraz czartów tworzących postacie powstania listopadowego sceny nie związane zależnościami przyczynowo skutkowymi, ale osobą głównego bohatera. W "Kordianie np. młodość Kordiana, podróż po Europie, wizyta w James Parku w Londynie, audiencja u papieża w Watykanie, przemiana na górze Mount Blanc, spisek koronacyjny, próba zamachu, dom wariatów niejednorodna struktura, pomieszanie fragmentów epickich i lirycznych. W "Kordianie" elementy liryczne: monolog Kordiana na szczycie góry, elementy epickie: opowiadania Grzegorza. W III części "Dziadów" elementy liryczne: Wielka i Małą Improwizacja, elementy epickie: salon warszawski, opowiadania o męczeństwie młodzieży polskiej, dramat: bal u Senatora. Dramat romantyczny zawiera także inne gatunki np. bajka - "O Janku co psom szył buty", opowiadanie Grzegorza, pieśń np. Kordiana. Niejednolitość stylu (w antyku styl wysoki), w romantyzmie styl prosty np. bajka Grzegorza, groteska np. audiencja u papieża, wysoki np. monologi Kordiana. główny bohater o charakterze romantycznym: rozterki, wahania, tragizm, walczy o wolność ojczyzny. Polski bohater romantyczny - specyficzny, źródłem dramatów dla niego jest historia współczesna. Jego cechą charakterystyczną jest przemiana, która zazwyczaj zachodzi u niego pod wpływem rozczarowań związanych z nieszczęśliwą miłością. Kordian - młodzieniec o złamanym sercu przez starszą Laurę, która bawiła się jego uczuciem. Szukał w niej drugiej, doskonałej połowy duszy, lecz nie udało się. Kolejne rozczarowanie to do miłość Włoszki Wioletty, która przestaje go kochać gdy traci majątek, następne rozczarowania to audiencja u papieża i przeświadczenie, że światem rządzi pieniądz. Wszystko to prowadzi do przemiany w bojownika o wolność ojczyzny. Podobnie Gustaw z III części "Dziadów", szalony z miłości do Maryli, która go porzuciła dla bogatszego, traci zmysły (w części IV), popełnia samobójstwo lecz żyje. W części III przeistacza się w Konrada - bojownika o wyzwolenie. współistnienie scen realistycznych i fantastycznych. W III części "Dziadów", fantastyczne: widzenie księdza Piotra dotyczące przyszłości Polski, przeżycia Konrada, realistyczne: martyrologia narodu polskiego, charakterystyka Polaków. W "Kordianie", fantastyczne: powrót na chmurze do Polski, monolog na szczycie Mount Blanc, scena przed sypialnią cara (Strach i Imaginacja), realistyczne: przygotowanie do powstania konstrukcja akcji w przeciwieństwie do antycznej przyczynowo-skutkowej, nie ma charakteru przyczynowo skutkowego. Na akcję składa się szereg epizodów następujących po sobie, ale nie pozostających w związku przyczynowo-skutkowym. Napięcie w dramacie romantycznym jest charakterystyczne dla każdego aktu. W "Kordianie" w akcie pierwszym napięcie wzrasta do momentu próby samobójstwa

Cechy poetyki romantycznej
Romantyzm wyrósł z opozycji do klasycyzmu, przeciwstawiał się poetyce klasycystycznej, która segregowała gatunki literackie. Romantycy zbuntowali się przeciw wszelkim ograniczeniom formalnym, co przyniosło ogromne zmiany. I tak na przykład romantyczny bohater pochodzący z ludu mówi prostym językiem, podczas gdy w oświeceniu ten sam bohater ludowy występujący w sielankach mówił wyszukanym językiem literackim (dworskim, na przykład u Franciszka Karpinskiego - "Laura i Filon"). Przede wszystkim romantyzm doprowadził do zatarcia granicy między rodzajami i gatunkami literackimi. Możemy wyróżnić synkretyzm rodzajowy i gatunkowy. "Pan Tadeusz" - epopeja (czyli jeden z gatunków epickich). Jednak odnaleźć tu można inne rodzaje literackie: lirykę - przepojona nią jest cała akcja fabularna, liryczne są też na przykład inwokacja, epilog i opisy przyrody. dramat - dramatyczna "Rada" w Dobrzyniu. "Pan Tadeusz" zawiera też wiele gatunków literackich: baśń - zakończenie opowiadania o mateczniku z księgi IV. pogadanka (pouczenie) - Podkomorzego, Sędziego, na przykład o grzeczności. gawęda - opowieść Wojskiego o pojedynku Domeyki z Doweyką anegdota - anegdoty petersburskie Telimeny romans - historia Jacka i Ewy, perypetie Tadeusza, Telimeny i Zosi opowiadanie - Gerwazego o dziejach Horeszków powieść romantyczna - dzieje Jacka Soplicy humoreska - spór o Kusego i Sokoła poemat opisowy - księga "Zaścianek" obrazek - posiłki, polowanie, grzybobranie poemat heroikomiczny - "Zajazd"

