Inspiracje folklorem i kulturą wiejską w literaturze do końca XIX wieku.

Drugi raz proszę o pomoc (ale nie bez odpowiedzi, niestety na nowsze tematy nie mam zielonego pojęcia...
Za to w dziale gdzie jest chemia-biologia, umieszcze coś o białku i sterydach (ewentualnie tylko to pierwsze...).
Temat pracy z j. polskiego taki jak w temacie - tej wiadomości.

fragment wypracowania o motywie wsi...

W romantyzmie również mamy do czynienia z ukazywaniem obrazów wsi przez ówczesnych autorów. Przykładem tego mogą być chociażby "Ballady i romanse" Adama Mickiewicza. Widzimy w nich romantyczne zafascynowanie autora ludowością. Mickiewicz ukazuje świat wewnętrznych przeżyć bohaterów, a także związek człowieka z przyrodą. Przykładem ballady utrzymanej w konwencji sielankowej może być " Kurhanek Maryli". Ukazuje ona historię miłości Maryli i Jasia. Autor osadził akcję utworu w nadniemeńskiej okolicy, co jest cechą charakterystyczną dla sielanki. Ludowy charakter utworu możemy także obserwować w "Dziadach cz.II". Podobnie, jak "Ballady i romanse", Dziady wyrosły z romantycznego zafascynowania ludową kulturą, literaturą i światem wartości. Charakterystyczny dla utworu był podział na dobre i złe duchy, oraz przywoływanie magicznych formuł i zaklęć przez Guślarza.
Mickiewicz ukazuje również urokliwy obraz wsi w epopei narodowej- "Pan Tadeusz". Jest to utwór zawierający mnóstwo pięknych opisów przyrody, pięknych lasów, wiejskiego ogrodu, cudownych wschodów i zachodów słońca. Mickiewicz ukazuje sielankową codzienność mieszkańców dworku. Ogród pełen jest różnorodnych ziół domowego ptactwa, lasy bogate są w dziką zwierzynę i grzyby. Obraz wsi przypomina sielski krajobraz, a poeta ukazuje rzeczywistość doskonałą, idylliczną.
Z pewnością można stwierdzić, iż epoka pozytywizmu również przyczyniła się do kształtowania obrazu polskiej wsi. Czołowym tego przykładem może być powieść realizmu krytycznego"Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej. W utworze autorka uświadamia, iż kryterium oceny człowieka powinna być praca i patriotyzm. Powieść opisuje codzienne życie ludzi z nadniemeńskich wsi. Autorka w powieści chwali pracę organiczną i pracę u podstaw, natomiast krytykuje takie postawy, jak: dekadentyzm, kosmopolityzm, lenistwo, czy warcholstwo. W utworze mamy również do czynienia z ogromną ilość opisów przyrody, które są nieodłączną częścią tematyki wiejskiej.
Również Maria Konopnicka poruszała w swych utworach tematykę wsi. Przykładem tego może być wiersz pt. "Wolny najmita", w którym autorka opisuje ciężką sytuację chłopów po nieudolnej reformie uwłaszczeniowej ogłoszonej w 1864 roku przez rząd carski. Mimo, iż reforma dawała chłopom wolność, to pozbawiała ich środków dożycia i prawa do ziemi. Konopnicka udowadnia, iż tak naprawdę wolność oznacza brak możliwości wyboru.
W nowelistyce pozytywistycznej także poruszana jest tematyka rustykalna. Uwidacznia się to w noweli pt. "Antek" Bolesława Prusa. Bohaterem noweli jest biedne wiejskie dziecko, które nie może się odnaleźć w realiach życia wiejskiego. Chłopiec bardzo lubi marzyć, niestety nie jest rozumiany przez wiejską społeczność. Realia okazują się być zupełnie inne, niż wyobrażałby je sobie Antek. Henryk Sienkiewicz w noweli pod tytułem "Janko Muzykant" ukazał wieś jako miejsce zacofane, gdzie nikt nie interesuje się sztuką ani literaturą. Chłopi po prostu nie mają na to czasu. Cały dzień zajmuje im oporządzanie zagrody i ciężka praca na polu. Jednak nie zawsze ciężka praca na polu owocuje obfitymi plonami. Na wsi nie ma możliwości rozwoju żadnych talentów. Tak właśnie zmarnowany został talent Janka, chłopca pięknie grającego na skrzypcach.
W epoce Młodej Polski poglądy pisarzy na temat wsi znacznie się od siebie różniły. Władysław Reymont w epopei pt. "Chłopi" chciał ukazać pełny obraz życia wsi i jej mieszkańców. Chciał on wykazać, iż dla chłopów najwyższą wartością była ziemia. Walka o ziemię bywa brutalna, bezwzględna, ponad zasadami etyki. Bohaterami "Chłopów" nie są określeni przedstawiciele wsi, lecz cała zbiorowość lipecka. W obliczu zagrożenia chłopi potrafią się zjednoczyć w walce, lecz na co dzień zwyciężają w nich instynkty biologiczne, które doprowadzają do ciągłych kłótni między mieszkańcami wsi. Obraz życia wsi pokazany został przez pryzmat zależności od cyklu pór roku, oraz w ścisłym związku z cyklem obrzędów.
Z pewnością inny obraz wsi próbował kreować Stefan Żeromski. Pisarz ukazuje wieś, jako miejsce nędzy, zaciemnienia, a także ubóstwa. Mimo, iż obraz ten jest bardzo jednostronny, z pewnością można go uznać za prawdziwy. Pojawia się on bardzo często w opowiadaniach Żeromskiego - "Siłaczka", "Doktor Piotr", "Zmierzch". W "Zmierzchu" chłop Gibała wyrzucony z pracy za kradzież owsa zostaje ponownie zatrudniony na zupełnie innych, gorszych warunkach. Najmuje się do wydobywania torfu, a jest to praca ponad siły człowieka, można powiedzieć, że wykonuje pracę konia pociągowego, ciągnie taczki ze szlamem. Za pracę otrzymuje 30 kopiejek od kubełka, ale zarządca uznał, że bieda musiała go mocno przycisnąć I obniża stawkę do 20 kopiejek, co pozwala zaledwie na wegetację. Chłopi w utworach Żeromskiego to istoty wynędzniałe, zniszczone przez głód, choroby i nędzę. W utworach tych czytelnika szczególnie uderza ich pesymizm. Autor dokonuje także oceny sytuacji społeczno-ekonomicznej wsi po powstaniu styczniowym i po wprowadzeniu reformy uwłaszczeniowej.
Inaczej przedstawił wieś Stanisław Wyspiański w "Weselu". Ukazał on tam stan chłopski będący głęboko zainteresowany sytuacją polityczną i ekonomiczną państwa. Chłopi są gotowi do zrywu niepodległościowego, lecz nie mają przywódcy który mógłby pokierować ich poczynaniami.
Reasumując moją wypowiedź, chciałbym jeszcze raz zauważyć, iż motyw wsi obecny był na przestrzeni wieków w bardzo wielu utworach. Nie pomylę się chyba, jeśli powiem, iż tematyka rustykalna była jednym z głównych motywów literatury polskiej na przestrzeni wieków. Wieś była opisywana bardzo różnie. Czasem jako kraina mityczna, pełna szczęścia, czasem doceniane były jej uroki - bujna przyroda, a czasem była skupiskiem nędzy i ubóstwa. Warto zauważyć, iż poszczególne różnice w prezentowaniu wsi wynikały głównie z bieżącej epoki, a także wydarzeń z nią związanych. Niekiedy również opisy stanu chłopskiego były moim zdaniem zbyt wyjaskrawione. Uważam, iż w "Weselu" Stanisława Wyspiańskiego chłopi z pewnością nie byli aż tak ochoczo nastawieni do walki, gdyż byli świadomi, iż ich szanse na odzyskanie niepodległości są raczej nikłe. Niemniej jednak poczucie patriotyzmu z pewnością było dla nich istotną wartością, gdyż dzisiaj żyjemy w państwie, które zdecydowanie można określić jako niepodległe.

co prawda młoda polska to przełom wieku XIX i XX ale tez mozna wspomnieć
Oblicze wsi i chłopa w literaturze młodej polski

Autorzy tworzący w okresie zwanym Młoda Polska pozostawili w swej twórczości liczne i realistyczne opisy wsi oraz jej mieszkańców.