Pozytywizm

Obraz "chorego" społeczeństwa w "Lalce" Bolesława Prusa
Akcja powieści rozgrywa się w obrębie lat 1878 - 1879 i obejmuje szeroki obraz społeczeństwa polskiego. Społeczeństwo podzielone jest na klasy, które jednak nie współpracują ze sobą tak jak chcieli tego pozytywiści. Te, które powinny stanowić o sile kraju: arystokracja i mieszczaństwo w ówczesnych układach politycznych, gospodarczych i społecznych nie wykazują żadnych sił twórczych, nie są w stanie odegrać jakiejkolwiek pożytecznej roli społecznej. Lud, w którym Prus dostrzega wiele wartości twórczych, żyje w tragicznej nędzy i upodleniu. Powieść ta wyrosła z rozczarowań autora i dlatego przedstawia smutną konfrontację marzeń pozytywistów o społeczeństwie z rzeczywistością. Najwięcej uwagi poświęcił Prus arystokracji. Jest to klasa pasożytnicza, wykorzystująca niższe stany, żyjąca na ich koszt. Arystokracja angielska (wg. Wokulskiego) jest wzorem dobrych obyczajów i kultury, a w Polsce zaraża inne klasy swoimi wadami i je demoralizuje. Obraz arystokracji jest jednoznacznie negatywny, ponieważ nie świadczy ona społeczeństwu żadnych usług, żyje na jego koszt. Na pierwszy plan wysuwają się: Izabela Łęcka i jej ojciec Tomasz Łęcki, książę oraz ciotka Izabeli - hrabina Karolowa. W powieści występują także inni przedstawiciele arystokracji: baron Krzeszowski i jego żona, baron Starski, Florentyna. Jedynymi pozytywnymi postaciami z tej grupy są: prezesowa Zasławska i Julian Ochocki. Pani prezesowa jest osobą bogatą, a jednak pomaga sierotom i starcom (jak pozytywistka). Jest kobietą rozumną, o szerokich zainteresowaniach (także fizyka). W testamencie przekazuje pieniądze na ochronkę dla dzieci, a nie dla Starskiego by zostały przegrane w karty. Ochocki to młody idealista, fanatyk nauki, ale może właśnie do takich ludzi będzie należała przyszłość. Arystokracja w "Lalce" to głównie ludzie zrujnowani. Żyją oni z resztek dawnej fortuny, ale jest to życie ponad stan (dwoje Łęckich, troje służby w ośmiu pokojach. Jest to klasa, która utraciła dawną świetność. Baron Krzeszowski nie płaci służącemu pensji, traci pieniądze na wyścigach konnych, Zruinowani Łęccy musieli sprzedać kamienicę i zastawić serwis. W świecie arystokracji regułą jest próżniacze świętowanie (bale, koncerty, teatr), izolowanie się od świata pracy, a także wysokie mniemanie o sobie i wymaganie szacunku od innych. Nawet akcje dobroczynne są okazję do "pokazywania się" (kwesty wielkotygodniowe przy Grobie Chrystusa w kościele). O bezużyteczności omawianej klasy społecznej doskonale świadczy postawa księcia, którego społeczne inicjatywy kończą się na deklaracjach słownych. Jest on fałszywym patriotą, skłonnym tylko do pozornej troski o kraj, niestety nie podejmował konkretnych działań. Wielu przedstawicieli arystokraci podzielało przekonanie księcia o swoim półboskim pochodzeniu. Arystokracja stanowi zamknięty klan, do którego nie dopuszcza się nikogo spoza sfery. Nikt nie analizował tam ani wartości moralnych, ani wielkości majątku. Dowodem tego jest sytuacja Łęckich, ich bankructwo finansowe nie podważyło ich pozycji społecznej. Członkowie tej klasy wykazują również skłonność do kosmopolityzmu (zachwyt Łęckiej Paryżem) i przykładają wagę do przestrzegania etykiety. Wokulski porównuje arystokrację do zakrzepłego lodu na wodzie, ponieważ klasa ta nie łączy się z resztą społeczeństwa, a wręcz ma do niej wstręt. Niewiele lepiej wypadł obraz ówczesnego mieszczaństwa. Jest to warstwa ogromnie zróżnicowana. Obejmuje ona sfery handlowe (Szlangbaumowie) lub z handlem związane (subiekci, radca Węgrowicz, ajent Szprot) oraz studenci, a także były posiadacz ziemski, obecnie zarządca kamienicy Wokulskiego i wreszcie bogaty kupiec Wokulski. I ta grupa społeczna odgrywa małą rolę w kraju, główną tego przyczyną jest sytuacja gospodarcza. Przemysł jest opanowany przez obcy kapitał, który opierał się na własnych pracownikach, z rzadka obsadzając Polakami bardziej wyeksponowane stanowiska. Polskie mieszczaństwo ograniczało swe ambicje do powolnego bogacenia się, unikając postępu i nowoczesności. Prus zwraca uwagę na niższy status polskiego mieszczaństwa w stosunku do europejskiego. Na zachodzie już od renesansu mieszczaństwo zdobywało prawa i władzę polityczną. W Polsce klasa ta była ograniczana przez szlachtę. Jest to także przyczyną faktu, że polskie mieszczaństwo jest ubogie. Jest to grupa ludzi pozbawionych inicjatywy. Ze zdziwieniem patrzą na dokonania Wokulskiego i uważają jego działania za nieuczciwe, nie akceptują. Nie ma wśród nich miejsca dla ludzi pragnących zmian. Kolejnym dowodem rozkładu społeczeństwa jest obraz życia biedoty. Tragiczne jest, że jedni bawią się na balach, a inni żyją w hańbiącej nędzy. Symbolem tego jest obraz Powiśla i jego mieszkańców. Podczas spaceru po Powiślu Wokulski obserwuje ubogie mieszkanie ze zniszczonymi meblami, bezrobotnych, mizerne dzieci. brudne kobiety. Wysocki tłumaczy mu, że póki jest Wielki Post, to można jakoś wytłumaczyć dzieciom, że poszczą, ale po świętach już nie ma jak tłumaczyć im, że nie jedzą. Osobną grupę społeczną stanowią Żydzi (Szlangbaum, Szauman). Objawem rozkładu społeczeństwa jest także antysemityzm. Rzecki z niepokojem obserwuje stopniową dyskryminację Żydów. "W ogóle, może od roku, uważam, że do starozakonnych rośnie niechęć, nawet ci, którzy przed kilkoma laty nazywali ich Polakami mojżeszowego wyznania, dziś zwą ich Żydami. Zaś ci co niedawno podziwiali ich pracę, wytrwałość i zdolność, dziś widzą tylko wyzysk i szachrajstwa". W ówczesnej prasie pojawiły się informacje, że Żydzi używają krwi chrześcijańskiej przy wyrobie macy. Dodać należy, że Prus jako felietonista występował wtedy przeciw antysemitom, przez co zyskał przydomki żydofila i żydowskiego dobosza. Bolesław Prus społeczeństwo rozumiał jako organizm czyli jako system współdziałania różnych klas. W "Lalce" daje wyraz swojego rozczarowania, po konfrontacji tego modelu z rzeczywistością. Okazało się, że klasy wcale ze sobą nie współdziałają. Co gorsze grupy najważniejsze dla społeczeństwa jak arystokracja nie świadczą żadnych usług, żyją kosztem klas niższych. W czasach Prusa sformułowano hipotezę, że tylko te społeczeństwa są zdrowe, w których żadna klasa nie jest zaniedbana i żadna nie rozwija się kosztem innej. W "Lalce" jest niestety zupełnie inaczej i dlatego przedstawia ona obraz chorego społeczeństwa.