Powieść W. Reymonta pt. "Chłopi" ukazuje życie wiejskiej społeczności w ciągu czterech pór roku. Wieś Lipce i jej mieszkańcy zostali umieszczeni w wymiar mitu, poza czas historyczny i konkretne miejsce. Władysław Reymont ukazał hierarchię społeczności, stosunki między chłopami a dziedzicem - spór o serwituty, realistyczne opisy czynności na roli i w gospodarstwie, zabaw i obrzędów. Porządek życia chłopów rejmontowskich w dużej mierze dyktowany był przez prastare obyczaje i obrzędy, składające się na wiejską tradycję. Od wieków postępowali w ten sam zwyczajowo utarty sposób i uznawali to postępowanie za słuszne. Siła chłopskich obyczajów była wielka. Przejawiały się one niemalże na każdym kroku podczas codziennego życia. Obyczaj decydował nawet o zajmowanych miejscach w kościele w czasie nabożeństwa. Nikt nie ustalał tam żadnego porządku, a jednak mimo to regułą było, że pierwsze ławki najbliżej ołtarza zajmowali najbogatsi i najznamienitsi gospodarze we wsi. Mniej zamożni zajmowali miejsca w tyle kościoła, a tłum parobków, najmitów i komorników cisnął się, stojąc w bocznych nawach. Taka była uświęcona tradycja. Nikt nie ośmieliłby się jej łamać. Innymi zwyczajami kościelnymi było. rozrzucanie chleba na cmentarzu w święto zmarłych, lub malowanie jajek na święta " A pod kominem, w samym świetle ognia, siedziały zgodnie Jagna z Józką, zajęte pilnie kraszeniem jajek..." Natomiast zwyczaje związane z pracami w gospodarstwie to np. świniobicie- kiedy ktoś zabijał zwierzę wysyłał najbliższym krewnym tzw. "podarunki", jak i również sianokosy : na początku chłopi żegnali się, sianokosy rozpoczynał gospodarz, a za nim równo szli pozostali chłopi. W tych obyczajach tkwiła siła chłopstwa, one decydowały o ich indywidualności i poczuciu gromadzkiej wspólnoty. Życie gromady wpisane jest w tradycję oraz czas biologiczny i sakralny. Zmiany pór roku decydują o dniach pracy i rozrywki chłopów. Cykliczne następowanie po sobie siania zboża, pielęgnacji, zbioru, młócki i kopania ziemniaków urasta do rangi "zegara życia". Rytm ten ma charakter pierwotny, nie należy do świata kultury. Czas obrzędowy wyznacza święta kościelne - adwent, Wielki Tydzień i odpusty, które łączą religię z życiem towarzyskim. Dla chłopów możliwością rozrywki jest taniec. Stanowi on kontynuację tradycji ludowej, weselnej i próbę zaspokojenia potrzeb estetycznych. Według Reymonta, zgodnie z naturalizmem, człowiek jest częścią natury, cechuje go walka o byt jako motyw życia. Następuje mitologizacja egzystencji ludzkiej, która poddana jest cyklicznym zmianom - jesienią istnieje konieczność umierania, aby na wiosnę dać miejsce dla nowego istnienia. Społeczność wsi Lipeckiej kierowała się własnymi prawami moralnymi. Najważniejszą wartością była ziemia, ład społeczny był nienaruszalny, w czasie niebezpieczeństwa gromada musiała działać wspólnie, itp. Dostrzec można również zmiany obyczajowe zachodzące wewnątrz społeczeństwa wiejskiego, takie jak pojawienie się myśli o emigracji zarobkowej i wzrost świadomości narodowej i społecznej. Zauważyć tę tendencję można w czasie walki chłopów o las, czy też wystąpienia przeciwko kolonistom niemieckim na Polesiu. Kiedy Niemcy mierzyli grunt chłopi chcąc ich wypędzić siła i zastraszeniem wyruszyli gromadą odgrażając się im , zapowiadając podpalenie ich domów i trucie inwentarza .
Kolejnym autorem opisującym wieś i chłopów w epoce Młodej Polski był S. Żeromski
Spojrzenie na wieś w utworach Reymonta i Żeromskiego jest bardzo różne, co wynika z różnych intencji pisarskich obu autorów. Stefan Żeromski, którego nazywano sumieniem Polaków, za cel postawił sobie ukazanie rodakom najbardziej żywotnych problemów społecznych, moralnych, narodowych i poszukiwał drogi ich rozwiązania. Dążył, jak to określił w "Dziennikach" do "rozdrapywania ran polskich, aby się nie zabliźniły błoną podłości", dlatego w swoich utworach ukazywał najbardziej skrajne przejawy nędzy, zacofania, upodlenia czy wręcz zezwierzęcenia panujące na polskiej wsi. Bohaterami jego utworów byli więc przede wszystkim najbiedniejsi mieszkańcy wsi, chłopi bezrolni i ich ubogie, wręcz zwierzęce życie
Utwory Żeromskiego przedstawiają wieś jedynie jako miejsce straszliwej nędzy, w którym żyją istoty prymitywne, zdziczałe, pozbawione ludzkiego reagowania. Ten obraz jest prawdziwy, lecz jednostronny. Możemy go odnaleźć w utworach takich jak "Rozdziobią nas kruki i wrony", czy "Ludzie bezdomni" Pierwszy utwór przynosi obraz chłopa zdegradowanego do poziomu zwierzęcego i ukazanie cech świadczących o zejściu tej istoty poniżej poziomu godnego bytowania. Jednym z bohaterów jest chłop Szakal, który ograbia zwłoki zabitego przez Moskali powstańca Winrycha. Znamienne jest zakończenie opowiadania, w którym narrator stwierdza, że chłop "bez wiedzy i woli wykonuje zemstę historii". Pozwala ono na bezbłędne wskazanie adresata oskarżenia. To nie chłopi są winni, lecz ci którzy ponoszą odpowiedzialność za nędzę i ciemnotę ludu .Również chłopi w powieści "Ludzie bezdomni" są obciążeni tą ciemnotą. Na przykład jeden z chłopów wrzuca szlam do rzeki, z której wodę bierze dla siebie i dla bydła. Chłopi są biedni, pozostają bierni wobec wydarzeń, nie przejawiają żadnej inicjatywy, żyją w swoim świecie, mają małe możliwości i wiedzę i nie starają się tego zmienić.
S. Wyspiański to autor utworu pt. "Wesele", który również ukazuje wieś i jej mieszkańców.
Galicja przełomu wieków, to tło dla wydarzeń "Wesela". Rok 1900 i data 21 listopada nierozłącznie związane z akcją dramatu, są także okresem bardzo ciekawym ze względów historycznych. Chłopi, od zawsze niemal ciemiężeni, wykorzystywani, słabi, rozbici, nieoświeceni, stają twarzą w twarz z inteligencją, spadkobiercami przeszłej świetności szlacheckiej. Chłopi z "Wesela" - Czepiec, Klimina, Dziad są postaciami bardzo barwnymi. Są oni przedstawicielami gospodarzy bronowickiego wesela Ludzie ci prezentują bardzo odważnie swą przynależność do swojej klasy - nikt z nich nie wstydzi się powiedzieć, że jest chłopem, wręcz czują się z tego dumni (wypowiedź księdza z aktu I scena 8: "Są tacy co mną gardzą, żem jest ze wsi, bom jest z chłopa). Różnią się od chłopstwa średniowiecznego, czy przedrozbiorowego. To ludzie przeświadczeni o swej wartości i uznający porządek społeczny. Głęboko zżyci z kulturą i tradycją, a jednocześnie otwarci na świat. Uznają zwyczaje i pewne zachowania za normalne, inne zaś nie są przez nich tolerowane. Są również nieufni w stosunku do ludzi spoza kręgu ich kultury i stylu życia, stąd kłopoty inteligencji w dopasowaniu się do zwyczajów i jej późniejsza kompromitacja społeczna.
Chłopi garną się do polityki, chcą się interesować krajem, ale są zacofani i nie
mogą być równorzędnym partnerem dla inteligencji. Chcą się do niej zbliżyć, ale ta boi się ich. Gotowi do działania, czekają na wodza - chcą aktywnie uczestniczyć w powstaniu. Gdy inteligencja zawodzi, czują, że są zdradzeni. Mają pretensje, że ludzie ci bawi się nimi, a nie dostrzega trudności. Ciągle jednak przechowują wartości narodowe w tradycji, stają się coraz bardziej uświadomieni społecznie, ale ciągle jeszcze zbyt "ciemni" i "nieokrzesani".




Młoda polska to okres kiedy narastała tendencja do opisywania wsi i chłopów, dlatego posiadamy tak wiele utworów o tej tematyce . Jednakże sposób opisywania jej był bardzo różny, charakterystyczny dla konkretnego autora. Stefan Żeromski ukazuje nędze polskiej wsi i problemy społeczne, natomiast Wyspiański rosnące uświadomienie społeczne i zagubienie chłopów. Z kolei Reymont w "Chłopach" stworzył epicki, panoramiczny obraz wsi i życia jej mieszkańców, przedstawił bogactwo typów ludzkich zamieszkujących Lipce. Pokazał pracę chłopów, obyczaje, obrzędy, jednym słowem bogatą panoramę życia chłopów, ich związek z przyrodą, namiętności, konflikty, czyli wieś jako odrębną formację kulturową o bogatym wewnętrznie rozbudowanym życiu społecznym i kulturowym.

to wypracowanie wydaje się być ciekawe... trzeba tylko wybrać to co potrzebne

Wieś w literaturze
WSTĘP
Czy wystarczy powiedzieć, że wieś to "osada zamieszkała przez ludność, której większość trudni się pracą na roli"?. Czy owo lapidarne określenie oznacza, że wieś jest miejscem niegodnym zainteresowania artysty?
Myślę, że nie! Wieś od dawna pociągała pisarzy. We współczesnej literaturze polskiej istnieje nawet prąd nazwany przez krytykę "NURTEM WIEJSKIM".
Literackie obrazy wsi są bardzo różnorodne. Niekiedy jest to okolica spokojna, wesoła, wręcz sielankowa. Innym razem miejsce targane straszliwymi niepokojami, płonące ogniem buntu. Wieś... Fascynująca inną, jakże bogatą i ciekawą kulturą. Okłamywana i biedna. Chciwa i okrutna.
Kolejne epoki literackie kreowały odmienne wizerunki wsi - od pochwały gminnego życia, przez realistyczne obrazy krzywdy ludzkiej, zacofanie chłopa, konflikty z dworem, aż po fascynację niepowtarzalnym kolorytem tego miejsca.
Sielankowa wizja życia na wsi przeciwstawiana jest przede wszystkim miejskiemu zgiełkowi. Jakie są elementy arkadyjskiej wizji wsi? Spokój, harmonia z naturą, podział na czas pracy i odpoczynku. Wszystko cudnie, pięknie, aż się... wierzyć nie chce.
Warto również dodać, iż świat ludu pozostawał zawsze na uboczu oficjalnej kultury, chociażby z uwagi na odległość od miasta i cywilizacji. Własne zwyczaje, tradycje, język i specyficzny, ludowy system wartości... Z uwagi na swe odrębności, wieś zawsze pociągała twórców literatury.
Jednak mimo wizji arkadyjskich, pisarze są zgodni, iż wieś zawsze była wobec miasta zacofana. Owo zacofanie miało niekiedy tragiczne skutki.
A zatem różne oblicza ma polska wieś. Jest to inny, fascynujący świat, jak również miejsce "targane straszliwymi niepokojami".
Niestety wieś w XXI wieku to już miejsce coraz częściej zapominane. Świat biegnie coraz szybciej. Ludzie nie maja czasu zachwycać się pięknem wiejskiego krajobrazu oraz jej sielankową atmosferą. Zafascynowani cywilizacją, zapominają, że takie miejsca jeszcze istnieją.
Myślę, że chociażby dlatego warto bliżej przyjrzeć się wizjom wsi zaproponowanym prze pisarzy literatury polskiej.
ROZWINIĘCIE
Najwcześniejszym, polskim utworem podejmującym tematykę wiejską jest średniowieczny wiersz "CHYTRZE BYDLĄ Z PANY KMIECIE...", bardziej znany pod tytułem "SATYRA NA LENIWYCH CHŁOPÓW". Utwór ten ukazuje konflikt między pańszczyźnianym chłopem a panem feudalnym. Anonimowy autor przedstawił codzienne życie tytułowych "kmieciów" i ich stosunki z dworem. Wnikliwość obserwacji sugeruje, iż twórca wiersza dokładnie znał ówczesne realia i stosunki społeczne. Dla niego chłop to przebiegły pachołek, który za wszelką cenę pragnie oszukać pana. Utwór zawiera obraz codziennej pracy chłopa. Autor zaznacza, iż chłop wychodzi na pole z dużym opóźnieniem, usprawiedliwiając się naprawą narzędzi. Pracuje tylko wówczas, gdy pan nie patrzy, natomiast nie pilnowany porzuca zajęcie. Do odrabiania pańszczyzny wybiera słabsze zwierzęta i mocno już zdezelowane narzędzia. W opinii autora chłop to człowiek podstępny, celowo nie wykonujący swoich obowiązków tak, jak się należy: "BO UMYŚLNIE NA TO GODZI,
IŻ SIĘ PANU ŹLE URODZI".
Obraz stosunków społecznych wynikający z owego wiersza jawi się jako głęboko niesprawiedliwy, a wieś pozbawiona jest śladu sielskości. To miejsce ciężkiej pracy, nie dającej satysfakcji, powodującej wybuchy niezadowolenia.
Myślę, iż warto w tym miejscu przywołać jeszcze jeden utwór, który przedstawia wiejskie życie jako ciężkie i pełne wyrzeczeń. "KRÓTKA ROZPRAWA..." to dialog Mikołaja Reja, ukazujący dyskusję przedstawicieli trzech stanów: chłopskiego, szlacheckiego i duchownego. Rozprawa dotyczy aktualnych problemów publicznych, a jednym z nich jest kwestia chłopska. Rej krytykuje uprzywilejowane warstwy społeczne, dając tym samy wyraz swemu współczuciu dla uciemiężonych włościan. Mieszkańca wsi nie broni prawo, musi płacić wygórowane podatki, czynsze, odrabiać pańszczyznę. Sugestywnie brzmią słowa chłopa skarżącego się na swój los: "KSIĄDZ PANA WINI, PAN KSIĘDZA,
A NAM PROSTYM ZEWSZĄD NĘDZA..."
O ile "Krótka rozprawa..." przedstawia samowolę szlachecką i żerowanie duchowieństwa na chłopskiej naiwnej pobożności, o tyle ?ŻYWOT CZŁOWIEKA POCZCIWEGO? rysuje wizerunek człowieka, który cnotę, uczciwość i patriotyzm podniósł do rangi najwyższej. Autor ukazał życie szlachcica żyjącego zgodnie z rytmem przyrody. Wpisując losy swego bohatera w odwieczny rytm przyrody pisarz podkreśla nierozerwalny związek jednostki z otaczającym ją światem. Zmienność pór roku wyznacza czas pracy i odpoczynku człowieka, trwale związanego z naturą. Pisarz jest przekonany, że taki sposób życia zapewnia pogodną, radosną starość.
Renesansowy twórca wykreował w swoim utworze świat niemalże sielankowy- arkadyjski, gdzie prawdziwą radość daje obcowanie z naturą, korzystanie z jej wszelkich dóbr. Rej widzi rozkosze i pożytki wszystkich pór roku, a od człowieka wymaga zaakceptowania porządku świata i praw nim rządzących. Człowiek przedstawiony w "Żywocie..." prezentuje typowo renesansowe umiłowanie ziemiańskiego życia, które wiele ma wspólnego z Wergiliuszową IDYLLĄ - szczęście zapewnia przyroda i wyznaczony przez nią spokojny rytm: "UŻYWAJ, MIŁA DUSZO: MASZ WSZYSTKEGO DOBREGO DOSYĆ".
Pochwałę wiejskiego życia odnaleźć można w zbiorze dwunastu pieśni Kochanowskiego pt. "PIEŚŃ ŚWIĘTOJAŃSKA O SOBÓTCE". Utwór owy, stylizowany na obrzędowe pieśni sobótkowe, nawiązuje do bukolik Wergiliusza i ma wyraźne cechy sielanki. Pieśń Panny XII, zaczynająca się od słów: "WSI SPOKOJNA, WSI WESOŁA,
KTÓRY GŁOS TWEJ CHWALE ZDOŁA"
KTO TWE WCZASY, KTO POŻYTKI
MOŻE WSPOMNIEĆ ZA RAZ WSZYTKI"?.
Panna XII bardzo szczegółowo opisuje zalety wsi jako idealnego miejsca do spokojnego, szczęśliwego życia. Z przebywania na wsi płyną same pożytki. Przyroda obfituje we wszelakie dobro, którym chętnie się z człowiekiem dzieli. Panuje nastrój beztroskie radości. Myślę, że utwór prezentuje wyidealizowany, upiększony obraz wsi, ukazując jedynie jej dobre strony. Życie na wsi wydaje się składać z samych przyjemności, to wprost miodem i mlekiem płynąca mityczna Arkadia, kraina wiecznej szczęśliwości. Nawet ciężka praca na roli zdaje się nie sprawiać większego trudu.
Niewątpliwie dziełem, które w sposób najbarwniejszy opisuje polską wieś jest epopeja narodowa "PAN TADEUSZ". Przedstawiony w eposie dwór szlachecki nie przesłania wiejskiego życia z jego charakterystyczną obrzędowością i zaściankowym obyczajem. W opisach Soplicowa Mickiewicz na pierwszy plan wysuwa typowo arkadyjskie rekwizyty, jak ruczaj, gaje, wzgórza, kwieciste pola. Tutejszy świat opiera się na ładzie, porządku i harmonii człowieka z naturą. Polska opisana w "Panu Tadeuszu" miała symbolizować wielką, szczęśliwą wieś, łączącą wspomnienia z marzeniami o przyszłości. Nie miał to być już kraj magnackich pałaców, lecz spójny, demokratyczny organizm, zrównujący wiejskie chaty ze szlacheckim dworem. Wizja wielkiego romantycznego poety pozostała jedynie niespełnioną imaginacją, idylicznym przywołaniem kraju lat dziecinnych.
Klęska powstania styczniowego, represyjna polityka państw zaborczych wobec Polaków, zmierzch ideologii romantycznej wiążą się bezpośrednio z zupełnie innym spojrzeniem pisarzy na problemy wsi i położenie chłopa. Na pierwszy plan wysuwa się realistyczny opis zacofania i ciemnoty chłopskiej, natomiast problematyka wiejska staje się ilustracją ideologii pozytywistycznej. Chłopi, warstwa najbardziej pokrzywdzona, ma być objęta szczególnym programem opieki. To ich w znacznej mierze mają dotyczyć programy pracy u podstaw i pracy organicznej. Pozytywiści apelują o wydobycie chłopów z nędzy. Są oni przekonani, że w tej warstwie ciągle istnieją wielkie pokłady wartości narodowych i moralnych.
Częstym motywem twórczości pozytywistów były konflikty pomiędzy dworem a wsią. Uwłaszczeni chłopi, coraz bardziej świadomi swego miejsca w społeczeństwie, za wszelką cenę próbowali bronić swych praw. Bardzo obszernie ukazała ten problem Eliza Orzeszkowa w powieści "Nad Niemnem". Akcja utworu rozgrywa się w latach 80. XIX w we dworze szlacheckim Korczyńskich i sąsiadującym z nim zaścianku Bohatyrowiczów. Te dwa rody, kiedyś zgodne, podzielił spór. Dwór podupada, gdyż przez ustawę uwłaszczeniową bezpowrotnie stracił tanią siłę roboczą. Benedykt Korczyński musiał w zaistniałej sytuacji najmować pracowników oraz walczyć o ziemię, której miał coraz mniej. Przedstawiciele szlachty- z wyjątkiem Benedykta i jego syna Witolda- to w głównej mierze zmanierowane darmozjady, próżniacy zajęci życiem towarzyskim.
Zupełnie inaczej wygląda wieś. Boahatyrowicze to ludzie dumni, ale i pracowici. Ziemia stanowi dla nich rzecz świętą, czują się z nią głęboko związani. Nie ma w nich egoizmu, a na pierwszy plan wysuwa się pochwała fundamentalnych zasad moralnych, poszanowania dla tradycji. Orzeszkowa, rysując panoramę wiejskiego życia, umieszcza ją na tle niemalże idyllicznego krajobrazu, urokliwej nadniemeńskiej przyrody.
Uważam, że zgoda między zwaśnionymi rodami jest możliwa dzięki młodym, nie obciążonym przeszłością, śmiało patrzącym w przyszłość i szanującym pracę idealistą. To przecież ślub panny z dworu i schłopiałego szlachcica doprowadził do zgody między dworem a wsią oraz zapowiedział odzyskanie "RAJU UTRACONEGO".
Obraz wsi a także wzajemne stosunki między miastem a wsią przestawił Stanisław Wyspiański w narodowym arcydramacie ?Wesele?. Bronowicka chata urasta w utworze do rangi symbolu całej Polski, a zgromadzeni w niej weselnicy to przedstawiciele dwóch grup społecznych: chłopstwa i inteligencji.
Z jednej strony przedstawia młodopolskich chłopomanów, z drugiej natomiast chłopów. Kmiecie reprezentują przede wszystkim siłę fizyczną, której boi się inteligencja. Problem niepodległości zdaje się dotyczyć jedynie inteligencji, ta jednak nie potrafi zorganizować powstania i wykorzystać siły tkwiącej w ludzie. Sami chłopi różnie podchodzą do kwestii niepodległości. Młode pokolenie, ciekawe świata, gotowe jest na wspólne działania z dawnymi panami, lecz starsi ciągle żywią niechęć wobec przybyszów z miasta. Polski chłop wciąż nie ma należycie wykształconej świadomości narodowej, potrzebuje wzorców patriotyzmu. Piękny folklor, kolorowe ludowe stroje, swojskie przyśpiewki, dbałość o tradycję i obyczaj - te cechy wiejskiego życia fascynują znudzonych wielkomiejskim życiem artystów, ale niewiele wiedzą oni o prawdziwych chłopskich problemach. Miasto i wieś nie potrafią się porozumieć. A zatem "Wesele" to sztuka o krachu idei narodowej, niemocy i braku jedności, pogrążających Polskę w chocholim tańcu.
Uważam, że bezsprzecznie najważniejszym utworem początku XX wieku opisujący chłopską egzystencję jest powieść W. Reymonta zatytułowana "CHŁOPI". Utwór, uznany za epopeję chłopską, przedstawia panoramę życia mieszkańców Lipiec. Reymont traktuje wieś jako zamkniętą społeczność o ustalonej hierarchii wartości, odsłaniając przy tym trapiące ją wewnętrzne spory. Autor szczegółowo analizuje stan chłopskiej umysłowości, wiejską kulturę, obyczaje, stosunki z dworem. Wydobywa głębię ludzkich przeżyć, motywy postępowań, tęsknoty, lęki. Opisy prac polowych, obrzędów liturgicznych, obyczajów ukazują mieszkańców Lipiec jako społeczność odrębną kulturowo, hołdującą odwiecznemu porządkowi natury. Życie na wsi toczy się zgodnie z rytmem przyrody. Zmiany pór roku warunkują ludzkie zachowania, wyznaczają czas siewów i zbiorów. Lipieccy chłopi żyją powolnym rytmem, od wieków wykonując te same czynności.
W utworze Reymont wykreował uniwersalny obraz wsi, mitologizując chłopski żywot.

Chłop i wieś w znanych utworach literackich XIX i początku XX w.




Na przełomie XIX i XX wieku we wszystkich dziedzinach życia polskiego przenikało głębokie niezadowolenie z panujących stosunków społeczno politycznych i kulturalnych. Niektórzy poeci i pisarze skupili swe zainteresowania na osobistych przeżyciach i nastrojach oraz problemach moralnych. Inni ,choć bronili swej niezależności artystycznej, to jednak związali się z dążeniami społeczeństwa ,wyrażali uczucia patriotyczne rodaków i protest przeciw niesprawiedliwości społecznej. Pisarze ci ukazali nam wstrząsający, naturalistyczny obraz życia na wsi. Odkryli przerażającą prawdę która mówiła, że przeludniona wieś żyła w warunkach, które graniczyły ze skrajną nędzą. Chłopi byli traktowani jak zwierzęta. Głodni i wyczerpani pracowali do upadłego.


Literatura polska okresu pozytywizmu przesiąknięta była głębokim współczuciem dla cierpiących i wyzyskiwanych. W utworach Orzeszkowej, Konopnickiej, Prusa i Sienkiewicza znajdujemy bohaterów z najniższych warstw społecznych i głęboką wiedzę o psychice ludzkiej. Nędzę i poniżenie człowieka w ustroju kapitalistycznym dostrzegła E. Orzeszkowa. W swych utworach zaczęła protestować przeciw krzywdzie ludzkiej. Ukazała nam nędzę, zacofanie gospodarcze i kulturalne polskiej wsi. Pisarka przede wszystkim opowiada się za uwłaszczeniem chłopów, oraz zwalczała przesądy klasowe.
Druga powieściopisarką, która stała się bojowniczką o prawa dla ludzi pokrzywdzonych przez ustrój kapitalistyczny, była Maria Konopnicka. Największą sympatią darzyła lud. Domagała się dla chłopów ziemi i oświaty. Nie popierała rewolucji i głosiła solidaryzm społeczny. Z jej wierszy dowiadujemy się o tragedii dziecka wiejskiego "Jaś nie doczekał". Poetka dowodzi, że kiedyś na świecie istniała równość społeczna, nie było panów ani poddanych. Autorka jest przekonana, że głównym źródłem występków bywa nędza i brak oświaty. W utworze "Wolny najmita" stwierdziła z sarkazmem, że wolność osobista chłopów przy panującej dalej niewoli gospodarczej sprowadzała się do wolności umierania z głodu. Odkrywa przed nami wstrząsający obraz nędzy proletariatu z Powiśla. Jest przekonana, że wyzysk pojawił się wraz z ustrojem feudalnym.
Zróżnicowanie społeczne krytykuje również Bolesław Prus. W swych utworach zwalczał także pozostałości feudalizmu oraz przesądy stanowe. Pisarz ukazuje nam w swoich opowiadaniach ciężką dolę dzieci chłopskich i ludzi dorosłych, wywodzących się z plebsu. W "Lalce" która jest najpiękniejszą powieścią realizmu krytycznego w okresie pozytywizmu, Prus ukazuje warstwę biedoty warszawskiej, która jest skazana na wieczną wegetację żyjąc na Powiślu najuboższej dzielnicy Warszawy. Pisarz staje w obronie chłopów, rolników oraz nawołuje do solidaryzmu społecznego. Jest on za wprowadzeniem mechanizacji oraz oświaty do najniższych warstw społeczeństwa. Prus jest głęboko wstrząśnięty brakiem wspólnego języka chłopów z inteligencją. Czwartym pisarzem pozytywizmu, wrażliwym na dole najniższej warstwy społecznej-proletariatu był Henryk Sienkiewicz. W swych opowiadaniach stawiał w obronie pokrzywdzonych chłopów i jak jego poprzednicy ostro krytykował pozostałości feudalizmu. W noweli "Szkice węglem" przedstawia nam obraz wsi pouwłaszczeniowej. Na podstawie historii pewnej ubogiej rodziny chłopskiej ukazuje stan w jakim znajduje się społeczeństwo polskie a przede wszystkim chłopów. Opisuje nam ciemnotę i zacofanie panujące na wsi, które w pełni wykorzystywane są przez polską szlachtę.
Krytykuje Sienkiewicz ludzi, którzy obojętnie patrzą na wyzysk chłopa. Pisarz jest wstrząśnięty brakiem zrozumienia w społeczeństwie. W swoich nowelach przejawia swój głęboki patriotyzm i zgodny z ideologią pozytywistyczną kult hasła "pracy u podstaw", której domaga się od szlachty i duchowieństwa, ukazując wymownie tragiczne skutki nieinterwencji w sprawy własnej wsi. Ciemnotę panującą po wsiach napiętnował Sienkiewicz m.in. w noweli "Janko Muzykant". Przedstawił nam w niej wrażliwe, muzykalne dziecko chłopskie. Mógł z Janka wyrosnąć wielki artysta, nieszczęściem urodził się w zaniedbanej, nędznej wiosce polskiej, w której spotkała go śmierć. Talent jego, jak i wielu innych, został zmarnowany.
W literaturze polskiej nastąpił odwrót od realizmu i pozytywizmu. Rozpoczął się nowy okres zwany Młodą Polską. W okresie tym znalazły się również wielu pisarzy, którzy ukazywali w swych utworach nędzę i wyzysk polskiego chłopa.
Poetą, który protestował przeciw wszelkim formom wyzysku, był Jan Kasprowicz. Był on człowiekiem wybitnie postępowym, gdyż interesował się rzeczywistością i problematyką społeczną. Świadczą o tym utwory "Z chłopskiego zagonu", "Z chałupy". W cyklu sonetów "Z chałupy" przedstawił w sposób realistyczny życie biednej wsi kujawskiej, do której wyraził swe głębokie przekonanie. Poeta ukazał nam głębokie rozwarstwienie klasowe wśród chłopów, ich wyzysk przez kułaków i księży, przedstawił nędzę biedoty wiejskiej, ciemnotę i przesądy klasowe oraz trudną drogę dzieci wiejskich do oświaty. Z wierszy tych przemawia poeta, który sam wyszedł z ludu. W swojej poezji ukazuje pełny, realistyczny i zwarty obraz życia wsi, oparty na faktach o wielkiej sile oskarżycielskiej. Kasprowicz staje się poetyckim kronikarzem życia wiejskiego. Wybiera te elementy, które są protestem przeciwko panującym stosunkom. Jego poezja przedstawia nam wstrząsający obraz życia chłopa, jego nędzę i wyzysk.