Młoda Polska

"Twórczość Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Jana Kasprowicza i Leopolda Staffa."
Twórczość Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Jana Kasprowicza, Leopolda Staffa przypada na okres Młodej Polski. Tworzą oni utwory zarówno typowe, jak i nietypowe dla swojej epoki. Kazimierz Przerwa-Tetmajer w swojej twórczości przedstawia dekadenckie nastroje. Skrajny pesymizm, brak wiary w sens życia i jakiegokolwiek działania, te cechy możemy łatwo dostrzec w twórczości tego poety schyłku XIX i początku XX wieku. Jednym z najważniejszych wierszy Kazimierza Przerwy-Tetmajera jest "Koniec wieku XIX". Utwór ten jest manifestem pokolenia modernistów. Przedstawia on sylwetkę człowieka - dekadenty, który jest bezsilny wobec nieszczęść. O pesymizmie utworu świadczy fragment "...Ale czyż mrówka wrzucona na szyny może walczyć z pociągiem nadchodzącym w pędzie?" Według Tetmajera dotychczasowe idee życiowe okazały się bezwartościowe. Przykładem kryzysu wcześniejszych idei jest wiersz "Nie wierzę w nic", będący deklaracją samego poety, który "... nie wierzy w nic, nie pragnie niczego na świecie, ma wstręt do wszelkich czynów i drwi z wszelkich zapałów". Poeta szuka sposobów oderwania się od beznadziejnej rzeczywistości poprzez sztukę, naturę, nirwanę i miłość. "Evviva l'arte" zawiera akcenty krytyki pod adresem społeczeństwa, w którym pogoń za dobrobytem i za pieniądzem przesłania ludzkie potrzeby. W takim świecie artysta przymiera głodem, a jego życie jest "splunięcia warte". "Nirwana" oznacza stan, który następuje po zupełnym wyzbyciu się woli życia. Takie uczucia Kazimierz Przerwa-Tetmajer wyraża w ,"Hymnie do Nirwany". Jest to modlitwa błagalna o stan bezczucia, który ma oderwać poetę od ziemskiego zła, powszechnej miernoty od konieczności myślenia i patrzenia na świat, w którym "ludzka podłość kałem w źrenice bryzga". Kolejną rzeczą, która pozwalała poecie oderwać się od rzeczywistości była przyroda, zwłaszcza górska. Tetmajer dużo czasu spędzał w górach. ,"Melodia mgieł nocnych" opisuje mgłę. Poeta przedstawia ją za pomocą wyrazów dźwiękonaśladowczych. Środki artystyczne oddziaływają na wszystkie zmysły. Jest to synteza sztuki, która jest typowa dla impresjonizmu. Natomiast twórczość Jana Kasprowicza można podzielić na kilka etapów. W pierwszym okresie swojej twórczości poeta mniejszą uwagę zwraca na dekadentyzm. Powstaje cykl sonetów "Z chałupy". Kasprowicz przedstawia w nim życie codzienne i moralne wsi oraz jej bogactwo obyczajowe. To było czymś nowym w polskiej poezji. Kasprowicz opisując problemy prezentuje się jako poeta społeczny, który krytykuje konflikty wsi, tworzy utwory o treści moralizatorskiej. Programem ideowym poety jest wyzwolenie społeczne ludu i wyzwolenie narodowe całego narodu. W pierwszym okresie twórczości Kasprowicz nie jest typowym przedstawicielem epoki, gdyż zaangażował się w życie społeczne, nie przestrzegał haseł "nagiej duszy" i "sztuka dla sztuki: i pisał utwory realistyczne. W drugim okresie twórczości Jana Kasprowicza przenikają typowe tendencje epoki, takie jak: pesymizm, opis impresjonistyczny, dekadentyzm, synteza sztuki, hasło nagiej duszy, czy symbolizm. Powstaje cykl sonetów "Krzak dzikiej róży", które otwierają drugi okres twórczości poety. Utwory te zawierają katastroficzną wizję świata i refleksje nad sensem istnienia. Katastrofizm Kasprowicza to przekonanie o tym, że świat zmierza do tragicznego końca. Taki nastrój przedstawiają sonety "Krzak dzikiej róży". Jest to nowy typ sonetu, gdyż występuje tam opis krajobrazu, a refleksja jest zawarta w symbolu. Trzeci okres twórczości Jana Kasprowicza jest to jak gdyby okres pogodzenia się z losem. W utworach panuje nastrój pogodny, spokojny, melancholiczny. Powstaje "Księga ubogich". Twórczość Leopolda Staffa również można podzielić na etapy. Pierwsza część długiej twórczości tego poety przypada na okres modernizmu. Już same daty urodzin i śmierci (1878 - 1957) pokazują nam dlaczego poeta był nazwany "poetą trzech pokoleń". Ten młodopolski okres był bardzo zróżnicowany. Staff w swojej twórczości starał się opisywać złożoność świata. Jego poezja jest bardzo złożona i oryginalna. Widział i opisywał życie ludzkie w różnorodnych jego przejawach: w walce i pracy, w odpoczynku i cierpieniu, a także w radości i pięknie. W twórczości tego artysty odbiły się zmiany współczesnych mu poetyckich prądów. W poezji Staffa odnajdujemy zarówno nurt dekadencki jak i w okresie późniejszym tendencje klasycyzmu. Jednakże jego poezja starała się unikać hołdowania przelotnej modzie. Staff debiutował w roku 1901 tomikiem poezji "Sny o potędze". Najbardziej znanym wierszem z tego cyklu jest "Kowal". Jest to utwór o walce i nadziei. Wyraża konieczność pracy nad sobą. Wierszem tym Staff przeciwstawił się młodopolskiemu dekadentyzmowi i pesymizmowi. Celem działania człowieka powinno być osiągnięcie wewnętrznej harmonii. Wyrazem braku wiary w radość życia jest wiersz "Deszcz jesienny". Jest to utwór nastrojowy, symboliczny i przygnębiający. W twórczości Staffa można odnaleźć nastroje typowe dla ówczesnej mody - poezji modernistycznej. Są nimi melancholijność, smutek i pesymizm. W wierszu "Przedśpiew" następuje odwrót od dekadentyzmu. W twórczości Staffa następuje przejście ku poezji ostrożnego optymizmu, pogodzenia się z życiem. Wiersz ten jest przykładem zmian poezji młodopolskiej w poezję klasycyzmu. W utworze tym odnajdujemy postawę ludzi odrodzenia i myśl mądrego humanisty. Staff stworzył model człowieka dobrego i pogodnego, który ze zrozumieniem i spokojem przyjmuje zarówno szczęście jak i zsyłane przez los cierpienie, np. w wierszu "Gałąź kwitnąca". Twierdzi, że samo dążenie do realizacji celu jest szczęściem. Żeby być szczęśliwym trzeba ciągle dążyć do jakiegoś celu.

"Wesele" Wyspiańskiego jako synteza sztuk
Osobowość twórcza Wyspiańskiego nieraz nasuwała badaczom porównania do postaci z epoki renesansu, łączącym w sobie geniusz artystyczny i wielostronność zainteresowań, dzięki czemu zdołali w różnych uprawianych przez siebie dziedzinach wiedzy lub sztuki osiągnąć doskonałość. Rzeczywiście skala i bujność talentu Wyspiańskiego jest zadziwiająca. Subtelny liryk i twórca potężnych wizji dramatycznych, odnowiciel polskiego teatru, znakomity masarz o własnym wyrazie i stylu, profesor sztuk pięknych i oryginalny scenograf, propagator i twórca sztuki stosowanej, znawca muzyki, wielbiciel antyku, świetny ilustrator eposu homeryckiego i twórca słynnych witraży kościelnych - był niezwykłą osobą, hojnie obdarzoną przez naturę. Wszechstronne uzdolnienia i szerokie artystyczne zainteresowania Wyspiańskiego stanowiły podstawę nowatorskich pomysłów scenograficznych i reżyserskich, tworzonych przez pisarza nie tylko z myślą o własnych dziełach. Entuzjasta teatru, sformułował ideę teatru nawiązującego do tradycji antycznej, kiedy to widowisko artystyczne miało charakter na wpół religijny I stanowiło przez to przeżycie o mistycznym, oczyszczającym charakterze. Wyspiański głosił koncepcję "teatru ogromnego", który miałby we współczesnej sytuacji nawiązywać do antycznej tradycji. Byłby to teatr ogromny w znaczeniu przestrzeni, jak również koncepcja ogromnej pojemności tematycznej, bez granic czasu historycznego i ograniczeń konwencją teatru. Wyspiański pragnął ukazać przenikanie się przestrzeni, jednoczesność różnych scen i zmianę perspektyw. Pisze o tym w wierszu "Ciągle widzę ich twarze": "Teatr mój widzę ogromny, wielki powietrzne przestrzenie, ludzie je pełnią i cienie, ja jestem grze ich przytomny." Teatr ogromny to przedstawienie wszyst
_______________________________
 
[http://www.ufd.pl/search.asp]

----->>> DWUDZIESTOLECIE MIEDZYWOJENNE <<<-----

1 grupy literackie XX lecia międzywojennego i ich programy - futuryści -jasieński skamander-tuwim awangarda krakowska - przyboś
2cezary baryka jako bohater szukający sensu życia-dzieje baryki
3 granica nałkowskiej jako powieść społeczna psychologiczna i filozoficzna -interpretacja tytułu
4 ocena postawy moralnej zenona ziembiewicza -bohatera granicy zofii nałkowskiej
5 satyra groteska i parodia w ferdydurke -witolda gombrowicza