FOLKLOR W TWÓRCZOŚCI KOMPOZYTORÓW POLSKICH XIX I XX WIEKU

Wpływ folkloru na twórczość kompozytorską w wielu krajach jest bezsprzeczny. Stanowił on swego rodzaju rdzeń, na którym w dużej mierze opierał się rozwój muzyki i który w różnych okresach bywał bardziej lub mniej eksponowany w twórczości wielu uznanych kompozytorów.

Samo pojęcie "folkloru" pojawiło się w XIX w. i oznaczało "wiedzę ludu" przekazywaną w tekstach pieśni, podaniach, przysłowiach. W XX w. pojęcie to rozszerzyło się o tradycyjną twórczość muzyczną wsi a także o sztukę ludową i rzemiosło. Najistotniejszym elementem folkloru stała się dla kompozytorów polskich muzyka ludowa, czyli "wszystko to, co lud wiejski tworzy i wykonuje solowo i zespołowo"(1- Piotr Dahlig-"Muzyka ludowa we współczesnym społeczeństwie").

Wyraźny nurt muzyki narodowej, w której muzyka ludowa odgrywa zasadniczą rolę, pojawił się w okresie romantyzmu, dążącego z jednej strony do eksponowania elementów ludowych, z drugiej zaś do kosmopolityzmu. Romantyzm, charakteryzujący się wieloznacznością, indywidualizmem twórczym oraz związkiem muzyki z innymi sztukami, odznaczał się także silniejszą niż dotąd potrzebą sięgania do kultury ludowej, tym bardziej, że dostrzegalne stało się jej przemijanie. Nurty twórczości muzycznej zmierzały do tego "by udoskonalić na swój sposób autentyk wiejski, by połączyć folklor z kulturą narodową" (2- Piotr Dahlig- "Muzyka ludowa we współczesnym społ.").

W XVIII wieku pojawia się tendencja do podkreślania rodzimego charakteru muzyki, w związku z czym uwaga twórców owego czasu zwraca się w stronę muzyki ludowej, zawierającej istotny pierwiastek polskości- rozpoczyna się jej przejmowanie i przetwarzanie. Ślady tej działalności odnajdujemy w tańcach, a także muzyce religijnej wykorzystującej rytmy mazura czy krakowiaka. W drugiej połowie XVIII w. rozpoczyna działalność teatr warszawski, na którego scenie pojawia się tematyka wiejska i muzyka ludowa ("Nędza uszczęśliwiona"- Macieja Kamieńskiego; "Cud mniemany czyli Krakowiacy i górale"- Jana Stefaniego). Elementy folkloru uwidaczniają się tu w melodiach piosenek oraz tańcach (polonezy, mazury, krakowiaki). Te ostatnie będą pojawiały się często w twórczości kompozytorów XIX wieku.

Zarówno w wieku XIX jak i XX, można zaobserwować trzy sposoby zastosowania materiału folklorystycznego: cytat, stylizację i syntezę. Będą się one pojawiały w zależności od zainteresowań twórcy, jego aspiracji czy uwarunkowań kierujących tworzonym dziełem. Cytowanie występować będzie w utworach zbliżonych do oryginału, zaopatrzonych w schematyczny akompaniament, wstęp i zakończenie; stylizacja wykorzysta jedynie ludowy charakter nie nawiązując bezpośrednio do folkloru; synteza wyrażać się będzie uwzględnianiem cech melodycznych, brzmieniowych, rytmicznych muzyki ludowej w stosowanych formach muzyki przy jednoczesnym włączeniu treści kulturowych i historycznych.

Wykorzystywanie elementów folkloru w działach kompozytorów obu stuleci miało także różny zakres- niekiedy było tylko epizodem w ogólnym dorobku, niekiedy owo korzystanie z dorobku ludowego przewijało się przez cały okres tworzenia.

Działającym w XIX w. kompozytorem, w którego twórczości odnajdujemy elementy folkloru jest Karol Kurpiński (1785- 1857)- kapelmistrz Opery warszawskiej a także jej dyrygent (od 1823 r.). Jego opery oparte są na muzyce i tematyce polskiej- najświetniejszą z nich jest "Zabobon czyli Krakowiacy i górale", w której tańce narodowe zajmują ważne miejsce. Kurpiński tworzył też pieśni solowe nawiązujące do pieśni ludowej- tzw. "pieśni sielskie". Nawiązanie do tańców polskich (rytmy mazura, krakowiaka) odnajdujemy też w klasycznej muzyce Franciszka Lessela (1780- 1838) oraz w twórczości wybitnej pianistki-Marii Szymanowskiej (1789- 1831).

Artyści ci tworzyli w okresie poprzedzającym działalność wybitnej indywidualności w historii muzyki- kompozytora i pianisty- Fryderyka Chopina. Chopin (1810- 1849) przyszedł na świat w Żelazowej Woli na Mazowszu. W twórczości Chopina szczególnie uwidacznia się związek ze środowiskiem , z którego artysta się wywodzi. Krajobraz, obyczaje, muzyka ludowa, z którą stykał się od urodzenia wycisnęły piętno na jego twórczości, zdecydowały także o ogromnej roli folkloru w wielu kompozycjach- szczególnie w tańcach. Mazurki i polonezy stanowią przykład dzieł o wybitnie polskim charakterze- twórca nawiązał w nich do polskiej pieśni ludowej i wykorzystał wszystkie jej właściwości- różnorodność rytmów z charakterystycznymi akcentami, piękno melodii, odrębność tonalną. Chopin nie wykorzystuje jednak melodii ludowej w sposób dosłowny- tworzy raczej w jej duchu.

Zupełnie inne znaczenie dla muzyki polskiej ma twórczość Stanisława Moniuszki (1819- 1872). Opiera się ona z jednej strony na ludowych w charakterze pieśniach, z drugiej na dziełach operowych. Stanisław Moniuszko urodził się w Ubielu na Białorusi i tak, jak w wypadku Chopina folklor tych ziem wpłynął na wyobraźnię utalentowanego chłopca. Były to przede wszystkim pełne nostalgii pieśni białoruskie, śpiewy kościelne i obrzędowe. Znalazły one swe odzwierciedlenie w pisanych wiele lat później pieśniach, zebranych w "Śpiewnik domowy".

Sam Moniuszko tak uzasadniał powstanie śpiewnika: "Od czasu jak w Europie cywilizowanej zaczęto z wyższego stanowiska zapatrywać się na muzykę i oceniać ją nie tylko jako język oddający pewną myśl, uczucie, namiętność, malujący rozmaite fenomena w świecie fizycznym, ale jeszcze jako wyraz pewnej miejscowości, charakteru narodowego ludów, ich zabaw, obrzędów, zwyczajów itp., celniejsi artyści zaczęli otwierać i wydobywać tę niewyczerpaną harmonii kopalnię" (3- Witold Rudziński- "Moniuszko")

Zgodnie z tym włącza on do pierwszego cyklu "Piosenki sielskie" i "Piosenki wieśniacze"- obrazki z życia codziennego wsi, ballady, mazury, krakowiaki, dumki. Do najbarwniejszych utworów "Śpiewnika domowego" należą: "Magda karczmarka", "Maciek", "Kozak", "Czaty", "Trzech Budrysów", "Pieśń wieczorna". Fascynacja folklorem uwidoczniła się także w dziełach operowych, z których największy rozgłos i uznanie zyskały "Halka" i "Straszny dwór". W obu wypadkach uwidocznił się talent dramatyczny i melodyczny twórcy. "Halka", w której Moniuszko zawarł treści społeczne, zachwyca śpiewnością arii oraz rozmachem tańców (Mazur, Polonez), eksponuje urodę muzyki i tańców Podhala. Operą dorównującą "Halce", tak pod względem popularności jak i wartości artystycznej, jest "Straszny dwór". Także tutaj artysta sięga do elementów folkloru- polskich tańców, ludowych obyczajów (lanie wosku) i zajęć (praca przy krosnach). Najpełniejszym uzupełnieniem twórczości Moniuszki będą jego słowa: "Ja nic nowego nie tworzę; wędruję po polskich ziemiach, jestem natchniony duchem polskich pieśni ludowych i z nich mimo woli przelewam natchnienie do wszystkich moich dzieł". (4- słowa te przytacza autor artykułu poświęconego Moniuszce w czasopiśmie czeskim "Narodni Pokrok" nr 64, r. 1868- za W. Rudzińskim- "Moniuszko")

Kontynuatorem stylu moniuszkowskiego stał się Stanisław Niewiadomski (1859- 1936), który chętnie sięgał do motywów ludowych (cykl pieśni "Jaśkowa dola" do tekstów M. Konopnickiej). Ludowy charakter odnajdujemy też w pieśniach Jana Galla (1856- 1912), Zygmunta Noskowskiego (1846- 1909), Feliksa Nowowiejskiego (1887- 1946),tańcach (polonezach i mazurkach- "Obertas", "Dudziarz") Henryka Wieniawskiego (1835- 1880)- wybitnego skrzypka związanego z Lublinem.

Do wyróżniających się twórców należy Jan Paderewski (1860- 1941)- pierwszy kompozytor, który do muzyki fortepianowej wprowadził melodie podhalańskie ("Album tatrzański").