1 grupy literackie XX lecia międzywojennego i ich programy - futuryści -jasieński skamander-tuwim awangarda krakowska - przyboś
" S k a m a n d e r " . Grupa skupiała się wokół pis-ma UW "Pro arte et studio". W 1919 roku poeci założyli kabaret li-teracki w kawiarni "Pod Picadorem". W 1920 roku pierwszy numer "Skamandra". Od 1924 roku organem skamandrytów są "Wiadomości literackie".
Postawa artystyczna poetów "Skamandra" nie była jednolita, charakterystyczny jest też dla tej grupy brak konkretnego programu. W słowie wstępnym do pierwszego numeru "Skamandra" poeci pisa-li: "programy są zawsze spojrzeniem wstecz, są dzieleniem nieobliczalnego życia przez znane". Zgodnie jednak podkreślali chęć silnego związku poezji z życiem współczesnym, z dniem codziennym. Starali się adresować swoją wypowiedź poetycką do jak najszerszego kręgu odbiorców, toteż oprócz wierszy chętnie pisali szopki polityczne, teksty piosenek do kabartów, felietony i wiersze satyrycz-ne. Wprowadzili do poezji konkretność obrazowania, opiewali opty-mistyczną radość życia, preferowali tematykę dnia codziennego, zwracając się do prostego człowieka wprowadzali do poezji język potoczny, stawali w opozycji do awangardowych grup poetyckich.
P r z e d s t a w i c i e l e S k a m a n d r a : Julian Tuwim, Jarosław Iwaszkiewicz, Jan Lechoń, Antoni Słonimski, Kazi-mierz Wierzyński.
F u t u r y z m . Kierunek ten na zachodzie Europy rozwinął się przed pierwszą wojną światową, natomiast w Polsce okres głów-nych wystąpień futurystów przypada na lata 1919-1921.
Futurystów cechował agresywny bunt przeciwko wszelkiej tradycji oraz fascynacja światem współczesnej techniki i cywilizacji. "Dobra maszyna jest wzorem i szczytem dzieła sztuki przez doskonałe połączenie ekonomiczności, celowości i dynamiki" - twierdzili futuryści. W ich programie łatwo odnaleźć sporo niekonsekwencji, a wśród nich kult techniki i pierwotnego instynktu, apologię maszyny i uwielbienie dla żywiołu, pochwałę nowoczesnej cywilizacji i zau-fanie do pierwotnych odruchów człowieka. Świadomą prowokacją wobec tradycji było głoszenie "dowolności form gramatycznych, ortografii i przestankowania".
P r z e d s t a w i c i e l e F u t u r y z m u : Bruno Jasieński, Stanisław Młodożeniec, Anatol Stern, Adam Ważyk
A w a n g a r d a k r a k o w s k a . Poeci awangardy skupiali się wokół czasopisma "Zwrotnica", które ukazywało się w Krakowie. Teoretykiem grupy był Tadeusz Peiper. Twierdził on, że wiek XX całkowicie zmienił oblicze świata zarówno w sensie cywili-zacyjno-technicznym, jak i społecznym. Zdaniem Piepera człowiek powinien uczestniczyć w tym wielkim nurcie przemian. Uczestnictwo to powinno objąć wszystkie dziedziny życia, przemienić ludzką wrażliwość, uczuciowość i wyobraźnię.
Także nowoczesna sztuka powinna brać udział w tworzeniu nowych form życia, nowego modelu człowieka, powinna likwidować prze-dział, jaki wytworzył się między osiągnięciami cywilizacyjnymi a nieumiejętnością psychicznego dostosowania się do nich. Jego słowa hasła to m i a s t a , m a s a , m a s z y n a . Szybki rozwój techniki, ciągłe udoskonalanie maszyn, urbanizacja i industrializacja witane były z radosnym optymizmem. Idealnym modelem takiego świata było społeczeństwo traktowane jako doskonale działający organizm.
Peiper odrzuca natchnienie, wypowiada się przeciwko wolnej grze wyobraźni, twierdząc, że poeta powinien być rzemieślnikiem, osobowością roboczą. Rym regularny uznany został za niezbędny element nowej poezji ale był oddalony o pięć, sześć wersów, odpowiadając w ten sposób metodzie kojarzenia odległych pojęć.
P r z e d s t a w i c i e l e a w a n g a r d y : Julian Przyboś, Adam Ważyk, Jan Brzękowski.
P o e z j a r e w o l u c y j n a . W 1925 roku Stanisław Stande, Władysław Broniewski i Witold Wandurski wydali zbiorek poetycki, nazywany "Trzy salwy". Poeci nie mieli sprecyzowanego programu poetyckiego, podkreślali jedynie, że w bezlitosnej walce proletariatu z burżuazją stają zdecydowanie po lewej stronie

2 cezary baryka jako bohater szukający sensu życia-dzieje baryki
Jest on nowym typem bohatera w twórczości Żeromskiego - poszukuje idei. Biografia Cezarego jest w pewien sposób typowa dla młodego pokolenia Polaków. Poddany, jak wielu indoktrynacji radzieckiej, długo miał problemy z określeniem swej tożsamości narodowej. Jego udział w wojnie nie jest wyrazem głębokiego patriotyzmu - wziął udział, ponieważ "szli wszyscy". Cechuje go młodzieńcza chęć przebudowy świata, targa nim niepokój o los swój i Polski. Żeromski nie ukrywa jego wad, skłonności do awanturnictwa, nadmiernego ulegania emocjom. Charakteryzuje się też głębokim współczuciem, uczuciowością, dynamizmem. Cezary szuka idei przez całe życie. W obliczu rewolucji bakijskiej jak pojętny uczeń przyjmował hasła rewolucyjnej propagandy (choć niewiele z nich rozumiał). Bezkrytycznie przyjmował hasła równości społecznej itp. Wprawdzie matka usiłowała pokazać mu mankamenty rewolucji i komunizmu, lecz dla Cezarego nie miały one nic z siły niszczącej. Oprócz bywania na wiecach chętnie uczestniczył w egzekucjach. Polecenie władz o wydaniu kosztowności potraktował lojalnie jako przejaw nie tchórzostwa lecz idealizmu: 'Dość tego życia na koszt ludu! (...). Pali mnie złoto ojcowskie." W końcu Baryka zaczyna dostrzegać zło rewolucji. Najpierw zwrócił uwagę na przedwcześnie postarzałą matkę i dowiedział się, że aby zapewnić obojgu żywność kupuje na wsi (nielegalnie) żywność. Gdy umarła zatracił młodzieńczy entuzjazm i zachwiał się w swych przekonaniach, choć nadal widział potrzebę rewolucji ("Rewolucja jest to konieczność wyższa ponad wszystko"). Podczas nasilających się walk rewolucyjnych i porachunków narodowościowych, opuszczony i walczący o pożywienie Cezary, stał się obserwatorem okrucieństw rewolucji: "Krew płynęła nie rowami, lecz lała się po powierzchniach jako rzeka wieloramienna". Pracował jako karawaniarz, grabarz. Wśród trupów dostrzegł ciało młodej, pięknej i seksownej Ormianki, której obraz uświadomił mu bezsens niszczenia, śmierci niewinnych ludzi. Od tej chwili nie może zapomnieć krzywdy i zła. Załamuje się w nim idea rewolucji. Po powrocie do kraju wzbiera w nim chęć naprawy Ojczyzny. Podczas wizyty w Chłodku i Nawłoci poznał nędzne życie chłopów-komorników. Nie mógł zrozumieć bierności biedaków: "Cóż za zwierzęce pędzicie życie chłopy silne i zdrowe (...) Zbuntujcie się chłopy potężne przeciw sobaczemu losowi. Po powrocie do Warszawy prowadzi dyskusje ideowe z Szymonem Gajowcem (wiceminister ówczesnego rządu postulującym ewolucyjne przemiany społeczne i reformy) i z Antonim Lulkiem (komunistą). Jednak z żadnej z tych dróg Baryka nie może jednoznacznie zaakceptować. W ich koncepcjach dostrzega tylko częściowe racje.Szymonowi Gajowcowi zarzuca zbyt powolne reformy, które i tak nie zmienią życia najuboższych. Ten podkreśla, że pracujący poświęcający się bez reszty rząd realizuje skryte marzenia wielu pokoleń. Wskazuje osiągnięcia młodego państwa polskiego: wzmocnienie obronności Ojczyzny, odparcie najazdu radzieckiego, przeprowadzenie reformy walutowej, organizacja administracji państwowej i policji, wprowadzenie powszechnej oświaty. W oczach Cezarego Gajowiec jawi się jako mistyk wierzący w cuda i mit narodu wybranego. Antoni Lulek wykorzystywał niezadowolenie Cezarego, aby budzić w nim nienawiść do wszystkiego co polskie. Oczernia i ośmiesza wszystko co przyniosły reformy w Polsce, chwaląc przy tym organizację i ład społeczny, państwa sowieckiego. Cezary mając doświadczenia z baku, dostrzegał bezprawie i anarchię w Rosji radzieckiej. Nie mógł zaakceptować racji Lulka - "Bolszewickie idee nie były dlań już tak wystarczające i czyste". Zostaje zaproszony na konferencję partii komunistycznej. Ze zdziwieniem wysłuchuje patetycznych i doktrynerskich wypowiedzi. Nie może bezkrytycznie przyjąć idei walki klas jako siły napędowej przemian ludzkości, zgodzić się na negację idei państwa (budowanie ponadnarodowego tworu robotniczego na wzór ZSRR; oddanie władzy "klasie przeżartej nędzą i chorobami"). "Zaprzeczał jednym , zaprzeczał drugim, a swojej własnej drogi nie miał pod stopami."