Folklor podhalański, pobyty w Zakopanem oraz kontakty z rdzennymi mieszkańcami tych ziem- góralami w znaczącym stopniu wpłynęły na życie i twórczość Karola Szymanowskiego (1882- 1937). Tańce i śpiewy góralskie, obrzędy, uroczystości rodzinne (wesela, chrzciny) na które bywał zapraszany, a w szczególności żywiołowość i naturalność muzyki góralskiej wzbudzały uczucie zachwytu, którym tak dzielił się z przyjacielem:

"-Guciu, żebyś ty słyszał muzykę góralską i widział tańczących górali! To jest żywioł. Jest w tym jakaś pierwotna dzikość, surowość prymitywu, ale rzecz przedziwna: każda śpiewka, każdy popis taneczny mają wykończoną, wycyzelowaną formę. Żadnej przypadkowości, niedołęstwa. Wszystko ma przepiękny kształt. Górale są artystami z krwi i kości." (5- Teresa Chylińska- "Szymanowski i jego muzyka"). Efektem tej fascynacji stał się balet "Harnasie", który w całości oparty jest na materiale muzyki ludowej. Szymanowski umiejętnie wykorzystał fragmenty muzyki góralskiej, mistrzowsko wplatając je w całość kompozycji, która, choć nie naśladowniczo, oddawała jednak ducha muzyki podhalańskiej. Autor "Harnasi" sięgnął także po folklor kurpiowski- zainspirowany zbiorem autentycznych pieśni ludowych (Puszcza kurpiowska w pieśni /1928/ op. ks. Władysław Skierkowski) opracował kilkanaście z nich, dodał im akompaniament fortepianowy i stworzył w ten sposób cykl- "Pieśni kurpiowskie".

Innym artystą przełomu XIX i XX wieku, który sięgał do folkloru Polski, jest Ludomir Różycki (1884- 1959). Najbardziej "folklorystyczne" dzieło tego artysty- balet "Pan Twardowski" wypełniają żywiołowe tańce: krakowiak, oberek, tańce góralskie.

Utwory oparte na polskim folklorze znajdujemy w dorobku Józefa Kofflera (1896- 1944)- należą do nich "Suita polska" oraz cykl "30 polskich pieśni ludowych"; Michała Kondrackiego (ur. 1902 r.)- autora małej symfonii góralskiej "Obrazki na szkle", "Fantazji z Kurpiów"; Witolda Maliszewskiego (1873- 1939)- twórcy dzieł: "Fantazja z Kujaw", "Z niwy polskiej- 3 parafrazy na tematy ludowe".

Szczególne zainteresowanie muzyką ludową rozwinęło się w I dziesięcioleciu po II wojnie światowej. Złożyły się na to kierunek polityki, popierającej twórczość o wyraźnym wydźwięku narodowym, oraz, zrozumiałe w obliczu byłej działalności okupanckiej, manifestowanie polskości przez twórców kultury. Do kompozytorów, którzy w różnym zakresie wykorzystywali materiał ludowy, zaliczymy Artura Malawskiego (1904- 1957)- autora "Tryptyku góralskiego" oraz baletu- pantomimy "Wierchy", Jana Maklakiewicza - "Tańce łowickie", Tadeusza Szeligowskiego - "Suita lubelska", "Wesele lubelskie".

Do kompozytorów, u których tematyka ludowa pojawia się z różnym nasileniem w ciągu całej twórczości należy Stanisław Wiechowicz (1893- 1963). Tworzy on dzieła oparte na autentycznym lub przekomponowanym folklorze polskim, o ciekawym opracowaniu orkiestrowym i chóralnym ("Chmiel", "Babie lato", "Pragną oczki", "Kantata żniwna", "Kujawiak"). Szczególna wartość tej twórczości polega na umiejętnym czerpaniu z folkloru, działaniach eksperymentalnych w tym zakresie oraz wyjątkowym poziomie muzyki wokalnej.

Wybitnym twórcą, który odegrał szczególną rolę w muzyce II połowy XX wieku jest Witold Lutosławski (ur. 1913). W znaczącym dorobku tego artysty odnajdujemy inspirację folklorem w takich dziełach jak: "Tryptyk śląski", "10 tańców polskich" na orkiestrę kameralną, "Melodie ludowe", "Mała suita".

Muzyka polska II połowy XX wieku, zgodnie z kierunkiem zmian muzyki europejskiej, otwiera się na nowe prądy, aspiruje do dorobku ogólnokulturowego, bardziej uniwersalnego. Powoli zaciera się rola folkloru w muzyce polskiej- nie zanika jednak całkowicie. Wielu współczesnych kompozytorów wykorzystuje twórczość ludową- nie dla celów podkreślania cech narodowych a raczej dla wzbogacania efektów wyrazowych, przekazywania specyfiki, nawiązania do przeszłości. Współczesna twórczość łączy motywy ludowe (melodyczne, rytmiczne, brzmieniowe, tonalne) z nowymi technikami kompozycji.

Takiego traktowania materiału ludowego doszukać się można w twórczości Zygmunta Krauzego, w utworze "Folk Music" na orkiestrę, w którym kompozytor zestawia szereg oryginalnych melodii ludowych z różnych krajów, a także w utworach wykorzystujących m. in. instrumenty ludowe ("Idyll"). Wojciech Kilar, znany twórca muzyki filmowej, jest autorem poematu symfonicznego "Krzesany", Edward Pałłasz, pod wpływem inspiracji folklorem tworzy szereg dzieł: "Bajki kaszubskie " na fortepian, "Chmiel" na alt solo i zespół kameralny, "Trzy bajki kaszubskie".

Opierając się na przytoczonych tu przykładach można stwierdzić, że na przestrzeni wielu dziesięcioleci folklor stanowił dla kompozytorów polskich bogate źródło inspiracji. Najwcześniej zauważona i doceniona została żywiołowa muzyka Mazowsza i Kujaw, "odkryty" został przebogaty folklor Podhala, wiek XX przyniósł zainteresowanie Kurpiami, ich dorobkiem pieśniarskim, obrzędowością Lubelszczyzny, okres powojenny docenił folklor śląski. Fakt, że profesjonalni muzycy sięgają do muzyki ludowej potwierdza jej wartość oraz możliwość inspirowania. Wykorzystywanie muzyki ludowej z całą jej barwnością i niepowtarzalnością do tworzenia dzieł o wysokiej randze artystycznej zabezpiecza jej trwanie w kulturze współczesnej:

"Ostatecznie chodzi bowiem nie tylko o trwanie kultury ludowej, lecz również, a może przede wszystkim o utrzymanie waloru autentyzmu w kulturze współczesnej, o zachowanie prawdy wyrażanej spontanicznie i wreszcie pozostawienie rysu bezinteresowności w twórczości na polu kultury. Tradycja ludowa zawiera te wartości." (6- Piotr Dahlig- Muzyka ludowa we współczesnym społeczeństwie)

"Oda do młodości", "Ballady i Romanse", "Dziady" cz. II, jako wyraz buntu przeciwko racjonalizmowi oświecenia

Oświecenie i Romantyzm - to dwie, różniące się od siebie epoki, w których panowały inne przekonania i poglądy na świat. Oświecenie, to epoka rozumu, nowego podejścia do otaczającego świata. Podstawa oświeceniowej ideologii stal się kartezjański racjonalizm, wiara w potęgę rozumu. Kartezjuszowi (1596-1650) przypisuje się słynne twierdzenie: "cogito ergo sum" - myślę wiec jestem, które w wieku oświecenia zrobiło niesamowitą karierę. Innym takim hasłem epoki było "sapere aude!" - odważ się posługiwać rozumem - autorstwa Horacego. Romantyzm zaś "głosił", iż rzeczywistości nie można poznać jedynie za pomocą rozumu. Istotne są także: tradycja, intuicja, wiara, instynkt- a więc środki poza rozumowe.

Utwory, którymi się poprę, są przeczącymi przykładami filozofii Oświecenia, tj. "Oda Do młodości", "Dziady cz. II", oraz "Ballady i Romanse- Adama Mickiewicza.


"Oda do młodości"- A. Mickiewicz

Oda - utwór wierszowany, najczęściej stroficzny o charakterze pochwalono - dziękczynnym, utrzymany w patetycznym stylu, opiewający wybitną postać, wydarzenie, uroczystość.

Adam Mickiewicz urodził się 24 grudnia 1798 roku pod Nowogródkiem. W 1807 roku rozpoczął naukę w szkole dominikanów w Nowogródku, ukończył ja w 1815 r. W tym samym roku wstąpił na uniwersytet w Wilnie i ukończył go w roku 1819. Pierwsze utwory jego noszą wyraźne cechy literackie oświecenia i zawdzięczają wiele wzorcom literatury klasycznej. W utworach tych widoczny jest przede wszystkim wpływ Woltera ( był on patronem zagranicznym Mickiewicza). W 1820 r. dla przyjaciół z towarzystwa napisał dwa utwory: "Pieśń filaretów" i "Odę do młodości", która stała się manifestem propagandowym pokolenia romantyków i największym osiągnięciem poezji filomackiej.

Korzenie myśli tego promiennego, zawsze żywego utworu, tkwią w kulturze oświecenia. Z niej przyjął poeta wiarę w postęp ludzkości, dążenie do powszechnego szczęścia i przekonanie, ze "że słabością" należy się "łamać za młodu". Z tradycji jakobinów bierze się wezwanie: "gwałt niech się gwałtem odciska", brzmiące jak pobudka dla tych, którzy czekali na zachętę do walki o wolność. Oda, jako gatunek literacki, jest typowa dla oświecenia, była utworem wierszowanym o charakterze uroczysto - patetycznym opiewającym w wielkie idee, znakomitych ludzi, wielkie wydarzenia. Występuje tu patos i wpływy mitologii. "Młodości! Takie nektary żywota" - młodość jest jak ambrozja, pozwala zachować nieśmiertelność i chroni przed przemijaniem. Wiersz wzywa do zbiorowego działania, stawia przed młodym pokoleniem szczytne ideały.
Najważniejszym zaś przesłaniem tegoż utworu, jest zaprzeczenie epoce oświecenia. Autor mówi o zmysłowym poznaniu świata, nie tylko za pomocą rozumu. I to właśnie na tej ostatniej myśli skupię się najbardziej.

Utwór przeznaczony dla młodzieży filomackiej stal się manifestem programowym młodego pokolenia. Charakterystyczny dla głównego przesłania jest już sam tytuł. "Oda do młodości" - jest formalnie nawiązującym do klasycyzmu, "dokumentem" światopoglądowym wchodzącego w dorosłe życie młodego pokolenia romantyków. Jest również próbą podjęcia dyskusji ideowej z oświeceniowymi tradycjonalistami. Poznania świata poprzez intuicję, wiarę i instynkt. W "Odzie do młodości" przeciwstawione są sobie dwa, ścierające się ze sobą i walczące o dominacje, światy. Pierwszy to świat stary, stworzony przez ludzi oświecenia, natomiast drugi, nowy, to ekspansywny świat młodości.

Mickiewicz ukazuje stare pokolenie jako bezwzględnych racjonalistów, ludzi, dla których istnieje tylko świat materialny. Uważa, że nie potrafią zobaczyć świata w pełnej krasie, ponieważ nie są w stanie dostrzec wszystkich jego sfer, nie potrafiąc patrzeć sercem i nie mając w sobie życia:

"Bez serc, bez ducha, to szkieletów ludy"

Stara- fizycznie i psychicznie -generacja niezdolna jest poznać prawdziwej istoty świata:

"Takie widzi świata koło,
Jakie tępymi zakreśla oczy."