3 granica nałkowskiej jako powieść społeczna psychologiczna i filozoficzna -interpretacja tytułu
TYTUŁ
GRANICA SPOŁECZNA
Społeczeństwo polskie dzieliły w tym okresie m. in. duże różnice majątkowe. Tworzyły one granice warstw i klas społecznych. Granice te są trudne do pokonania, zaś przełamanie ich kończy się zwykle nieszczęściem: Justyna usiłująca zdobyć Zenona i awansować społecznie nie tylko nie osiąga swego celu, ale traci też swoje
dziecko i zdrowie psychiczne. Granice społeczne są wyraźne w kamienicach mieszczańskich - np. u pani Kolichowskiej.
GRANICA MORALNA
Przekraczał ją wielokrotnie Walerian Ziembiewicz (zdradzał notorycznie żonę) oraz jego syn, Zenon. Zenon nie zerwał związku z Justyną mimo narzeczeństwa a później i małżeństwa z Elżbietą. Skutki nieodpowiedzialności Zenona ponosi Elżbieta, Justyna i on sam. Granicę moralna przekracza też rotmistrz
Awaczewicz, krewny panny Julii Wagner (nauczycielki Elżbiety). Choć posiada żonę i dwoje dzieci, romansuje z Julią, usiłuje też uwieść Elżbietę.
GRANICA ODPORNOŚCI PSYCHICZNEJ
"Musi coś przecież istnieć, jakaś granica, za którą nie wolno przejść, za którą przestaje się być sobą".
Justyna nie może znieść wyrzutów sumienia spowodowanych
usunięciem ciąży. Popada w obłęd i mści się na Zenonie.
Po przekroczeniu granicy odporności psychicznej człowiek przestaje być sobą, postępuje wbrew swym przekonaniom i - w ostateczności - załamuje się psychicznie. Ofiarą takiego załamania jest też Zenon,
który decydując się na karierę, wyrzekał się powoli swoich przekonań. Nie wytrzymał obciążenia psychicznego (związanego również z sytuacją osobistą) i popełnił samobójstwo.
GRANICA LUDZKIEGO POZNANIA - FILOZOFICZNA
Spór dotyczący możliwości ludzkiego poznania prowadzą osoby reprezentujące różne odmiany filozofii życiowej: Karol Wąbrowski i ksiądz Czerlon. Dochodzą do wniosku, że nie jest możliwe poznanie obiektywnej prawdy, gdyż człowiek ma ograniczone możliwości pojmowania świata i rozumienia prawideł nim rządzących.
INWERSJA
inwersja utworu; Nałkowska zaczęła opowieść od końca, właściwie zasygnalizowała zakończenie (koniec kariery Zenona Ziembiewicza i jego prawdopodobną śmierć), aby czytelnik zadał sobie pytanie: "dlaczego tak się stało?" i skupił całą swoją uwagę analizie wszystkich zdarzeń; NIE Co się stanie? Lecz Dlaczego się tak stało