Mickiewicz zarzuca staremu światu wewnętrzną pustkę, egoizm, zdominowanie przez ciemnotę i zacofanie. Starzy mieli już swoje miejsce w historii i ich czas już przeminął. To rzeczywistość, w której zamroczeni wiekiem starcy nie dostrzegają wokół siebie żadnych wartości. Ludzie ci nie mają perspektyw na przyszłość, brak im jakichkolwiek nowych idei. Żyją przeszłością, w stagnacji i zacofaniu. Nie są w stanie podjąć jakichkolwiek działań mających na celu rozwój, polepszenie świata. Każdy z nich jest zajęty własnymi, przyziemnymi i błahymi sprawami. Wyraża się o nich "To samoluby!". Mickiewicz krytykuje stare pokolenie za zbytni konserwatyzm i wynikająca stad niechęć do nowych idei. Starzy nie pasują już do zmieniającego się świata, wegetują tylko na ziemi, jak zeskorupiałe, osamotnione płazy. Same sobie "sterem, żeglarzem, okrętem". Podmiot liryczny ma już dość tego świata, dlatego woła: "Młodości! Dodaj mi skrzydła!", gdyż chce uciec przed " martwym światem" konserwatystów. Świat ludzi oświecenia przedstawia jako "Obszar gnuśności zalany odmętem".

Obraz konserwatystów Mickiewicz kontrastuje ukazaniem pokolenia młodych romantyków, pełnych energii, witalności, zapału i nadziei. Podmiot liryczny zachęca do łamania wszelkich barier ograniczających człowieka, do odkrywania i poznania nowych nie poznanych dotąd sfer i wartości:

"Tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga;
Łam, czego rozum nie złamie"

Uważa, iż świat oddany w ręce młodych będzie lepszy. Czynnikiem hamującym postęp, jest pokolenie ludzi oświecenia. Świat nie może się rozwijać, dalej będzie światem zepsutym, dopóki kierują nim konserwatyści. Uważa, że tylko, gdy świat z " opleśniałej zbywszy się kory" przejdzie przemianę, będą mogły nastać lepsze czasy. Budowa nowego świata powinna być oparta na miłości, przyjaźni, braterstwie i młodości:

"Oto miłość ogniem zionie,
Wyjdzie z zamętu świat ducha:
Młodość go pocznie na swoim łonie,
A miłość w wieczne skojarzy spójnie."

Świat ludzi młodych jest pełen marzeń, planów na przyszłość, która jest dla nich otwarta. Młodość jest potęga, która może czynić cuda, przenosić góry, tworzyć " rajską dziedzinę ułudy", ruszyć ziemską bryłą " z posad świata".
Warte do odnotowania jest również to, iż wiersz łączy w sobie elementy zarówno oświeceniowe jak i romantyczne. Najlepszym przykładem pierwiastka oświeceniowego jest gatunek literackiego utworu, czyli oda, która była podstawowym gatunkiem lirycznym w poetyce klasycznej. Poza tym w utworze wiele innych elementów wskazuje na to, iż jest to wytwór "epoki rozumu".
Innym ważnym motywem klasycznym jest nawiązanie do mitologii antycznej, "dzieckiem, kto łeb urwał Hydrze", a także motyw lotu, odwołujący się do mitu o Ikarze, który stracił życie pragnąc wznieść się ku słońcu. Symbolizuje on dążenie człowieka do ciągłego pokonywania ograniczeń oraz poszerzania własnych możliwości : " Młodości! Dodaj mi skrzydła!". Doskonale w liryku tym przedstawiona została wiara w odbudowę świata i optymizm:

"Dalej, bryło z posad świata!
Nowymi pchniemy cię tory"

Jak i również apologia wspólnego dzieła " Zestrzelmy myśli w jedno ognisko", "Hej ramie do ramienia". Czytając kolejne wersy "Ody do młodości" przed oczyma staje nam obraz utylitaryzmu " Natenczas słodki, gdy z innymi dziele". Dalej widać oświeceniową pogardę dla zacofania i niemocy:

"Pryskają nieczule lody
I przesady światło ćmiące"

Mickiewicz zarzuca staremu światu wewnętrzną pustkę, wypalenie, zdominowanie przez ciemnotę, zacofanie, egoizm. Jest to świat ludzi przeżytych, bez perspektyw. To rzeczywistość, w której zamroczeni wiekiem starcy nie dostrzegają wokół siebie żadnych wartości. Kierują się tylko tym, co namacalne i potwierdzone naukowo.

Forma "Ody do młodości" wyraźnie nawiązuje do gustów artystycznych klasycyzmu. Chociaż zawarte w niej idee, zbliżają ją do oświeceniowego kultu rozumu i wiary w człowieka, oraz walki z ciemnotą i zacofaniem, to jednak po raz pierwszy w polskiej poezji pojawił się utwór o tak potężnej sile uczucia i tak nowatorsko pojmujący świat. "Oda.." jest wiec zapowiedzią nowej, romantycznej już literatury.


"Ballady i Romanse" - A. Mickiewicz


Ballada- gatunek wywodzący się z literatury ludowej, opowiada o wydarzeniach niezwykłych, tajemniczych i o fantastycznych postaciach.

Datę 1822 przyjmuje się za początek romantyzmu polskiego. Jest to data wydania zbioru Adama Mickiewicza pt. "Ballady i Romanse". Są one praktyczną realizacją teoretycznych dotąd założeń romantyków. Udowadniają piękno i wartość literatury romantycznej. Swoim istnieniem zaprzeczają zarzutom klasyków. Ballady stały się manifestem polskiego romantyzmu, zawierały bowiem zupełnie odmienną od klasycznej, propozycje literatury, która źródeł mądrości i wzorców estetycznych poszukiwała nie w dostojnej i zdyscyplinowanej twórczości antycznej, lecz w świecie ludowych baśni, podań i mitów. Zapowiedzią romantycznej rewolucji artystycznej był już wybór gatunku. Ballada jest bowiem gatunkiem ściśle romantycznym choćby z tego względu, ze nie przestrzega klasycznej reguły o czystości gatunków literackich. Stanowi gatunek, który wyraża romantyczne przekonanie o niepodzielności świata poezji. Potwierdza je również rozległa skala stylistyczna ballad Mickiewicza. To wszystko, co na początku postrzegane było przez klasyków jako niedostatek warsztatu poetyckiego młodego Mickiewicza, stanowiło w istocie świadomy element romantycznego programu.


"Romantyczność"- bezpośrednio prezentuje romantyczny punkt widzenia na sprawy tego świata- ukazuje czym jest owa romantyczność i jak przebiegał spór romantyków z klasykami, czyli poznanie świata, dzięki wartościom innym niż tylko rozum.

Na rynku małego miasteczka młoda dziewczyna, Karusia- zachowuje się jak szalona- rozpacza, wyciąga kogoś za ręce- rozmawia z ukochanym, zmarłym Jasieńkiem. Gdy słuchamy słów dziewczyny ogarnia nas groza, widmo zmarłego wydaje się rzeczywiście obecne -
"I sam ty biały jak chusta,
Zimny, jakie zimne dłonie"

Jasiek wciąż jeszcze, nawet po śmierci, kocha Karusię. Wokół nieszczęśliwej dziewczyny, zbierają się ludzie, ale ona nikogo nie widzi, ani nie słyszy, poza swoim Jasieńkiem, ten jednak jest niewidzialny dla ludu. Lud prosty wierzy Karusi, że widzi swojego ukochanego, "uprawnia ją do tego ich wielka miłość". Lecz wśród tłumu pojawia się starzec- osobnik reprezentujący wiedzę i naukę, słowem -pojęcia klasyczne. Szydzi on z całej sprawy, wyśmiewa zabobon ludu i brednie dziewczyny, ogłaszając że w myśl nauki duchów po prostu nie ma:

"Starzec i na lud zawoła-
Ufajcie memu oku i szkiełku,
Nic tu nie widzę dokoła

Duchy karczemnej tworem gawedzi,
W głupstwa wywarzone kuźni
Dziewczyna duby smalone bredzi
A gmin rozumowi bluźni"


Spór rozsądza narrator. Jako argumentów, używa dwóch centralnych pojęć romantycznych: uczucia i wiary. "Dziewczyna czuje", a gawiędź "wierzy głęboko"- i to wystarczy, by zaprzeczyć prawom nauki. Słynne są słowa:

"Czucie i wiara silniej mówi do mnie, niż mędrca szkiełko i oko".

Powyższy cytat jest kwintesencją romantycznej ideologii, która zmienia hierarchię wartości: nie nauka i mądrość są najważniejsze w poznawaniu świata, lecz czucie i wiara. Program romantyzmu zawarty jest także w słowach:

"Miej serce i patrzaj w serce!".

Lilie- ballada o zbrodni mężobójstwa. Rzecz dzieje się za czasów króla Bolesława Śmiałego, który wydal rozkaz kary śmierci dla niewiernych żon swoich wojów. Bohaterka ballady "nie dochowała wiary" gdy jej maż był z królem na wojnie. Nie zamierza jednak przyznać się do winy, zabija męża, chowa go głęboko w ziemi, a na jego grobie zasadza lilie. To jednak nie koniec. Przyjeżdżają bracia zabitego rycerza, twierdzą, że powinien już być, dlatego zostają i czekają na jego przyjazd. Pani boi się, biegnie o poradę do pustelnika, ten uspakaja ją, że oprócz nieżyjącego męża nikt nie wie o zbrodni. Z biegiem czasu bracia zapominają, po co przyjechali, i na domiar złego, obaj zakochują się w Pani i proszą o jej rękę. Po kolejnej radzie od pustelnika, kobieta każe upleść wianek. Tego, którego wianek wybierze- poślubi. Obaj bracia zerwali kwiaty z grobu męża na wieniec, a gdy Pani wybrała wianek, cerkwia zatrzęsła się , zjawił się duch małżonka i dokonał zemsty- wszyscy zapadli się pod ziemię!
Ktoś powie: romantyczny horror! Tak, ale o wymowie moralnej. Wyraźnie obserwujemy problem winy i kary, tak jak w Makbecie- jeden zły czyn pociąga za sobą kolejne. Nie ma zbrodni doskonalej- jeśli nie ten świat- to zaświaty wymierzą sprawiedliwość.
Cechy romantyczne tej ballady to:

- historyzm- akcja przeniesiona w średniowiecze- wyprawa na Kijów króla Bolesława Śmiałego, z której powraca maż, a później bracia,
- ludowość- temat zaczerpnięty z pieśni gminnej, występują fantastyczne zjawy (duch zabitego męża dręczy żonę), ludowe jest przekonanie, ze "Nie ma zbrodni bez kary", a sprawiedliwość wymierzają siły nadprzyrodzone (cerkiew zapada się pod ziemię),
- nastrój niesamowitości i grozy- wzbudza go sam opis zbrodni, wygląd lasu nocą, koszmary dręczące nocą żonę oraz duch męża,
- przyroda dynamiczna, która towarzyszy emocjom kobiety

W tejże balladzie (i nie tylko), pojawia się charakterystyczna dla wierzeń ludowych wiara w cuda. A więc i tutaj możemy doszukać się sentencji zaprzeczających racjonalizmowi.

Świtezianka- ballada o męskiej niestałości i o konsekwencjach jakie ona za sobą pociąga:

"Kto przysięgę naruszy,
Ach biada jemu, za życia biada i
Biada jego zlej duszy".

Świtezianka wystawiła na próbę ukochanego. Najpierw w blasku księżyca młodzieniec przysięga miłość i wierność dziewczynie. By go sprawdzić Świtezianka zamienia się w kuszącą "dziewiczą piękność". Młodzieniec dał się skusić- i wówczas rozpoznał swoją pierwszą miłość. Jego zbrodnia to złamanie przysięgi, kara- tysiąc lat cierpień pod modrzewiem. Dziś taka kara wydaje się być niewspółmierna do winy, lecz moralność ludowa doby romantyzmu była najwyraźniej niezłomna i najwyżej ceniła szczerość uczuć i wierność danemu raz słowu.

Cechy romantyczne Świtezianki:
- tajemniczość- wprowadzona przez postać dziewczyny z lasku,
- nastrój- nastrój niezwykłości i grozy wprowadza opis przyrody leśnej, przyrody nocą i wyglądu jeziora,
- ludowość- fantastyczna zjawa Świtezianki, ludowy kodeks moralny: za złamanie przysięgi strzelec zostaje ukarany przez siły nadprzyrodzone- tonie w jeziorze, zaś dusza jego przez wieki ma jęczeć pod modrzewiem.


"Świteź"
Ballada ta jest opowieścią o tajemniczym jeziorze, na dnie którego znajdują się ruiny zatopionego miasta. Świteź otacza groźna atmosfera tajemniczości i niesamowitości. Ludzie postanawiają spenetrować wody jeziora, zbadać jego dno, aby tam znaleźć odpowiedź na pytania dotyczące tajemniczych zjaw i dziwnych odgłosów. Już pierwsza wyprawa przynosi efekt w postaci wyłowienia tajemniczej dziewczyny, jak się okazuje córki Tuhana, legendarnego władcy Świtezi. Panna opowiada historię wyjaśniającą powstanie jeziora. W miejscu, w którym teraz znajduje się jezioro, dawniej położone było litewskie miasto, Świteź. Gdy car Rusi oblegał Litwę Tuhan postanowił ruszyć z pomocą. Wyruszył do walki zabierając ze sobą mężczyzn, a zostawiając same kobiety, starców i dzieci. Oddziały ruskie zaczynają szturmować bezbronne miasto. Zrozpaczone kobiety, pragnąc uchronić się przed hańbą błagają Boga o śmierć. On wysłuchuje ich próśb i zamienia wszystkich mieszkańców w kwiaty wodne, a następnie zalewa całą wioskę wodą. Żołnierze, zrywając kwiaty z tegoż jeziora, popadają w chorobę i umierają. Od tej pory nie wolno zrywać nadbrzeżnych kwiatów, ani zakłócać spokoju mieszkańców:

"Kto tylko ściągnął do głębi ramię,
Tak straszna jest kwiatów władza,
Że go natychmiast choroba wyłamie
I śmierć gwałtowna ugadza"

Tutaj również mamy do czynienia z ludowością. Pojawia się bowiem motyw wiary w cuda. Elementami fantastycznymi są:
*zamiana ludzi w zioła -
"Takeśmy uszły zhańbienia i rzezi;
Widzisz to ziele dokoła,
To są małżonki i córki Świtezi,
Które Bóg przemienił w zioła"

*Tajemnicze zjawiska nad jeziorem, tj. chrzęst broni, wrzaski kobiet,
bicie dzwonów, dymy i ogień.

*Groźnie i niesamowicie wygląda też samo jezioro- ogromne głębokie, przypominające niezmierzoną otchłań.

*Nieziemski rodowód posiada też zjawa córki księcia. Wiecznej strażniczki spokoju zaklętego miasta. Nadprzyrodzona moc pochodzi od Boga, a siła bohaterów leży w głębokiej wierze. Żarliwa wiara, fantastyka, są charakterystyczne dla podań i legend.



"Dziady II" - A. Mickiewicz

Motto z "Hamleta" Szekspira:
"Sa dziwy w niebie i na ziemi,
o których ani śniło się waszym filozofom"

· Chór dwuwierszem "Ciemno wszędzie, głucho wszędzie/ Co to będzie, co to będzie?" rozpoczyna obrzęd.
Guślarz nakazuje zamknąć drzwi i szczelnie zasłonić okna. Wykonanie poleceń potwierdza Starzec, a chór powtarza dwuwiersz.

· Guślarz rozpoczyna zaklęcia wywołując dusze czyśćcowe. Wpierw, na znak spalonej kadzieli, przyzywa duchy lekkie (styl łagodny, pełen zdrobnień). Chór nawołuje, by wyraziły, czego im brakuje do zbawienia. Pojawia się para dzieci - Aniołków, Józio i Rózia. Dręczy ich "nuda" - troska wynikająca z braku dopełnienia, ustalenia losu i "trwoga" - z niepewności zbawienia wiecznego. Prószą o dwa ziarnka gorczycy, bowiem zgodnie z wola boska:
"Kto nie doznał goryczy ni razu
Ten nie dozna słodyczy w niebie" .

Guślarz, a za nim Chór, obdarowawszy dzieci zgodnie z ich życzeniem, odsyłają je.

· Zbliża się północ, Guślarz nakazuje rozpalenie kadzi z wódką. Teraz wzywa najcięższe duchy. Zza okna dochodzi głos wzywającego o litość. Przemawia Widmo Pana(groza, makabryzm) - dziedzica wioski, który trzy lata temu zmarł. Cierpi potępienie skazany na wieczny głód. "Żarłoczne ptactwo" - duchy ludzi , których przywiódł do śmierci swym okrutnym postępowaniem (białe - jeśli byli dobrzy, czarne - jeśli źli), odbierają mu każdą okruszynę strawy. i krople wody. Chór Ptaków Nocnych ("Sowy, kruki i puchacze") zapowiadają, iż męka jego będzie wieczna. Kruk - zakatowany na śmierć mężczyzna, który głodując sięgnął po pańskie jabłka, Sowa - nieszczęśliwa wdowa z maleńkim dzieckiem, która w mróz najgorszy nakazał wyrzucić, bo przeszkadzała mu swym żebraniem w zabawie - potwierdzają okrucieństwo dziedzica. Widmo puentuje:
"Bo kto nie był ni razu człowiekiem,?
Temu człowiek nic nie pomoże." .

· Guślarz i Chór odsyłają ducha. Guślarz podpala wianek z "cząbru (macierzanki) i ślazy" - ziół nie przynoszących pożytku ani ludziom ani zwierzętom. W ten sposób przywołuje ducha Dziewczyny. (śpiewa piosenki, styl sentymentalny) Strojna, lekka i bardzo piękna pojawia się w kaplicy. Zosia była wieśniaczką, która nie zaznając miłości, lekceważąc zaloty chłopców zmarła w wieku 19 lat. Nie cierpi męk, lecz lekka jak piórko, fruwa, miotana po świecie, nie mogąc "Ani wzbić się pod niebiosa, / Ani ziemi dotknąć..". Prosi, by pochwycili ją młodzieńcy i przyciągnęli ku ziemi. Jednak zabiegi są bezowocne, bowiem: "Kto nie dotknął ziemi ni razu/ Ten nigdy nie może być w niebie". Guślarz wyznaje, iż zgodnie z wolą nieba, cierpieć będzie jeszcze 2 lata, po tym czasie dane jej będzie stanąć "za niebieskim progiem".
(Scena dodana po napisaniu cz. IV, przez autora nazwana "przejściem"). Guślarz po raz ostatni zaklina dusze, rzucając w kąt kaplicy garść maku i soczewicy. W tej chwili, ku jednej z wieśniaczek "w żałobie" zaczyna iść Widmo. Wzrok ma "dziki i zasępiony", bez słowa wpatruje się w twarz dziewczyny, a "Od piersi aż do nóg sięga" "pasowa wstęga" . Guślarz wzywa, by Widmo objawiło czego mu potrzeba, duch jednak milczy i choć wypowiadane są zaklęcia - nie odchodzi również. Wreszcie Guślarz zwraca się do pasterki, która zachowuje się równie dziwnie: zdrętwiała milczy i uśmiecha się. Kiedy , zgodnie z nakazem Guślarza, wyprowadzano dziewczynę z kaplicy, ta spoglądała na Widmo podążające krok w krok za nią.

Rysujący się w II części "Dziadów" kodeks "człowieczeństwa", jest bardzo prosty (przecież mamy do czynienia z wiejską moralnością), a jednocześnie niezwykle trudny do realizacji, bo żądający prawdziwości i szczerości uczuć. Należy cierpieć (głęboko), kochać (namiętnie i prawdziwie) i także współczuć i pomagać bliźnim, często rezygnując z własnego szczęścia.

LUDOWOŚĆ: Fascynacja folklorem została spowodowana odkryciem, iż kulturę ludową cechuje pierwotne podejście do natury i trwanie w niej . Lud wiejski stał się więc wartością najwyższą, uosabiającą szczerość, spontaniczność, prostotę, żywą wyobraźnię nie ograniczoną działaniami rozumu (świat duchów, upiorów, boginek, zjaw wszelkiego rodzaju)


Reasumując, wszystkie utwory A. Mickiewicza (które przytoczyłam), opierają się na ludowości, poznaniu świata w sposób inny niż zmysłowy. Choć Mickiewicz tworzył też w oświeceniu, to jednak możemy się zgodzić z tym stwierdzeniem, iż w większości utworów sprzeciwiał się filozofii tejże epoki.
Utwory takie jak "Oda do młodości", "Dziady II", czy "Ballady i Romanse", są z pewnością wyrazami buntu przeciw racjonalizmowi oświecenia, bo zaprzeczają poglądom tejże epoki.

Chłop i wieś w znanych utworach XIX i początku XX wieku.


WSTĘP.
Na przełomie XIX i XX wieku we wszystkich dziedzinach życia polskiego przenikało głębokie niezadowolenie z panujących stosunków społeczno - politycznych i kulturalnych. Niektórzy poeci i pisarze skupili swe zainteresowania na osobistych przeżyciach i nastrojach oraz problemach moralnych. Inni, choć bronili swej niezależności artystycznej, to jednak związali się z dążeniami społeczeństwa, wyrażali uczucia patriotyczne rodaków i protest przeciw niesprawiedliwości społecznej. Pisarze ci ukazali nam wstrząsający, naturalistyczny obraz życia chłopa na wsi. Odkryli przerażającą prawdę, która mówiła, że przeludniona wieś żyła w warunkach, które graniczyły ze skrajną nędzą. Chłopi byli traktowani jak zwierzęta. Głodni i wyczerpani pracowali do upadłego.

ROZWINIĘCIE
Literatura polska okresu pozytywizmu przesiąknięta była głębokim współczuciem dla cierpiących i wyzyskiwanych. W utworach Orzeszkowej, Konopnickiej, Prusa i Sienkiewicza znajdujemy bohaterów z najniższych warstw społecznych i głęboką wiedzę o psychice ludzkiej. Nędzę i poniżenie człowieka w ustroju kapitalistycznym dostrzegła E. Orzeszkowa. W swych utworach zaczęła protestować przeciw krzywdzie ludzkiej. Ukazała nam nędzę, zacofanie gospodarcze i kulturalne polskiej wsi. Pisarka przede wszystkim opowiadała się za uwłaszczeniem chłopów, oraz zwalczała przesądy klasowe. Drugą powieściopisarką, która stała się bojowniczką o prawa dla ludzi pokrzywdzonych przez ustrój kapitalistyczny, była Maria Konopnicka. Największą sympatią darzyła lud. Domagała się dla chłopów ziemi i oświaty. Nie popierała rewolucji i głosiła solidaryzm społeczny. Z jej wierszy dowiadujemy się o tragedii dziecka wiejskiego "Jaś nie doczekał". Poetka dowodzi, że kiedyś na świecie istniała równość społeczna, nie było panów, ani poddanych. Autorka jest przekonana, że głównym źródłem występków bywa nędza i brak oświaty. W utworze "Wolny najmita" stwierdziła z sarkazmem, że wolność osobista chłopów przy panującej dalej niewoli gospodarczej sprowadzała się do wolności umierania z głodu. Odkrywa przed nami wstrząsający obraz nędzy proletariatu z Powiśla. Jest przekonana, że wyzysk pojawił się wraz z ustrojem feudalnym. Zróżnicowanie społeczne krytykuje również Bolesław Prus. W swych utworach zwalczał także pozostałości feudalizmu oraz przesądy stanowe. Pisarz ukazuje nam w swoich opowiadaniach ciężką dolę dzieci chłopskich i ludzi dorosłych, wywodzących się z plebsu. W "Lalce" która jest najpiękniejszą powieścią realizmu krytycznego w okresie pozytywizmu, Prus ukazuje warstwę biedoty warszawskiej, która jest skazana na wieczną wegetację żyjąc na Powiślu najuboższej dzielnicy Warszawy. Pisarz staje w obronie chłopów, rolników oraz nawołuje do solidaryzmu społecznego. Jest on za wprowadzeniem mechanizacji oraz oświaty do najniższych warstw społeczeństwa. Prus jest głęboko wstrząśnięty brakiem wspólnego języka chłopów z inteligencją. Czwartym pisarzem pozytywizmu, wrażliwym na dolę najniższej warstwy społecznej - proletariatu był Henryk Sienkiewicz. W swych opowiadaniach stawał w obronie pokrzywdzonych chłopów i jak jego poprzednicy ostro krytykował pozostałości feudalizmu. W noweli "Szkice węglem" przedstawia nam obraz wsi pouwłaszczeniowej. Na podstawie historii pewnej ubogiej rodziny chłopskiej ukazuje stan w jakim znajduje się społeczeństwo polskie a przede wszystkim chłopów. Opisuje nam ciemnotę i zacofanie panujące na wsi, które w pełni wykorzystywane są przez polską szlachtę. Krytykuje Sienkiewicz ludzi, którzy obojętnie patrzą na wyzysk chłopa. Pisarz jest wstrząśnięty brakiem zrozumienia w społeczeństwie. W swoich nowelach przejawia swój głęboki patriotyzm i zgodny z ideologią pozytywistyczną kult hasła "pracy u podstaw", której domaga się od szlachty i duchowieństwa, ukazując wymownie tragiczne skutki nieinterwencji w sprawy własnej wsi. Ciemnotę panującą po wsiach napiętnował Sienkiewicz m.in. w noweli "Janko Muzykant". Przedstawił nam w niej wrażliwe, muzykalne dziecko chłopskie. Mógł z Janka wyrosnąć wielki artysta, nieszczęściem urodził się w zaniedbanej, nędznej wiosce polskiej, w której spotkała go śmierć. Talent jego, jak i wielu innych, został zmarnowany.