4 ocena postawy moralnej zenona ziembiewicza -bohatera granicy zofii nałkowskiej
Trudno jednoznacznie ocenić jakim człowiekiem był Zenon Ziembiewicz. Jego życiowe credo brzmiało : "żyć uczciwie" i nigdy nie powtórzyć schematu z domu rodzinnego. Jednak za wszelką cenę chciał wspinać się po szczeblach kariery i popełnił wiele błędów, których nie dało się już naprawić. Aby zrobić karierę trzeba mieć silną wolę i potrafić zdobyć się na wiele wyrzeczeń, a tego niestety Zenon nie potrafił. Wyniósł z domu bardzo luźne zasady moralne. Jego dzieciństwo w Boleborzy upłynęło na przyglądaniu się romansom ojca, które matka aprobowała. Nie znał innego modelu rodziny, jednak nie chciał żyć tak jak jego rodzice. Pomimo chęci zabrakło mu silnej woli , aby nie wdać się w romans z Justyną, a później, aby się z niego wycofać. Początkowo nie chciał pozbywać się wygodnej kochanki, później było mu jej żal, gdy straciła matkę i została sama. Jednak, gdy okazało się, że Justyna jest w ciąży, dał jej pieniądze na zabieg. Wydawać by się mogło. Że postępował z nią uczciwie - pomagał finansowo, załatwiał kolejne posady, a jego poprzednie postępowanie tłumaczyć by można tym, że podświadomie powielał błędy swoich rodziców ale Justyna była osobą, dzięki której mógł zaspokajać swoje żądze.
Zenon studiował w Paryżu a pod wpływem zdobywanej wiedzy i pobytu w wielkim mieście czuł coraz większą niechęć do swoich rodziców i ich życia. Mógł skończyć studia dzięki pomocy Czechlińskiego - właściciele "Niwy" . Stał się nawet redaktorem naczelnym tej gazety. Wkrótce "dzięki pewnym wpływnym osobom" został prezydentem miasta. Można się więc zastanawiać na ile pomoc dla Justyny podyktowana była poczuciem winy i uczciwością, a na ile lękiem przed kompromitacją w razie ujawnienie dawnego romansu z córką służącej. Przez małżeństwo z Elżbietą próbował zrzucić z siebie część odpowiedzialności za swoje postępowanie. Szukając usprawiedliwienia swoich czynów obciążył swoją rodziną własnym poczuciem winy. Zenon żył w "kompleksie boleborzńskim" a uciekając przed wyniesionymi z domu wspomnieniami, powtórzył sytuację rodziców wplątując Elżbietę w romans z Justyną.
Kariera zawodowa Ziembiewicza nie opierała się jedynie na zdolnościach i pracowitości, lecz była wynikiem układów towarzyskich i protekcji. Jeż jako redaktor "Niwy" pozwalał na manipulację w gazecie, na ingerencje i zmiany w tekstach. Jego nominacja na prezydenta była załatwiona przez wpływowych ludzi, dla których Zenon był wygodny na tym stanowisku.
Z całą pewnością Zenon nie był złym człowiekiem - miał dobre intencje (plany budowy domów i centrum rekreacyjnego dla bezdomnych na Przedmieściu Chązebiańskim) udało mu się wyremontować starą cegielnię i zaadoptować ją na noclegownie dla bezdomnych, stworzył park z boiskami do tenisa, koszykówki i siatkówki, urządził pijalnię mleka dla dzieci w lokalu po zlikwidowanym dzięki niemu dancingu o złej sławie. Zatem jako prezydent chciał jak najlepiej lecz w pewnym momencie stracił panowanie nad sytuacją.
Podczas manifestacji po zamknięciu huty Hettnera doszło do tragedii, od strzałów policji zginęli robotnicy, a odpowiedzialnością za to obarczono prezydenta, gdyż Zenon utożsamiał się z ludźmi, którzy wydali rozkaz otwarcia ognia
Zenon Ziembiewicz pochodził ze zubożałej ziemiańskiej rodziny. Jego ojciec stracił własny majątek i został zarządcą u hrabiostwa Tczewskich w Boleborzy, a matka była wierna mężowi pomimo jego skłonności do romansów z innymi kobietami. Główną cechą charakteru Zenona jest niezmierna skłonność do kompromisów, najprawdopodobniej odziedziczona po matce. Jego intencje są zazwyczaj bardzo szlachetne, jednakże on sam nie potrafi zmierzyć się z przeciwnościami losu. Wydaje się być osobą, która już dawno stwierdziła, że Bóg już i tak wszystko zaplanował i nie da się tego w żaden sposób zmienić.

Ziembiewicz bardzo specyficznie postrzegał świat. Uważał bowiem, iż rzeczywistość narzuca pewne sytuacje, które można jedynie biernie przyjmować. I tak właśnie ulega atmosferze wolności, swobody, romantycznych chwil i zostaje kochankiem Justyny, przyjmując to jako zbieg okoliczności, coś czemu i tak nie mógł zapobiec.

Najbardziej irytuje jednak fakt, iż za młodu, patrząca na ojca Zenon dużo rozmyślał. ,,Na jego [ojca] twarzy, jak na szpitalnej karcie choroby, stały wypisane jego dzieje. Odczytywanie ich było dla Zenona upokorzeniem nie dającym się w żaden sposób oszukać ani ugłaskać.

Podobne zbiegi okoliczności towarzyszą jego całemu życiu. W zasadzie przypadkiem, rezygnując ze swoich idei, zostaje redaktorem ,,Niwy", gdzie w rzeczywistości jest marionetką w rękach innych. Pozwala na drukowanie tam nieprawdziwych i przekłamanych wiadomości. Dzięki swojej uległości zostaje także prezydentem miasta, lecz i na tym stanowisku, manipulują nim inni ludzie. W zasadzie nie podejmuje żadnej indywidualnej decyzji.

Można by powiedzieć, że teraz spełniły się najskrytsze marzenia, o jakich śnić może każdy człowiek. Zenon ma już rodzinę, bardzo dobrze płatną posadę, piastuje bardzo wysokie stanowisko. Co prawda osiągnął to wszystko dzięki swej uległości, ale jest przecież osobą poważaną, znaną we wszystkich kręgach. Co więcej, ,,od początku Zenon wykazywał na swym stanowisku dużą inicjatywę, miasto zmieniało swój wygląd z dnia na dzień. (...) Pisma pełne były o tym czasie szczegółów z podjętej przez Ziembiewicza działalności i pochwał nowego zarządu miasta. "

Jak widać, największym problemem Zenona jest uległość, kompromis, brak aktywne-go zaangażowania. Cechy te są powodem przekraczania przez Zenona kolejnych granic: postępuje niemoralnie, a co gorsze, rezygnuje z własnych idei, wyrzeka się swojego zdania, przez co traci swoją prawdziwą osobowość. Wreszcie zostaje sam, a niestety czeka go walka oko w oko z pustką i prawdą, od której w zasadzie nie można uciec. Jedyną możliwością dezercji jest śmierć; i to właśnie wybiera Zenon.