W literaturze polskiej nastąpił odwrót od realizmu i pozytywizmu. Rozpoczął się nowy okres zwany Młodą Polską. W okresie tym znalazło się również wielu pisarzy, którzy ukazywali w swych utworach nędzę i wyzysk polskiego chłopa. Poetą, który protestował przeciw wszelkim formom wyzysku, był Jan Kasprowicz. Był on człowiekiem wybitnie postępowym, gdyż interesował się rzeczywistością i problematyką społeczną. Świadczą o tym utwory "Z chłopskiego zagonu", "Z chałupy". W cyklu sonetów "Z chałupy" przedstawił w sposób realistyczny życie biednej wsi kujawskiej, do której wyraził swe głębokie przekonanie. Poeta ukazał nam głębokie rozwarstwienie klasowe wśród chłopów, ich wyzysk przez kułaków i księży, przedstawił nędzę biedoty wiejskiej, ciemnotę i przesądy klasowe oraz trudną drogę dzieci wiejskich do oświaty. Z wierszy tych przemawia poeta, który sam wyszedł z ludu. W swojej poezji ukazuje pełny, realistyczny i zwarty obraz życia wsi, oparty na faktach o wielkiej sile oskarżycielskiej. Kasprowicz staje się poetyckim kronikarzem życia wiejskiego. Wybiera te elementy, które są protestem przeciwko panującym stosunkom. Jego poezja przedstawia nam wstrząsający obraz życia chłopa, jego nędzę i wyzysk. "Płot się wali, piołun na podwórkach" Jego wiersze wstrząsają czytelnikiem i wzbudzają w nim współczucie. "Dzbanek i garnki z żelaza W połowie sadzą pokryte Na ziemi woda we wiadrze O zardzewiałych poręczach" Drugim człowiekiem, który wypowiedział się na temat chłopa był Stanisław Wyspiański. W swoim dramacie "Wesele" poeta przez usta Gospodarza osądził chłopów. Stwierdził, że byli oni najstarszą, najsilniejszą i najważniejszą warstwą w narodzie polskim. Wyróżnił u nich powagę, przywiązanie do ziemi ojczystej i tradycji oraz wielką religijność. Wyspiański mówi, że chłop jest gotowy do walki, nie chce być bierny, lecz czynnie brać udział w życiu politycznym. Poeta dzieli chłopów na młodych, którym zarzuca zmaterializowanie i brak patriotyzmu, oraz na chłopów starych, którzy pragną za pomocą walki odzyskać niepodległość. Wyspiański udowodnił, że nie mogło dojść do sojuszu pomiędzy dwoma warstwami społecznymi - inteligencją i chłopami. Chłopi garnęli się do inteligencji i pragnęli, aby im przewodziła, wyczuwali jednak, że panowie traktowali ich z góry, jak ubogich krewnych. Między inteligencją a chłopstwem panowała wielka przepaść. "Wyście sobie, a my sobie" Pierwszą wielką epicką powieść ukazującą całokształt życia wsi polskiej stworzył Stanisław Reymont w swojej największej powieści "Chłopi". Bohaterem utworu są właśnie chłopi, zbiorowość wiejska, życie potężnej i najliczniejszej warstwy narodu. Reymont ukazał antagonizm pomiędzy bogatymi chłopami a biedotą wiejską, dzieje komorników i proletariatu wiejskiego oraz rozwarstwienie wśród mieszkańców wsi Lipce. Wątek Jagustynki i Wątek Kuby wykorzystał autor do ukazania wyzysku kułackiego oraz niedoli komorników i parobków. Z powieści dowiadujemy się, że reguły i zwyczaje życia towarzyskiego kształtowane były przez podział klasowy oraz antagonizmy. Miejsce w kościele zajmowane było w zależności od pozycji społecznej. Biedak wiejski stał w czasie mszy św. z dala od ołtarza. Pozycja społeczna przesądzała także o więzi towarzyskiej, o zaproszeniach na śluby czy chrzciny. W czasie procesji dostrzegł Reymont rys podziału klasowego na wsi. W pierwszym tomie pt. "Jesień" zdobył się na pełne ukazanie wyzysku kapitalistycznego, w obrazie stosunków między Boryną a Kubą, który ciężko pracując zarabiał zaledwie na chleb. Chcąc zdobyć pieniądze na inne wydatki chwycił się kłusownictwa. Został postrzelony i umarł na skutek gangrenny. Aby śmierć jego uczynić typowym wydarzeniem obrazującym dolę proletariatu umiejscowił śmierć w momencie wielkiego wesela Macieja Boryny. Z innych rozdziałów dowiadujemy się o przeciwieństwach pomiędzy interesami bogaczy i biedoty. Reymont zaprzeczył tutaj jednolitości wsi. Nie było bowiem nic, co mogłoby łączyć np.: Borynę z Kubą. Z poszczególnych części "Chłopów" dowiadujemy się wiele o straszliwych warunkach życiowych właścicieli karłowatych gospodarstw oraz biedoty. Oni to właśnie przymierali głodem (Agata, Bylica). Małżeństwo wśród chłopów traktowane było niekiedy jak transakcja handlowa (za sześć morgów ziemi kupił Stary Boryna Jagusię Paczesiównę). Podtytuły utworu będące nazwami pór roku dowodzą o tym, że ważną rolę w życiu chłopów odgrywała przyroda. Ona właśnie wpływała na ich charaktery i nastroje. Reymont odtworzył doskonale psychikę chłopów. Podkreślił ich przywiązanie do ziemi i tradycji, specyficzną moralność, religijność, pracowitość, nieufność wobec ziemian i brak solidarności. Głównym motywem życia chłopów była walka o byt. W Lipcach możemy wyróżnić: bogaczy, żyjących dostatnie, chłopów średniorolnych i głodujących. Wszyscy chłopi walczyli o ziemię z dziedzicem oraz z Niemcami, ale nie wszyscy wynieśli z niej jednakowe korzyści. Problem walki z krzywdą społeczną podejmował również w swoich utworach Stefan Żeromski. Ukazywał w nich: piękno ziemi ojczystej, sprzeczności panujące w ustroju kapitalistycznym. Protestował przeciw krzywdzie i wyzyskowi. Wczesne opowiadania Żeromskiego stanowią najwybitniejsze osiągnięcia realizmu w literaturze polskiej końca XIX wieku. Autor pokazał w nich wyzysk proletariatu przez burżuazję i jego przyczyny. Żeromski ukazuje konflikty pomiędzy ziemiaństwem a bezradną biedotą wiejską ("Zmierzch"). Bezradni chłopi byli zdani na bezlitosny wyzysk, szczególnie tam, gdzie trudno było o pracę. W swojej najsłynniejszej powieści "Ludzie bezdomni" pisarz ukazuje życie różnych grup społecznych. W utworze poznajemy warunki pracy robotników polskich (fabryka cygar, stalownia). Ludzie ci pracowali w niezmiernie trudnych warunkach. Brak było opieki lekarskiej i troski o robotników ze strony kapitalistów. Warunki pracy były okropne. Brak mechanizacji, brak warunków higienicznych. Ludzie mieszkali w śmierdzących i wilgotnych suterenach luba na poddaszach. Ulice miały otwarte rynsztoki, pełno na nich było błota i gnijących odpadów. W jednej izbie mieszkało kilka osób. Nikt nie opiekował się dziećmi, które wychowywały się na ulicy. Nie było dla nich żłobków ani przedszkoli. Proletariat Zagłębia mieszkał w ciemnych budach, przed którymi znajdowały się kałuże pomyj. Poziom kultury proletariatu był niski. Ludzie z tej warstwy myśleli tylko o prymitywnych potrzebach życiowych. Mężczyźni mieli wygląd zmęczonych a kobiety były spłoszone i smutne. Żeromski mówi, iż wśród robotników rozwijała się jednak świadomość społeczno - polityczna.

ZAKOŃCZENIE
Utwory wymienionych pisarzy są żarliwym protestem przeciw układom, systemom, instytucjom, konwencjom skazującym człowieka na klęskę. Są wołaniem w obronie człowieka. Tak więc literatura polska XIX i początku XX wieku często podejmowała problem niesprawiedliwości społecznej. Często schodziła na samo dno życia społecznego i ukazywała wstrząsające obrazy nędzy i upadku moralnego. Chłopi to warstwa wyzyskiwana i krzywdzona od zarania dziejów. W swej niedoli zawsze byli zdani na własne siły. Nikt nie wskazywał im drogi wyjścia, nikogo nie interesował ich los. Dużo uwagi zaczęto poświęcać chłopom dopiero w XIX i na początku XX wieku. Na wsi dokonywał się przełom. Wieś i chłop zyskiwała coraz większe znaczenie. Wzrastała świadomość chłopska i poczucie godności osobistej. Chłopi byli warstwą solidarną, silną i zwartą dlatego też mogli odegrać doniosłą rolę w walce o niepodległość Polski. Siłę chłopską nigdy jednak nie wykorzystano w zrywach powstańczych i to był główny błąd szlachty. Uprzedzenia stanowe nie pozwoliły na zjednoczenie się w walce o wolność Polski. Może wówczas okres niewoli byłby krótszy. Dawna patriarchalna społeczność chłopów odeszła w przeszłość, miejsce jej poczęła zajmować generacja chłopów świadomych współuczestników i współtwórców dziejów narodu.

nie wiem na ile pomogłam... ale mam nadzieję, że choć trochę Cię to naprowadzi na właściwy trop... pozdrawiam serdecznie

Asiu: dziękuję po raz kolejny...
A mam pytanko otóż na maturę ustną wybrałem temat:
"język witryn internetowych..." - czyli bibliografia - powinna wyglądać tak (np.)
[http://www.ekipa71.prv.pl]
[http://www.kulturystyka.pl]

itd?

hmmm... myślę, że powinieneś dorzucić co nieco teorii... oczywiście "badania" muszą zostać przedstawione na jakichś przykładach
chodzi o zapożyczenia z języka angielskiego, skróty itp
[http://www.ufd.pl/temat5141/] - tutaj coś było... nie od samego poczatku... ale jest troszkę
aha!! i nie zapomnij o blogach... nie wiem czy tam o tym wspomniałam...

pozdrawiam