Jego życie wydaje się być jedną wielką klęską, nie spełniło się żadne z jego marzeń. Życie osobiste nie układało mu się najlepiej - skrzywdził swoją żonę Elżbietę, Justynę, a wcześniej Adelę; starał się być przeciwieństwem swojego ojca a w rzeczywistości stał się jego lustrzanym odbiciem; kariera zawodowa również okazała się katastrofą - zginęli niewinni ludzie.

Zenon Ziembiewicz wybrał najprostsze z możliwych rozwiązań - popełnił samobójstwo. Uciekł przed odpowiedzialnością i cierpieniem. Najpierw jednak zrozumiał chyba, że człowiek ma ograniczone możliwości poznania świata, często bowiem rzeczywistość przekracza ludzkie możliwości rozumienia i pokonywania życiowych trudności.

Koleje losu tego bohatera przekazują jedno ważne motto - istnieje ,,jakaś granica, za którą nie wolno przejść, za którą przestaje się być sobą. " Potem można już tylko ocalić siebie, odważnie i dziarsko broniąc własnych idei, albo wyrzec się ich i dostrzec już tylko pustkę roztaczającą się przed nami.

6 satyra groteska i parodia w ferdydurke -witolda gombrowicza
Twórcą jak najbardziej groteskowym był niewątpliwie Witold Gombrowicz. Gombrowicz nie zajmował się przewidywaniem tego jak potoczą się losy świata. Jego interesowała tylko forma - i człowiek, który jest nieustannie przez różne formy zdominowany. Gombrowicz postanowił zerwać z formą, odejść od klasycznej poetyki, nie dać się skrępować. Żeby nie powielać więc schematów stworzył powieść - niepowieść - Ferdydurke, dzieło całkowicie groteskowe.
Gombrowicz używa groteski niejako na przekór kanonom, ale stwierdzenie, że robi to tylko dlatego, żeby się wyróżnić, jest stwierdzeniem błędnym. Gombrowicz używa bowiem groteski także w innym celu - właśnie po to, aby przedstawić problemy świata - zarówno tego, który był współczesny jemu, jak i ten, który jest współczesny nam.
Dzieło Gombrowicza dotyczy formy - pewnego schematu, w który ludzie są wtłaczani przez społeczeństwo, przez pewne normy zachowań przyjęte powszechnie jako słuszne, etc.. Po pierwsze - groteska była niezbędna autorowi, żeby pokazać, iż on ma prawo krytykować przywiązanie do form, gdyż sam żadnej formy się nie trzyma. Gdyby bowiem Józio był naprawdę kilkunastoletnim chłopcem, który podlega, używając terminologii Gombrowicza, "upupianiu" w szkole, nie budziło by to zaskoczenia czytelnika. Być może uśmiechnąłby się czytając o lekcji polskiego i potraktował wszystko jako dobry żart. Nic by go jednak nie dziwiło - miejsce dziecka jest bowiem w szkole, która musi je wychowywać, a więc narzucać pewną formę. Formę, którą można przyjąć, albo nie - bo przecież człowiek po kilku latach wychodzi ze szkoły i sam decyduje o swoim życiu - tak myślałby czytelnik czytając losy Józia, który faktycznie byłby piętnasto- czy szesnastolatkiem. Gombrowicz jednak ucieka się do groteski - i Józio ma nie piętnaście, ale trzydzieści lat. A mimo to daje się jak dziecko zaprowadzić Pimce do szkoły i tam jak inni podlega "upupianiu". To już zmusza do refleksji. Gombrowicz w ten groteskowy sposób pokazuje, że ze szkoły świata nie ma wyjścia. Że stając się uczniami - jesteśmy nimi całe życie. Nie mamy żadnego miejsca na własne zdanie - nie możemy powiedzieć, że "nie zachwyca". Obowiązują nas bowiem pewne schematy, pewne wyrobione zdania, pewne konwencje zachowań, myśli, etc. Żeby to uświadomić czytelnikowi Gombrowicz musi odwołać się do groteski. Musi pokazać że trzydziestolatek jest takim samym "upupianym" dzieckiem jak piętnastolatek. To jak nas postrzegają ludzie nie zależy od tego kim jesteśmy i ile mamy lat, tylko od tego jak wiedzą, że powinni nas dostrzegać (vide ciocia Józia, która uważa go za dwuletniego brzdąca - bo takim go zapamiętała). Gombrowicz musiał wyolbrzymić to przywiązanie do norm - do nowoczesności, do tradycji, żeby zwrócić na nie uwagę. Groteska spełnia tutaj rolę wykrzyknika. Wszystko to mógłby pokazać Gombrowicz w sposób racjonalny, w naukowej rozprawie, albo w realistycznej powieści Dopiero wplecienie groteski w świat dobrze znany odbiorcy przyciąga jego uwagę. Bo groteska pokazuje nagle absurdalność rzeczywistości. Gombrowicz nie posługuje się groteską po to, aby zwrócić uwagę na siebie, ale po to, żeby zmusić czytelnika do przyjrzenia się światu, który w swoim dziele prezentuje. Nie jest to więc moda, ale sposób na pełniejsze przedstawienie pewnego problemu współczesnego świata. Dla Gombrowicza jest to ograniczająca nas forma.

_______________________________
 
[http://www.ufd.pl/search.asp]

Asiu dobra robota, soga niestety nie moge Ci przyznac chociaz bardzo chetnie bym go dala Heh a moze sprobuje gdzie indziej...
_______________________________
 
"Codziennie patrz na świat, jakbyś oglądał go po raz pierwszy"

nie ja powinnam dostawac sogi tylko Shanel bo od niej mam te materialy a shanel miala problem zeby je wyslac na forum, dlatego ja je wrzucilam
jezeli macie jeszcze jakies ciekawe info to dawajcie
_______________________________
 
[http://www.ufd.pl/search.asp]

Bardzo mało jest na temat Młodej Polski a to bardzo ważny okres.
_______________________________
 
[deltanet.pl/~extrem-oc/index.php]